Tai quả hồng chữa nấc cụt: Mẹo dân gian hay có cơ sở khoa học?

Nấc cụt là hiện tượng sinh lý phổ biến mà hầu như ai cũng từng trải qua ít nhất vài lần trong đời. Cảm giác lồng ngực co giật kèm tiếng nấc bất thình lình thường gây phiền toái, đôi khi khiến người mắc cảm thấy bối rối trong giao tiếp. Trong dân gian, bên cạnh các mẹo như uống nước từng ngụm nhỏ hay nín thở, nhiều gia đình vẫn lưu truyền cách sắc phần cuống tai của quả hồng (thị đế) để cắt cơn nấc.

Vậy việc dùng tai quả hồng chữa nấc cụt thực sự là một mẹo truyền miệng vô căn cứ hay đã có cơ sở khoa học chứng minh? Các nghiên cứu dược lý thực vật hiện đại đã bước đầu làm sáng tỏ thành phần hóa học cũng như tác động thần kinh của vị thuốc này, dù con đường từ phòng thí nghiệm tới thực tế lâm sàng vẫn còn nhiều khoảng trống cần làm rõ.

Bản chất của cơn nấc và cơ chế co thắt cơ hoành

Nấc cụt về bản chất là một phản xạ co thắt đột ngột, không tự chủ và ngắt quãng của cơ hoành cùng các cơ hô hấp phụ ở lồng ngực, đi kèm với sự đóng kín đồng bộ của thanh môn ^[1]. Cơ chế của phản xạ nguyên thủy này bao gồm một cung phản xạ phức tạp với đường dẫn truyền hướng tâm gồm dây thần kinh phế vị, dây thần kinh hoành và các sợi giao cảm chi phối các cơ quan ở ngực, bụng, tai, mũi, họng; cùng với trung tâm gây nấc nằm ở hệ thần kinh trung ương ^[1]. Đường ly tâm mang tín hiệu vận động trở lại thông qua dây thần kinh hoành để kích hoạt sự co rút của cơ hoành ^[1].

Thông thường, nấc cụt xuất hiện ngẫu nhiên, tự khỏi sau vài phút và không gây ra vấn đề lâm sàng nghiêm trọng ^[1]. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, nấc có thể trở thành bệnh lý kéo dài hoặc là triệu chứng thứ phát sau kích thích dây thần kinh hoành, kích thích dây thần kinh phế vị hoặc tổn thương hệ thần kinh trung ương ^[1]. Sự kích thích này có thể xuất phát từ các bệnh lý thực quản, dạ dày, tá tràng, tụy, hoặc các rối loạn tại lồng ngực và tim mạch như nhồi máu cơ tim ^[1]. Khi cơn nấc trở nên dai dẳng, người bệnh đối mặt với tình trạng mệt mỏi, mất ngủ và suy sụp tinh thần ^[1].

Thị đế dưới góc nhìn của y học cổ truyền

Bộ phận cuống và tai quả còn lại trên trái hồng chín (Diospyros kaki Thunberg) được gọi trong y học cổ truyền là thị đế, hay Kaki Calyx [1, 2]. Tại các nước Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc, vị thuốc này từ hàng trăm năm qua đã được sử dụng nhằm mục đích giáng khí, điều trị đái dầm, nôn mửa và đặc biệt là chữa nấc cụt dai dẳng khó trị [1, 2, 3].

Trong y học dân gian, thị đế thường được đun sôi lấy nước uống riêng lẻ hoặc phối hợp với gừng tươi và đinh hương tạo thành bài thuốc cổ phương nổi tiếng ^[2]. Mặc dù kinh nghiệm truyền đời đánh giá rất cao hiệu quả cắt cơn nấc của tai quả hồng, các nhà nghiên cứu dược lý chỉ mới bắt đầu phân lập và tìm hiểu sâu về bản chất hóa học của dược liệu này trong những năm gần đây ^[3].

Nghiên cứu phân tích các hoạt chất có trong tai quả hồng

Để xác định các hoạt chất có thể đem lại tác dụng trị liệu, một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Nhật Bản đã tiến hành phân tích sự biến đổi của các thành phần hóa học trong tai quả hồng qua các giai đoạn phát triển khác nhau ^[3]. Nghiên cứu tập trung vào phần tai quả của 3 giống hồng chín gồm Hiratanenashi, Jiro và Tonewase ^[3].

