Tác động của quế Cassia lên huyết áp: Dữ liệu nghiên cứu nói gì?

Quế và huyết áp: Gia vị quen thuộc có thực sự hạ áp?

Quế từ lâu đã là loại gia vị quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam, thường dùng để tăng hương vị cho món ăn hoặc pha trà. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng việc uống bột quế hằng ngày có thể giúp ổn định và hạ huyết áp một cách tự nhiên. Thắc mắc này khiến không ít người mắc bệnh huyết áp cao hoặc tiền tiểu đường quan tâm tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung từ quế.

Tổng hợp từ các thử nghiệm lâm sàng cho thấy quế có thể giúp giảm nhẹ cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương ^[1]. Tuy nhiên, mức độ giảm này chỉ ở mức vừa phải và quế đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ ^[1], ^[2]. Hiệu quả thực tế của quế phụ thuộc rất nhiều vào liều lượng sử dụng, thời gian can thiệp và cơ địa của từng nhóm đối tượng ^[1], ^[3].

Cơ chế tác động của quế lên hệ mạch máu và chuyển hóa

Để hiểu vì sao quế có thể ảnh hưởng đến chỉ số huyết áp, các nhà khoa học đã phân tích tác động của các hợp chất sinh học trong vỏ quế lên quá trình chuyển hóa ^[4]. Ở cấp độ chuyển hóa carbohydrate, quế hỗ trợ ức chế hoạt động của các enzym tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase của tuyến tụy ^[4]. Đồng thời, các hoạt chất này kích thích vận chuyển chất mang glucose GLUT-4 lên màng tế bào, tăng tổng hợp glycogen và kích thích giải phóng insulin ^[4].

Bên cạnh chuyển hóa đường, quế còn thể hiện khả năng tác động đến lipid máu và chống oxy hóa ^[4]. Hợp chất phenolic cinnamate trong vỏ quế có khả năng ức chế enzym HMG-CoA reductase ở gan, từ đó giúp giảm mức cholesterol trong các nghiên cứu trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo ^[4]. Hoạt chất này cũng làm giảm quá trình peroxy hóa lipid thông qua việc tăng cường hoạt tính enzym chống oxy hóa của gan ^[4].

Đối với hệ tuần hoàn, chiết xuất từ vỏ thân quế đã được ghi nhận có khả năng làm giảm tình trạng tăng huyết áp tâm thu do đường sucrose gây ra trên mô hình chuột bị tăng huyết áp tự phát ^[4]. Khi các rối loạn chuyển hóa đường, mỡ máu và tình trạng stress oxy hóa được cải thiện, áp lực lên thành mạch cũng có xu hướng giảm bớt theo ^[5], ^[4].

Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp nói gì?

Để đánh giá một cách khách quan nhất, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều đợt phân tích gộp từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người. Một phân tích gộp công bố năm 2020 trên 9 thử nghiệm lâm sàng với 641 người tham gia cho thấy việc bổ sung quế giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 5,17 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 3,36 mmHg ^[1]. Đáng chú ý, phân tích nhóm chỉ ra hiệu quả hạ áp này chỉ đạt mức có ý nghĩa thống kê khi dùng liều từ 2 g/ngày trở xuống, kéo dài trên 8 tuần và ở những người có chỉ số khối cơ thể BMI ban đầu từ 30 kg/m2 trở lên ^[1].

Cùng năm 2020, một phân tích gộp và đánh giá liều-đáp ứng khác cũng dựa trên 9 thử nghiệm lâm sàng với 641 người lớn ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu là 6,23 mmHg và huyết áp tâm trương là 3,93 mmHg ^[3]. Nghiên cứu này ghi nhận tác động giảm huyết áp tâm thu rõ rệt hơn ở các thử nghiệm dùng liều quế từ 2 g/ngày trở xuống, thời gian can thiệp kéo dài từ 12 tuần trở lên và ở nhóm người dưới 50 tuổi ^[3]. Dù vậy, phân tích không tìm thấy mối liên hệ phi tuyến tính có ý nghĩa thống kê giữa liều lượng hay thời gian dùng quế với mức độ thay đổi huyết áp ^[3].

