Tại sao viễn chí cần rút bỏ lõi trước khi dùng?

Kinh nghiệm dân gian và bước sơ chế đặc biệt

Trong y học cổ truyền, viễn chí là vị thuốc quý thường xuất hiện trong các bài thuốc an thần, dưỡng tâm và cải thiện trí nhớ. Dược liệu này có nguồn gốc từ rễ phơi khô của cây Polygala tenuifolia Willd. hoặc Polygala sibirica L. thuộc họ Viễn chí (Polygalaceae) ^[1].

Người làm thuốc xưa luôn lưu truyền một quy tắc nghiêm ngặt: viễn chí bắt buộc phải rút bỏ phần lõi gỗ cứng bên trong, chỉ lấy phần vỏ rễ bên ngoài để dùng làm thuốc. Nhiều người thắc mắc liệu đây có phải là bước sơ chế mang tính hình thức, hay thực sự ẩn chứa lý do khoa học liên quan đến độc tính và an toàn sức khỏe?

Trả lời ngắn: Vì sao bắt buộc phải bỏ lõi viễn chí?

Nghiên cứu khoa học hiện đại chứng minh rằng việc loại bỏ lõi viễn chí và chế biến dược liệu là hoàn toàn cần thiết để giảm độc tính kích ứng đường tiêu hóa [1, 2].

Rễ viễn chí chứa hàm lượng hoạt chất nhóm saponin rất cao. Dù saponin mang lại nhiều tác dụng sinh học, việc sử dụng viễn chí sống hoặc dùng liều cao, kéo dài có thể gây kích ứng mạnh niêm mạc họng và tổn thương nghiêm trọng đến dạ dày, ruột [1, 2]. Do đó, loại bỏ phần lõi không chứa nhiều hoạt chất chữa bệnh nhưng gây cản trở và chế biến đúng cách là biện pháp cốt lõi để bảo vệ hệ tiêu hóa [1, 4].

Cơ chế tác động: Saponin gây hại dạ dày như thế nào?

Hoạt chất chính gây độc tính cho đường tiêu hóa trong rễ viễn chí đã được xác định là các saponin ^[1]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các hợp chất saponin chưa qua chế biến có khả năng tác động trực tiếp lên lớp màng nhầy bảo vệ ống tiêu hóa [1, 2].

Nghiên cứu cho thấy saponin trong viễn chí làm giảm đáng kể nồng độ prostaglandin E2 (PGE2) ở dạ dày ^[2]. PGE2 là một chất đóng vai trò bảo vệ then chốt, giúp duy trì tưới máu và thúc đẩy sự tái tạo của niêm mạc dạ dày. Khi PGE2 bị sụt giảm, lớp bảo vệ này suy yếu, dẫn tới nguy cơ viêm loét hoặc tổn thương thực thể ^[2].

Ngoài ra, viễn chí dạng thô chưa qua chế biến còn gây ức chế rõ rệt nhu động ruột ^[2]. Sự ức chế này khiến thức ăn và khí bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng chướng bụng, đầy hơi, thậm chí làm mỏng thành ruột hoặc gây hoại tử mô ruột trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[2]. Dược liệu thô cũng được ghi nhận gây kích ứng cổ họng khi nuốt phải ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu: Cấu trúc rễ và sự phân bố saponin

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều công trình nghiên cứu về thực vật học và hóa thực vật để làm sáng tỏ cấu trúc của rễ viễn chí.

Một nghiên cứu giải phẫu thực vật năm 2009 đã sử dụng các phương pháp hóa mô và hóa thực vật để kiểm tra vị trí phân bố của saponin toàn phần và senegenin trên các cơ quan của cây Polygala tenuifolia ^[3]. Kết quả cho thấy saponin tích lũy chủ yếu trong các tế bào mô mềm của các cơ quan dinh dưỡng ^[3]. Đáng chú ý, hàm lượng saponin toàn phần và senegenin ở các phần khác nhau của rễ có sự khác biệt rõ rệt: nồng độ ở "vùng vỏ" (skin areas) cao hơn rất nhiều so với phần mô gỗ hay lõi rễ (xylem) ^[3].