Kết quả định lượng cho thấy khối lượng chiết xuất của tai quả, quả hồng và hàm lượng tannin tổng số trong tai quả đều tăng lên đáng kể trong quá trình quả chín ^[3]. Nghiên cứu này lần đầu tiên phân lập được 3 hợp chất lupeol, rotungenic acid và barbinervic acid từ tai quả hồng, đồng thời xác định thêm hàng loạt hoạt chất khác như betulinic acid, pomolic acid, ursolic acid, beta-sitosterol, catechin, gallocatechin và sucrose ^[3]. Phân tích định lượng cũng chỉ ra rằng trong khi hàm lượng ursolic acid và oleanolic acid giảm dần khi quả chín, thì hàm lượng của betulinic acid, pomolic acid, rotungenic acid và barbinervic acid lại tăng lên rõ rệt ^[3]. Dù đã phân lập được hệ hợp chất triterpenoid phong phú này, nghiên cứu vẫn lưu ý rằng hoạt chất chính xác đóng vai trò kháng nấc cụt vẫn chưa được xác định hoàn toàn ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2019 tại Hàn Quốc tiến hành trên các giống hồng chát (Diospyros kaki Thunb.) thu thập tại tỉnh Gyeongnam cũng ghi nhận các tác động sinh học thú vị từ phần cuống và tai quả ^[4]. Nhóm tác giả nhận thấy dịch chiết từ cuống tai quả hồng chát còn non có khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình sản xuất oxit nitric (NO) và làm giảm biểu hiện protein iNOS theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng trong mô hình viêm do LPS kích thích ^[4]. Chiết xuất này can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu NF-kappaB – một phức hợp điều hòa phiên mã quan trọng chịu trách nhiệm kích hoạt các cytokine và chất trung gian gây viêm ^[4].

Bằng chứng từ bài thuốc phối hợp thị đế trên hệ thần kinh

Vì nấc cụt là phản xạ liên quan mật thiết đến hệ thần kinh trung ương và dây thần kinh ngoại biên, các nhà khoa học đã tìm cách đánh giá tác động của bài thuốc chứa thị đế lên tính kích thích thần kinh ^[1]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2000, các nhà khoa học đã thử nghiệm bài thuốc Shitei-To (STT) – một phương thuốc cổ truyền gồm dịch chiết của 3 vị thuốc: thị đế (tai quả hồng), sinh khương (gừng) và đinh hương – vốn từ lâu được dùng trị nấc ở Nhật Bản và Trung Quốc ^[2].

Thử nghiệm được thực hiện trên mô hình chuột bị gây co giật liên tục bằng hóa chất pentylenetetrazol ^[2]. Khi chuột được cho dùng liều lặp lại của bài thuốc Shitei-To với hàm lượng 3,0 g/kg theo đường uống, quá trình kích thích thần kinh co giật (kindling) do pentylenetetrazol đã bị làm chậm lại ở mức độ nhẹ ^[2]. Bài thuốc cũng giúp làm giảm số lượng các cơn co giật toàn thể kiểu tăng trương lực - rung giật xuất hiện trong tiến trình kích thích thần kinh ^[2]. Tuy nhiên, bài thuốc này không thể hiện tác dụng làm giảm cơn co giật trên những cá thể chuột đã bị co giật hoàn toàn từ trước ^[2]. Kết quả này chỉ ra rằng sự phối hợp có mặt thị đế có thể mang lại tác dụng bảo vệ, giảm bớt xung kích thích và co giật ở mức độ thần kinh, phần nào hỗ trợ giải thích cho khả năng can thiệp vào cung phản xạ co thắt cơ hoành [3, 7].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng xác định chiết xuất tai quả hồng dạng nước hoặc cồn còn mang lại nhiều tác dụng sinh học khác. Một nghiên cứu năm 2017 chứng minh dịch chiết cồn 70% của tai quả hồng ức chế sự phát triển của các dòng tế bào ung thư đại trực tràng người (như HCT116, SW480, LoVo, HT-29) thông qua việc giáng hóa cyclin D1 ^[5]. Các thử nghiệm khác năm 2017 trên tế bào sừng HaCaT, tế bào mast và mô hình chuột cũng ghi nhận dịch chiết nước từ tai quả hồng giúp giảm phản ứng quá mẫn tức thì, ức chế giải phóng histamine và cải thiện tổn thương da tương tự viêm da cơ địa [5, 6].

Giá trị và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Các tài liệu khoa học hiện nay cho thấy tai quả hồng quả thực chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị ^[3]. Thí nghiệm trên động vật chứng minh bài thuốc chứa thị đế có khả năng ức chế bớt kích thích thần kinh và làm giảm các cơn co giật thực nghiệm ^[2]. Điều này đưa ra gợi ý sinh học rằng các hoạt chất có thể gián tiếp tác động lên cung phản xạ của dây thần kinh phế vị hoặc trung tâm nấc [3, 7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu:

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô trên người bệnh nấc cụt để xác nhận hiệu quả đơn lẻ của một mình tai quả hồng.
• Nghiên cứu về tính hưng phấn thần kinh chỉ mới được tiến hành trên chuột với bài thuốc kết hợp thị đế, gừng và đinh hương chứ không phải chiết xuất đơn độc của thị đế ^[2].
• Hoạt chất cụ thể chịu trách nhiệm chính trong việc cắt cơn co thắt cơ hoành vẫn chưa được giới khoa học làm rõ hoàn toàn ^[3].

