Thói quen dân gian và nguy cơ tiềm ẩn

Nhiều người dân ở các vùng quê vẫn giữ thói quen hái lá xoan (Melia azedarach) đun nước tắm khi bị ghẻ ngứa, viêm da hoặc chốc lở. Quan niệm dân gian cho rằng loại lá này có vị đắng, tính sát trùng cực mạnh nên có thể "tiêu diệt" mọi mầm bệnh ngoài da.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là: Hành vi này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng, tuyệt đối không an toàn khi áp dụng lên vùng da có vết thương hở [1, 4]. Dù các bộ phận của cây xoan có hoạt tính ức chế một số ký sinh trùng và vi khuẩn, độc tính toàn thân từ các hợp chất tự nhiên trong cây lại rất lớn [1, 4].

Khi bề mặt biểu bì bị cào gãi rách toạc do ghẻ, hàng rào bảo vệ da đã hoàn toàn suy yếu. Việc ngâm rửa bằng dịch chiết chứa độc chất có thể biến một tổn thương da cục bộ thành ngộ độc cấp tính [1, 4].

Độc tố trong cây xoan hoạt động ra sao?

Cây xoan chứa nhiều hợp chất nhóm limonoid, trong đó bao gồm các phân tử mang độc tính mạnh đối với động vật có vú như meliatoxin [1]. Các phân tích khối phổ chuyên sâu cho thấy sự hiện diện của meliatoxin A1, A2, B1 và B2 trong dịch chiết cây xoan thô [1].

Những hợp chất limonoid này có tác dụng xua đuổi hoặc diệt trừ sâu bọ nhờ cơ chế can thiệp sinh học [1]. Tuy nhiên, các chất mang hoạt tính trừ sâu tự nhiên này lại cùng tồn tại song hành với các độc tố gây hại cho động vật máu nóng [1].

Khi độc tố của xoan xâm nhập vào tuần hoàn, cơ thể người có thể chịu tác động tiêu cực trên nhiều cơ quan quan trọng [2]. Các tổn hại được ghi nhận bao gồm biến chứng đường tiêu hóa, tim mạch, hô hấp và hệ thần kinh trung ương, thậm chí dẫn đến tử vong ở các ca nhiễm độc nặng [2].

Bằng chứng khoa học về khả năng kháng ký sinh trùng

Trong y học cổ truyền Trung Hoa, cây xoan (gọi là Ku-lian) từng được ghi nhận sử dụng đường uống và dùng ngoài như một chất chống nấm, chống ký sinh trùng [2]. Các khảo sát phòng thí nghiệm hiện đại cũng cố gắng kiểm chứng kinh nghiệm này [3, 6].

Năm 2015, một nghiên cứu thử nghiệm dịch chiết cồn-nước từ cây xoan để đánh giá hoạt tính tiêu diệt chấy rận (Pediculus humanus capitis) [3]. Phân tích sắc ký khí nhận diện 32 methyl ester của acid béo, phổ cộng hưởng từ hạt nhân chỉ ra sự có mặt của flavonoid và terpenoid, đồng thời phân lập được quercetin-3-O-beta-D-glucopyranoside [3]. Thử nghiệm sinh học cho thấy dịch chiết xoan gây chết toàn bộ chấy nhanh hơn hoạt chất bôi ngoài tiêu chuẩn permethrin 1% [3].

Ngoài ra, một tài liệu tổng quan công bố năm 2019 nhắc lại nghiên cứu trong phòng thí nghiệm của Ismail (1997) về khả năng diệt mạt [4]. Thử nghiệm dùng dịch chiết xoan trên ấu trùng loài mạt hai chấm (Tetranychus urticae Koch) cho thấy dịch chiết methanol đem lại hiệu quả cao nhất so với dịch chiết acetone hay ete dầu mỏ, làm giảm khả năng sinh sản của loài ký sinh này [4].