Đồng thời, nghiên cứu năm 2009 cũng chỉ ra hàm lượng saponin toàn phần có xu hướng giảm liên tục khi tuổi của rễ tăng lên, và rễ một năm tuổi có chất lượng hoạt chất tốt ^[3]. Việc phân tách mô rễ giúp người dùng tập trung vào phần vỏ có giá trị dược liệu cao, loại bỏ phần lõi xơ cứng không mang lại hiệu quả trị liệu tương đương ^[3].

Nghiên cứu về độc tính tiêu hóa và sự thay đổi qua chế biến

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã đi sâu phân tích cơ chế kích ứng tiêu hóa của các saponin viễn chí trên cả mô hình tế bào (in vitro) và trên động vật (in vivo) ^[2]. Các nhà khoa học đã đánh giá độc tính và tác dụng an thần của các sản phẩm saponin có nhóm thế glycosyl khác nhau thông qua thử nghiệm gây ngủ bằng pentobarbital trên chuột, thử nghiệm nhu động ruột cô lập và đo nồng độ PGE2 dạ dày cùng TNF-alpha đường ruột ^[2].

Kết quả cho thấy Onjisaponin B (OJB) và tenuifolin (TEN) giúp tăng số lượng chuột đi vào giấc ngủ và kéo dài thời gian ngủ một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0,05), trong khi senegenin (SNG) không thể hiện tác dụng này ^[2]. Khi thử nghiệm trên đoạn hỗng tràng cô lập, OJB ở các nồng độ 20, 40 và 80 mg/L cùng TEN ở nồng độ 80 mg/L làm thay đổi rõ rệt biên độ và tần số co bóp ruột (P < 0,05) ^[2].

Cả ba hợp chất saponin (OJB, TEN, SNG) đều làm giảm đáng kể nồng độ PGE2 ở dạ dày chuột, mặc dù không tác động rõ rệt đến việc làm giảm TNF-alpha tại ruột ^[2]. Về mức độ an thần lẫn khả năng gây kích ứng niêm mạc, thứ tự tác động được ghi nhận là OJB > TEN > SNG ^[2].

Từ kết quả này, các tác giả kết luận rằng các biện pháp chế biến dược liệu cổ truyền (như chích mật ong) giúp cắt đứt liên kết glycosyl của saponin, nhờ đó làm giảm độc tính đối với dạ dày và ruột ^[2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng khẳng định viễn chí sống gây độc tính tiêu hóa khi dùng liều cao hoặc dài ngày, do đó cần phải chế biến hoặc phối ngũ với các dược liệu khác để giảm thiểu kích ứng ^[1].

Lợi ích dược lý song hành cùng giới hạn bằng chứng

Bên cạnh mặt độc tính khi dùng dạng thô, rễ viễn chí chứa hơn 140 hợp chất có hoạt tính sinh học giá trị, bao gồm triterpenoid saponin, xanthone, và các ester oligosaccharide [1, 3, 8]. Các chiết xuất từ viễn chí đã được ghi nhận có tác dụng bảo vệ thần kinh, chống trầm cảm, an thần gây ngủ, chống viêm, kháng virus, chống khối u, chống oxy hóa, chống lão hóa và chống loạn nhịp tim [1, 5, 6].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay. Phần lớn các dữ liệu về cơ chế độc tính niêm mạc dạ dày, sự suy giảm PGE2 hay biến đổi nhu động ruột mới chỉ được xác lập trên mô hình chuột và các mẫu mô cô lập trong phòng thí nghiệm ^[2]. Các nghiên cứu về chống viêm và điều hòa tế bào cũng chủ yếu thực hiện trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 hoặc tế bào đuôi gai tủy xương kích thích bởi LPS [5, 6].