Do đó, không thể xem tai quả hồng là phương pháp "đặc trị tuyệt đối" thay thế các can thiệp y khoa, đặc biệt với những cơn nấc do bệnh lý nền nguy hiểm gây nên ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tai quả hồng trị nấc

Một số người tin rằng mọi loại tai quả hồng đều có tác dụng như nhau. Thực tế, hàm lượng các chất triterpenoid như betulinic acid, pomolic acid, rotungenic acid, barbinervic acid cũng như lượng tannin biến đổi rất lớn theo độ chín của quả ^[3]. Mặt khác, chiết xuất từ tai quả của hồng chát non lại thể hiện đặc tính kháng viêm thông qua ức chế NO và iNOS mạnh hơn ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nấc cụt uống nước tai quả hồng là khỏi dứt điểm ngay lập tức. Cần nhớ rằng nấc cụt thường tự thoái lui một cách tự nhiên mà không cần can thiệp ^[1]. Trong nhiều trường hợp, việc nhấp từng ngụm nước ấm khi sắc tai quả hồng kích thích nhẹ vào vùng hầu họng và nhánh thần kinh phế vị, vô tình hỗ trợ cắt đứt vòng cung phản xạ ^[1].

Hiểu lầm thứ ba là lạm dụng tai hồng để tự chữa các cơn nấc kéo dài ngày này qua tháng khác. Cơn nấc bệnh lý dai dẳng có thể bắt nguồn từ viêm tụy, bệnh dạ dày thực quản, tổn thương thần kinh trung ương hoặc thậm chí là triệu chứng của thiếu máu cơ tim cấp tính ^[1]. Việc tự ý chữa mẹo kéo dài có thể làm chậm trễ thời gian phát hiện bệnh lý nguy hiểm ^[1].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Do các dữ liệu khoa học về độ an toàn của tai quả hồng phần lớn được đánh giá qua thử nghiệm phòng thí nghiệm, mô hình tế bào và động vật, việc sử dụng cần hết sức cẩn trọng ở các nhóm đối tượng đặc biệt [1, 3, 5, 6].

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá độ an toàn trên nhóm này; dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận trên động vật và mô hình tế bào [1, 3, 5]. Vì vậy, đối tượng này không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ thị đế mà không có chỉ định từ bác sĩ.
• Trẻ nhỏ: Phản xạ nuốt và niêm mạc tiêu hóa của trẻ còn non nớt, nấc cụt ở trẻ thường lành tính; phụ huynh không nên ép trẻ uống các loại nước sắc thảo dược chưa được kiểm chứng liều lượng.
• Người có bệnh nền tim mạch, dạ dày - tá tràng hoặc nghi ngờ bệnh lý tiêu hóa: Khi cơn nấc xuất hiện kèm đau ngực, khó thở hoặc kéo dài trên 48 giờ, cần đi khám bệnh viện ngay lập tức để tầm soát nguyên nhân nguyên phát như thiếu máu cơ tim hay viêm loét nội tạng thay vì tự điều trị tại nhà ^[1].

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu gặp phải cơn nấc cụt thông thường và muốn áp dụng kinh nghiệm dân gian với tai quả hồng, bạn có thể tham khảo một số lưu ý sau:

• Lựa chọn nguyên liệu: Thu nhặt phần cuống tai của các quả hồng đã chín sạch sẽ, không bị nấm mốc hay lẫn hóa chất bảo quản thực vật ^[3].
• Cách chế biến: Rửa sạch bụi bẩn, phơi khô tai hồng. Dân gian thường dùng một lượng vừa phải tai quả hồng sắc cùng vài lát gừng tươi lấy nước ấm để uống từng ngụm chậm rãi ^[2].
• Kết hợp mẹo cơ học: Trong lúc uống từng ngụm nhỏ, hãy hít thở sâu, thư giãn cơ thể để phối hợp điều hòa lại nhịp vận động của cơ hoành ^[1].
• Thời điểm nên dừng lại: Nếu sau khi uống mà cơn nấc không thuyên giảm sau vài giờ, hoặc nấc tái diễn liên tục qua ngày hôm sau gây mất ngủ, suy nhược, hãy ngừng sử dụng thảo dược và tới cơ sở y tế để được thăm khám ^[1].

Tóm lại, việc dùng tai quả hồng (thị đế) chữa nấc cụt có một phần cơ sở từ kho tàng dược liệu cổ truyền và các phát hiện sơ bộ về khả năng ức chế kích thích thần kinh của bài thuốc phối hợp [2, 3]. Dù vậy, người dân nên nhìn nhận đây là giải pháp hỗ trợ cho các cơn nấc nhẹ ngẫu nhiên, không lạm dụng thảo mộc thay thế cho chẩn đoán y khoa chính thống khi đối mặt với những cơn nấc bệnh lý kéo dài ^[1].