Dù vậy, các thử nghiệm trên chỉ giới hạn trên côn trùng ký sinh thực vật hoặc mẫu chấy trong ống nghiệm, hoàn toàn không được thử nghiệm trên người mắc bệnh ghẻ (do cái ghẻ Sarcoptes scabiei gây ra) [3, 6].

Tác dụng kháng khuẩn của dịch chiết xoan

Bên cạnh hoạt tính trừ côn trùng, một số bộ phận của cây xoan cũng cho thấy khả năng kháng khuẩn trong môi trường thực nghiệm [2, 7]. Bệnh nhân ghẻ ngứa thường xuyên cào gãi gây bội nhiễm tụ cầu, dẫn đến các nốt mụn mủ lở loét.

Nghiên cứu công bố năm 2002 đánh giá tác dụng kháng khuẩn của hoa xoan trên thỏ bị nhiễm trùng da do vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết methanol từ hoa xoan thể hiện tác dụng kháng khuẩn mạnh, với hiệu quả chữa lành tổn thương tương đương thuốc kháng sinh neomycin dùng ngoài [5].

Đến năm 2023, một nghiên cứu in vitro phân tích dịch chiết lá xoan phát hiện nhiều hợp chất phenolic, flavonoid và 4 chất nhóm limonoid [6]. Thử nghiệm ghi nhận dịch chiết lá xoan có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 25 đến 100 mg/mL sau 30 phút tiếp xúc với các chủng vi khuẩn gram âm và gram dương [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nồng độ ức chế bán tối đa (IC50) đối với virus SARS-CoV-2 là 6,922 microgam/mL và nồng độ gây độc tế bào bán tối đa (CC50) là 351,4 microgam/mL [6].

Mặc dù dịch chiết có hoạt tính kháng vi khuẩn nuôi cấy, các tác giả nghiên cứu năm 2023 nhấn mạnh đây mới chỉ là kết quả bước đầu trong ống nghiệm và bắt buộc phải có thêm các nghiên cứu in vivo khẳng định trước khi tính đến ứng dụng [6].

Báo cáo thực tế về tình trạng nhiễm độc ở người

Trái ngược với suy nghĩ thảo mộc tự nhiên luôn lành tính, các ca lâm sàng ghi nhận độc tính của cây xoan trên người là hoàn toàn có thật [2]. Độc tính của loài cây này vốn được mô tả rộng rãi trong thú y, nhưng y văn ghi nhận ngộ độc ở người có thể xuất hiện với diễn tiến phức tạp [2].

Một báo cáo năm 2008 từ Trung tâm Chống độc Quốc gia Đài Loan tại Bệnh viện Đa khoa Cựu chiến binh Đài Bắc đã tổng hợp 5 ca ngộ độc Melia azedarach [2]. Trong đó, 3 bệnh nhân nhập viện trực tiếp và 2 ca được tư vấn từ xa [2]. Biểu hiện thần kinh xuất hiện nổi bật ở 4 trường hợp, bao gồm mệt lả, đau cơ, tê bì chân tay và sụp mí mắt [2].

Theo y văn cổ điển, ngưỡng gây ngộ độc ở người xảy ra khi nuốt phải 6 đến 9 quả xoan, 30 đến 40 hạt xoan hoặc 400 g vỏ cây [2]. Thời gian khởi phát triệu chứng thường từ 4 đến 6 giờ, thậm chí có ca xuất hiện sớm sau 30 phút, nhưng ở 5 bệnh nhân trên, thời gian khởi phát dao động thất thường từ vài giờ cho đến tận 3 tuần sau khi dùng thảo mộc [2]. Cả 5 bệnh nhân may mắn hồi phục sau khi được điều trị triệu chứng và hồi sức tích cực [2].