Hiện chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng quy mô lớn trên người để xác định chính xác ngưỡng liều gây loét dạ dày của từng dạng bào chế viễn chí. Vì vậy, các khuyến cáo giảm độc tính hiện nay vẫn dựa trên sự kết hợp giữa kinh nghiệm cổ truyền hàng nghìn năm và các bằng chứng thực nghiệm sinh học [1, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng viễn chí

Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên là lành tính nên có thể mua rễ viễn chí thô về tự sắc uống trực tiếp hoặc ngâm rượu cả củ mà không cần qua khâu sơ chế. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến viêm dạ dày, đau bụng và rát họng kéo dài [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng phần lõi rễ chứa nhiều tinh chất nhất của cây thuốc. Trên thực tế, phân tích hóa thực vật đã chứng minh các saponin có hoạt tính tập trung chủ yếu ở phần mô mềm ngoài vỏ rễ chứ không phải ở lõi ^[3].

Một số người còn nghĩ rằng chỉ cần đun nấu thật lâu là có thể khử hết độc tính mà không cần rút lõi hay chích chế. Tuy nhiên, các thay đổi hóa học cấu trúc saponin đòi hỏi quy trình chế biến đặc thù (như chích mật ong) để làm suy giảm độc tính kích ứng niêm mạc một cách hiệu quả ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng viễn chí?

Dựa trên các đặc tính gây kích thích đường tiêu hóa, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng: Hoạt chất saponin làm suy giảm PGE2 có thể làm bùng phát các cơn đau thượng vị hoặc khiến vết loét dạ dày trở nên nghiêm trọng hơn ^[2].
• Người thường xuyên bị rối loạn tiêu hóa, trướng bụng, đầy hơi: Do viễn chí thô có thể gây ức chế nhu động ruột tự nhiên, làm nặng thêm tình trạng chậm tiêu và sinh hơi ^[2].
• Người có vùng họng nhạy cảm hoặc đang viêm họng: Rễ viễn chí thô có tính kích ứng niêm mạc cổ họng cục bộ ^[1].
• Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Hiện chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn chuyên biệt trên nhóm phụ nữ mang thai; cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa viễn chí.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để sử dụng viễn chí an toàn và khai thác tối đa tác dụng an thần, bổ thần kinh, người dùng cần tuân thủ quy trình xử lý nghiêm ngặt:

• Không tự ý dùng rễ thô nguyên củ: Tuyệt đối không dùng rễ viễn chí tươi hoặc khô chưa qua sơ chế rút lõi [1, 2].
• Quy trình loại bỏ lõi: Khi rễ còn mềm hoặc sau khi ủ ẩm cho mềm, tiến hành rút bỏ hoàn toàn phần lõi gỗ xơ cứng ở giữa, chỉ giữ lại phần vỏ thịt bên ngoài để làm thuốc (gọi là viễn chí nhục) ^[3].
• Chế biến làm giảm độc tính: Viễn chí sau khi rút lõi thường được chế biến nhiệt cùng các phụ liệu như mật ong (viễn chí chích mật) nhằm bẻ gãy các liên kết phân tử saponin kích ứng, giúp êm dịu hơn với niêm mạc dạ dày ^[2].
• Liều lượng và cách dùng: Do trích đoạn nghiên cứu không đưa ra định lượng gam cụ thể mỗi ngày trên người, người bệnh chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng đơn kê của thầy thuốc. Tránh tự ý tăng liều hoặc uống kéo dài liên tục nhiều tháng ^[1].

Lời kết

Thao tác rút bỏ lõi viễn chí của y học cổ truyền là kinh nghiệm hoàn toàn có cơ sở khoa học hiện đại chứng minh. Việc loại bỏ mô gỗ ít hoạt chất kết hợp với kỹ thuật chế biến phù hợp giúp làm giảm nồng độ saponin tự do gây hại, bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi nguy cơ kích ứng và tổn thương [1, 2, 4]. Người bệnh khi có nhu cầu sử dụng viễn chí để cải thiện giấc ngủ và trí nhớ cần tìm đến các cơ sở đông y uy tín để được tư vấn dạng dùng đã qua sơ chế đạt chuẩn.