Đến năm 2021, một phân tích gộp khác gồm 8 thử nghiệm lâm sàng trên 582 người lớn lại đưa ra kết quả có phần khác biệt về huyết áp tâm thu ^[6]. Khi gộp chung toàn bộ dữ liệu, huyết áp tâm thu không thay đổi có ý nghĩa thống kê với mức giảm chỉ 0,61 mmHg ^[6]. Mặc dù vậy, khi xét riêng nhóm can thiệp kéo dài từ 8 tuần trở lên, huyết áp tâm thu đã giảm có ý nghĩa 1,25 mmHg ^[6]. Đồng thời, huyết áp tâm trương giảm trung bình 0,93 mmHg trên toàn bộ phân tích gộp, và có ý nghĩa ở cả các phân nhóm thời gian cũng như nhóm dùng liều cao trên 1500 mg/ngày ^[6].

Gần đây nhất, một tổng quan bao quát (umbrella review) công bố năm 2024 đã đánh giá lại toàn bộ các phân tích gộp trước đó để làm rõ các tranh cãi ^[5]. Kết quả xác nhận quế mang lại hiệu quả thuận lợi khi làm giảm huyết áp tâm thu 2,36 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 1,65 mmHg ^[5]. Đồng thời, quế giúp cải thiện năng lực chống oxy hóa toàn phần (TAC) tăng 0,34 đơn vị và giảm chất chỉ điểm viêm interleukin-6 (IL-6) 1,48 đơn vị, dù không ghi nhận thay đổi đáng kể lên malondialdehyde (MDA), protein phản ứng C (CRP) hay phân tử bám dính ICAM-1 ^[5].

Dữ liệu lâm sàng trên từng nhóm đối tượng cụ thể

Tác động của quế đã được thử nghiệm trực tiếp trên các nhóm người có tình trạng sức khỏe khác nhau, đặc biệt là người bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa. Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược công bố năm 2021 thực hiện tại Mashhad (Iran), các nhà khoa học đã theo dõi bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 thông qua đo huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) ^[2]. Nhóm can thiệp được cho uống quế dạng viên nang với liều 1500 mg/ngày trong 90 ngày ^[2].

Kết quả sau 90 ngày cho thấy nhóm dùng quế có sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê ở huyết áp tâm thu trung bình 24 giờ và huyết áp tâm thu ban ngày so với ban đầu ^[2]. Mức thay đổi giá trị huyết áp tâm thu ban ngày của nhóm dùng quế cũng giảm có ý nghĩa so với nhóm dùng giả dược ^[2]. Bên cạnh đó, nhóm dùng quế còn tăng nồng độ mỡ tốt HDL-c thêm 5,8 đơn vị và giảm mỡ xấu LDL-c tới 17,7 đơn vị so với giả dược, dù đường huyết lúc đói không đổi ^[2].

Đối với nhóm người mắc tiền tiểu đường và đái tháo đường típ 2, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2013 dựa trên 3 bài báo thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá tác động ngắn hạn của quế ^[7]. Kết quả cho thấy quế giúp giảm huyết áp tâm thu 5,39 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 2,6 mmHg ^[7]. Một thử nghiệm lâm sàng khác có đối chứng giả dược trên người tiền tiểu đường cho thấy khi dùng 500 mg chiết xuất quế tan trong nước suốt 12 tuần đã làm giảm 3,8% huyết áp tâm thu ^[4].

Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi trên 58 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 dùng 2 g quế mỗi ngày hoặc giả dược trong 12 tuần cũng ghi nhận mức giảm đáng kể ở cả huyết áp tâm thu và tâm trương ^[8]. Trong một thử nghiệm khác kéo dài 40 ngày trên người bệnh đái tháo đường với các mức liều 1 g, 3 g hoặc 6 g/ngày, quế giúp giảm đường huyết lúc đói từ 18% đến 29%, giảm triglyceride từ 23% đến 29% và giảm cholesterol toàn phần từ 12% đến 26% ^[4].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn nhận một cách tổng thể, các bằng chứng khoa học hiện tại đều chỉ ra quế có mang lại lợi ích hỗ trợ làm giảm nhẹ chỉ số huyết áp ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện này chỉ ở mức vừa phải và chưa đủ mạnh để đưa ra khuyến cáo áp dụng quế như một phương pháp chính thức trong kiểm soát huyết áp ^[1], ^[7], ^[2]. Các số liệu sụt giảm từ 1 đến 6 mmHg có thể mang lại giá trị bổ trợ nhất định cho sức khỏe tim mạch nhưng không thể thay thế vai trò của thuốc điều trị tăng huyết áp theo chỉ định ^[1], ^[3].