Dù báo cáo năm 2008 ghi nhận các ca bệnh qua đường uống, các nhà khoa học xác nhận hiện vẫn chưa rõ chính xác loại limonoid nào là thủ phạm gây độc ở người [2]. Vì vậy, việc hấp thu các chất này qua diện tích da trầy xước lớn tiềm ẩn mối nguy chuyển hóa không thể lường trước.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ngứa

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng: "Cái gì diệt được sâu bọ thì cũng an toàn khi bôi lên người để diệt ghẻ". Hoạt chất nhóm limonoid trong xoan có khả năng diệt trừ côn trùng nhưng đồng thời lại chứa độc tính với động vật có vú [1].

Nhiều người cũng tin rằng đun sôi lá cây với nước sẽ làm bốc hơi toàn bộ độc tố. Trên thực tế, các meliatoxin và limonoid là những phân tử hữu cơ bền nhiệt và không dễ bị phân hủy chỉ bằng phương pháp nấu sôi thông thường trong sinh hoạt gia đình [1].

Một ngộ nhận khác là xem thường vết trầy xước do ghẻ. Khi bị cái ghẻ đào hầm và ngứa ngáy dữ dội, người bệnh liên tục cào gãi làm mất lớp sừng bảo vệ. Bôi đắp dịch lá cây lúc này tương đương với việc đưa trực tiếp các hợp chất thô chưa qua tinh chế vào hệ thống mao mạch dưới da.

Ai cần tuyệt đối tránh xa lá xoan?

Mọi đối tượng đều không nên tự ý dùng nước lá xoan để tắm rửa hoặc chữa bệnh ngoài da [1, 4]. Hiện chưa có bất kỳ quy chuẩn liều lượng an toàn nào cho việc sử dụng loài cây này trên bề mặt biểu bì bị rách rưới.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cấm kỵ tiếp xúc gồm:

  • Người đang có vết loét da, ghẻ lở nhiễm trùng mưng mủ hoặc trầy xước diện rộng.
  • Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh do làn da mỏng mảnh, tỷ lệ diện tích da so với thể trọng lớn, khả năng hấp thu qua da rất cao.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và người mắc bệnh lý gan thận mạn tính.

Nếu chẳng may đã lỡ dùng nước lá xoan và xuất hiện các dấu hiệu như tê bì đầu chi, yếu cơ, mí mắt sụp hoặc buồn nôn, cần đến ngay cơ sở y tế có khoa hồi sức chống độc để can thiệp kịp thời [2].

Hướng dẫn xử trí ghẻ và mẩn ngứa chuẩn y khoa

Để điều trị ghẻ ngứa và các nốt sẩn mụn một cách an toàn, người bệnh không nên đặt cược sức khỏe vào các loại lá độc hoang dại. Việc chữa trị cần tuân theo các phác đồ y khoa chính thống đã được chứng minh hiệu quả và an toàn.

Người bệnh cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được soi tìm ký sinh trùng và chỉ định thuốc bôi đặc hiệu (như các loại kem chứa permethrin đã qua tinh chế và chuẩn hóa liều lượng kiểm soát). Cần vệ sinh thân thể bằng nước sạch ấm hoặc xà phòng dịu nhẹ, không chà xát mạnh làm rách thêm các tổn thương.

Toàn bộ quần áo, chăn màn của người bệnh cần được giặt giũ bằng nước nóng và phơi dưới ánh nắng mặt trời để tiêu diệt mầm bệnh tồn lưu, tránh tái nhiễm lây lan cho cả gia đình. Nếu có biểu hiện ngứa rát dữ dội, việc dùng thêm thuốc kháng histamin hoặc thuốc làm dịu da phải có sự giám sát của nhân viên y tế.

Cây xoan dù chứa các hoạt tính ức chế vi sinh vật và diệt côn trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm, nhưng ranh giới giữa tác dụng dược lý và ngộ độc toàn thân quá mong manh [1, 4]. Tuyệt đối không tắm hay đắp lá xoan lên vùng da thương tổn nhằm tránh những hậu quả đáng tiếc cho sức khỏe [2].