Cây ráy gai (danh pháp khoa học: Lasia spinosa) từ lâu đã xuất hiện quen thuộc trong các bữa ăn dân dã và những bài thuốc y học cổ truyền chữa đau nhức xương khớp, viêm ruột hay viêm dạ dày [1]. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại cây này có tác dụng kháng viêm cực mạnh, giúp dập tắt mọi cơn đau và chống lão hóa thần kỳ.

Tuy nhiên, liệu ráy gai có thực sự mang lại hiệu quả kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ như lời đồn? Dưới góc nhìn y học hiện đại, các bằng chứng khoa học hiện nay mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật thí nghiệm (in vivo), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác thực tính hiệu quả cũng như độ an toàn [1].

Hoạt chất phong phú và cơ chế dập tắt phản ứng viêm

Theo các nghiên cứu tổng quan về hóa thực vật, ráy gai chứa một kho tàng các hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Trong đó, đáng chú ý nhất là nhóm polyphenol, flavonoid, carotenoid, lignan, alkaloid, terpenoid cùng nhiều axit béo và tinh dầu [1]. Các hợp chất polyphenol đóng vai trò cốt lõi giúp loại thảo dược này sở hữu khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do gây hại cho tế bào [2].

Để giải thích cơ chế kháng viêm một cách dễ hiểu, khi cơ thể gặp phải tác nhân gây hại, các tế bào miễn dịch (đặc biệt là đại thực bào) sẽ kích hoạt một chuỗi phản ứng dây chuyền [2]. Phản ứng này dẫn tới việc phóng thích ồ ạt các chất trung gian gây viêm và các phân tử oxy hóa [2].

Chiết xuất từ lá cây ráy gai đã được chứng minh có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu này trong phòng thí nghiệm [2]. Cụ thể, các hoạt chất giúp ngăn chặn quá trình phân hủy protein IkappaBalpha, từ đó ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm kinh điển NF-kappaB [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn ức chế hai con đường khác là MAPK và PI3K/Akt [2]. Bên cạnh việc "hạ hỏa" ổ viêm, thảo dược này còn kích hoạt con đường bảo vệ Nrf2/HO-1, giúp gia tăng khả năng chống lại áp lực oxy hóa của tế bào [2].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm (In vitro)

Nhiều nghiên cứu đã đi sâu khảo sát hoạt tính của ráy gai trên mô hình tế bào và các phản ứng hóa học tiêu chuẩn.

Năm 2020, một nghiên cứu trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) cho thấy chiết xuất ethanol từ lá ráy gai thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt nhờ lượng lớn polyphenol [2]. Khi xử lý tế bào bằng chiết xuất này, lượng chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), các loại oxy phản ứng (ROS) và sự biểu hiện của các cytokine gây viêm đều bị ức chế đáng kể [2].

Tiếp đó, một công trình nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích sâu hơn dịch chiết methanol từ cả lá và quả của cây ráy gai bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) [3]. Kết quả phát hiện 9 hợp chất chính và tiến hành đo lường khả năng dập tắt gốc tự do [3]:

  • Khả năng dập gốc tự do DPPH: Chiết xuất từ lá có hoạt tính chống oxy hóa vượt trội hơn quả, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 111,81 ± 8,99 microg/ml (ở lá) và 174,81 ± 4,86 microg/ml (ở quả) [3].
  • Khả năng quét gốc oxit nitric (NO): Chiết xuất lá tiếp tục cho thấy độ nhạy cao hơn quả với giá trị IC50 tương ứng là 138,59 ± 1,50 microg/ml so với 196,47 ± 1,72 microg/ml [3].

Mô phỏng gắn kết phân tử (in silico) trong nghiên cứu này cũng dự đoán hai hợp chất Linoelaidic acid và 9-Octadecenamide, (Z)- có khả năng ức chế mạnh men NADPH oxidase liên quan đến phản ứng oxy hóa [3].

Khảo sát tác dụng trên động vật (In vivo)

Không chỉ dừng lại ở ống nghiệm, tiềm năng chống oxy hóa và giảm viêm của ráy gai đã bước đầu được kiểm chứng trên cơ thể sống của động vật.

Năm 2023, một nghiên cứu thực hiện trên chuột cống trắng Wistar Albino bị nhiễm độc tim do hóa chất doxorubicin đã đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất methanol từ lá ráy gai (viết tắt là LSM) [4]. Chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết ráy gai ở hai mức liều: 100 mg/kg trọng lượng cơ thể (LSM100) và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể (LSM200) mỗi ngày, liên tục trong 10 ngày [4].

Kết quả cho thấy việc sử dụng dịch chiết ráy gai trước khi tiêm thuốc độc giúp cải thiện đáng kể các chỉ số tổn thương [4]:

  • Làm giảm nồng độ các dấu ấn tổn thương cơ tim gồm lactate dehydrogenase (LDH), creatine kinase (CK-MB), protein phản ứng C (CRP) và troponin I tim [4]. Trong đó, liều 200 mg/kg giúp giảm đáng kể mức CK-MB và LDH so với nhóm bệnh lý [4].
  • Khôi phục và cải thiện đáng kể bộ mỡ máu: giảm triglyceride (TG), cholesterol toàn phần (TC), lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL), đồng thời làm tăng nồng độ lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) [4].
  • Hình ảnh mô bệnh học xác nhận mô tim được bảo tồn tốt hơn trước tác hại của hóa chất gây độc [4].

Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết lá bằng dung môi methanol thể hiện khả năng dọn gốc tự do tốt hơn so với dịch chiết ethyl acetate qua hàng loạt thử nghiệm như DPPH, ABTS, khả năng thải sắt và lực khử ion sắt [4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống khoa học

Tổng hợp các tài liệu khoa học cho thấy ráy gai sở hữu phổ tác dụng sinh học phong phú [1]. Cây được ghi nhận có các đặc tính: chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn, gây độc tế bào bất thường, chống tiêu chảy, trị giun sán, hạ đường huyết, hạ mỡ máu, giảm đau, bảo vệ hệ tiêu hóa và hệ sinh sản [1]. Trong dân gian, ráy gai từng được dùng trị viêm khớp dạng thấp, viêm phổi, ho ra máu, trĩ, đau dạ dày và các bệnh đường ruột [1].

Mặc dù các cơ chế phân tử và thử nghiệm trên chuột rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận thẳng thắn vào giới hạn hiện tại:

  • Toàn bộ bằng chứng mới gói gọn trong quy mô ống nghiệm, mô phỏng máy tính và chuột thí nghiệm [1, 2, 3, 4].
  • Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác định hiệu quả thực tế [1].
  • Các dữ liệu về độc tính dài hạn, tính an toàn trên cơ thể người vẫn còn bỏ ngỏ và đòi hỏi phải nghiên cứu chuyên sâu thêm [1].
  • Các nghiên cứu sử dụng dạng chiết xuất tinh khiết với dung môi cồn hoặc methanol [2, 3, 4], hoàn toàn khác với việc người dân tự nấu canh hay sắc nước uống thông thường.

Tránh nhầm lẫn ráy gai với các thảo dược khác

Một vấn đề rất phổ biến trong việc tìm hiểu dược liệu là sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật có tên gần giống nhau do tên gọi khoa học có từ đuôi "spinosa".

Cần lưu ý phân biệt rõ cây ráy gai (Lasia spinosa) thuộc họ Ráy với cây bạch hoa (Capparis spinosa) hay các loài thảo mộc khác như Meyna spinosa và Launaea spinosa. Cây bạch hoa gai (Capparis spinosa) là cây bụi thường dùng làm gia vị nụ bạch hoa trong ẩm thực Địa Trung Hải, có đặc tính chống viêm thông qua việc điều hòa cytokine IL-17 và IL-4 trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người [5].

Việc nhầm lẫn các loài cây này có thể dẫn đến việc sử dụng sai cách, không đạt được hiệu quả mong muốn hoặc tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên người [1], việc sử dụng ráy gai cần hết sức thận trọng ở các đối tượng sau:

  • Người có bệnh lý mạn tính: Bệnh nhân tim mạch, đái tháo đường hay rối loạn mỡ máu đang dùng thuốc điều trị không được tự ý bỏ thuốc để uống nước sắc ráy gai.
  • Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý gan, thận: Việc dung nạp các chất chiết thô từ thảo dược chưa rõ liều lượng độc tính có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu về tính an toàn của ráy gai trên các nhóm đối tượng đặc biệt này. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.

Khi có ý định sử dụng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ ráy gai cho mục đích hỗ trợ sức khỏe, người bệnh nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế.

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Trong ẩm thực Việt Nam, phần đọt non hoặc ngó của ráy gai đôi khi được sử dụng làm rau ăn dân dã như nấu canh, luộc hoặc muối dưa.

  • Lượng dùng: Nếu dùng như một món rau ăn, chỉ nên ăn với lượng vừa phải, mang tính chất đổi bữa trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày. Không nên lạm dụng ăn liên tục với lượng lớn.
  • Chế biến: Cần rửa sạch kỹ lưỡng bùn đất do ráy gai thường mọc ở vùng đầm lầy, ẩm ướt; gọt bỏ các phần gai cứng và nấu chín kỹ trước khi ăn.
  • Kết hợp: Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, giàu rau xanh, hoa quả tươi, uống đủ nước và tập luyện đều đặn để tăng cường sức đề kháng tự nhiên của cơ thể.
  • Không tự ý bốc thuốc: Không tự ý kết hợp ráy gai khô với các loại rễ cây, dược liệu không rõ nguồn gốc khác để ngâm rượu hay sắc uống dài ngày khi chưa có chỉ định y khoa.

Lời kết

Ráy gai (Lasia spinosa) thực sự là một cây thuốc tiềm năng với hàm lượng polyphenol và các hoạt chất sinh học dồi dào, đã chứng minh được khả năng kháng viêm và chống oxy hóa rõ nét trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào và chuột [1, 2, 4]. Dẫu vậy, đây chưa phải là "thần dược" đã được chứng minh hiệu quả trên cơ thể con người. Người dân có thể thưởng thức ráy gai như một món ăn dân dã với lượng chừng mực, nhưng tuyệt đối không dùng để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ khi mắc các bệnh lý viêm nhiễm mạn tính.