Hạn chế lớn nhất của kho dữ liệu nghiên cứu hiện nay là số lượng thử nghiệm chuyên biệt trên nhóm bệnh nhân tăng huyết áp còn rất khiêm tốn ^[1], ^[2]. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng có cỡ mẫu tương đối nhỏ, dao động từ vài chục đến vài trăm người tham gia ^[1], ^[7], ^[6]. Thời gian can thiệp trong các nghiên cứu thường chỉ kéo dài ngắn hạn từ 40 ngày, 8 tuần, 12 tuần đến 90 ngày ^[1], ^[2], ^[8], ^[4]. Do đó, giới khoa học vẫn khuyến nghị cần có thêm các nghiên cứu dài hạn, thiết kế chặt chẽ và quy mô lớn hơn để khẳng định chắc chắn tiềm năng kiểm soát huyết áp của quế ^[1], ^[7], ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quế hạ áp

Nhiều người lầm tưởng rằng quế là thảo dược tự nhiên nên dùng càng nhiều thì huyết áp hạ càng nhanh và càng tốt. Tuy nhiên, các phân tích gộp cho thấy tác động giảm huyết áp tâm thu đạt hiệu quả rõ rệt nhất ở mức liều từ 2 g/ngày trở xuống, và liều dùng cao hơn không đồng nghĩa với việc huyết áp sẽ giảm nhiều hơn ^[1], ^[3]. Việc lạm dụng bột quế với số lượng lớn trong thời gian dài không mang lại thêm lợi ích hạ áp mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng uống bột quế có thể giúp bỏ hẳn thuốc hạ áp hàng ngày. Cần nhấn mạnh rằng quế chỉ được xem xét như một liệu pháp bổ trợ lối sống chứ không thể chữa khỏi bệnh tăng huyết áp ^[2]. Ngừng thuốc tây đột ngột để chuyển sang uống nước quế có thể khiến huyết áp tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến nhiều biến chứng tim mạch nguy hiểm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng quế?

Mặc dù quế là gia vị phổ biến, những người đang mắc bệnh lý nền cần hết sức cẩn trọng trước khi có ý định sử dụng quế đều đặn như một thực phẩm bổ sung. Những người đang được điều trị bằng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, bởi tác động cộng hưởng của quế có thể làm thay đổi chỉ số huyết áp và đường máu ngoài ý muốn ^[1], ^[4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng đã công bố hiện tập trung chủ yếu vào đối tượng người trưởng thành, người mắc tiền đái tháo đường, đái tháo đường hoặc người tăng huyết áp độ 1 ^[1], ^[7], ^[2]. Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý bổ sung quế dạng viên hay dùng bột quế liều cao ngoài lượng gia vị thông thường trong bữa ăn. Người có tiền sử bệnh gan cũng cần hỏi ý kiến chuyên môn y tế trước khi sử dụng quế kéo dài.

Gợi ý cách áp dụng quế an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn bổ sung quế vào chế độ ăn uống hàng ngày nhằm hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa, hãy duy trì lượng dùng ở mức vừa phải. Dữ liệu từ các nghiên cứu cho thấy các mức liều từ 500 mg, 1500 mg đến dưới 2 g mỗi ngày đã được ghi nhận có mang lại những chuyển biến tích cực cho cơ thể sau 8 đến 12 tuần sử dụng ^[1], ^[2], ^[3], ^[4]. Bạn không nên nôn nóng tìm kiếm kết quả ngay trong vài ngày đầu tiên vì tác dụng sinh học của quế cần thời gian tích lũy ^[1], ^[3].

Trong sinh hoạt thường nhật, bạn có thể rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường hoặc pha cùng trà ấm. Quế cũng có thể dùng làm gia vị ướp cho các món thịt nướng, món hầm để gia tăng hương vị tự nhiên mà không cần nêm thêm nhiều muối. Hãy nhớ rằng việc dùng quế chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được kết hợp cùng một chế độ ăn uống giảm mặn, tăng cường rau xanh, duy trì vận động thể lực và tuân thủ chặt chẽ chỉ dẫn của nhân viên y tế.

Tóm lại, quế có tiềm năng hỗ trợ giảm nhẹ chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương trong các can thiệp từ 8 đến 12 tuần với liều lượng vừa phải ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, loại gia vị này không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chính thống ^[1], ^[2]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và thăm khám định kỳ vẫn là nền tảng quan trọng nhất để bảo vệ huyết áp và sức khỏe tim mạch lâu dài.