Kha tử và thói quen dùng làm thuốc dân gian
Kha tử (tên khoa học Terminalia chebula) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong dân gian để trị viêm họng, khản tiếng và các bệnh đường tiêu hóa [1], [2]. Trong y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ, loài thực vật này thậm chí còn được mệnh danh là "vua của các loài cây" nhờ những ứng dụng trị liệu đa dạng [2].
Tuy nhiên, vị chát đặc trưng của kha tử xuất phát từ hàm lượng tannin rất dồi dào [1], [2]. Nhiều người lo ngại rằng uống các loại thảo mộc chát như kha tử có thể cản trở hấp thu vi chất, đặc biệt là khoáng chất sắt, gây thiếu máu. Vậy hoạt chất tannin trong kha tử mang lại lợi ích gì và ảnh hưởng thế nào đến lượng sắt trong cơ thể?
Kha tử chứa hàm lượng tannin tự nhiên cao, có tác dụng chống oxy hóa và hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm tại mô bị tổn thương [3], [2]. Về mặt hấp thu sắt, tannin có thể tạo phức hợp liên kết với ion sắt trong đường tiêu hóa [4], nhưng mức độ ảnh hưởng thực tế còn phụ thuộc vào loại tannin, cách dùng và cơ chế thích nghi của cơ thể [5], [6].
Cơ chế tác động: Vừa kháng viêm, vừa tạo phức với sắt
Tannin là nhóm hợp chất polyphenol tự nhiên có mặt phổ biến trong nhiều loài thực vật thuộc chi Terminalia [3], [2]. Hoạt chất này có khả năng dọn dẹp các gốc tự do, giảm thiểu quá trình oxy hóa lipid và kích thích tái tạo biểu mô tại các vùng mô tổn thương [3].
Bên cạnh hoạt tính sinh học trên tế bào, tannin còn sở hữu ái lực hóa học tự nhiên với các ion kim loại [4]. Khi gặp ion sắt trong môi trường lỏng, phân tử gallotannin phân lập từ kha tử có xu hướng liên kết tạo phức với sắt [4]. Chính đặc tính "bắt giữ" sắt này được xem là một cơ chế giúp kha tử kìm hãm vi khuẩn gây bệnh phát triển bằng cách làm cạn kiệt lượng sắt tự do vốn cần cho vi khuẩn [4].
Tuy nhiên, đặc tính tạo phức này cũng là nguồn cơn của các lo ngại về dinh dưỡng. Khi tannin tạo phức với sắt từ thực phẩm trong lòng ruột ở một bữa ăn đơn lẻ, lượng sắt khả dụng để niêm mạc ruột hấp thu có thể bị suy giảm [6].
Các bằng chứng khoa học về lợi ích của kha tử
Nhiều công trình khoa học hiện đại đã phân tích chi tiết các thành phần hoạt tính cùng cơ chế hỗ trợ điều trị của quả kha tử:
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành chiết tách một hợp chất gallotannin (1,2,6-tri-O-galloyl-beta-D-glucopyranose) từ chiết xuất cồn - nước của quả kha tử Terminalia chebula [4]. Kết quả thử nghiệm vi sinh trong phòng thí nghiệm cho thấy hợp chất này có khả năng ức chế nhiều chủng vi khuẩn đường tiết niệu đa kháng thuốc và hiệp đồng tác dụng với kháng sinh trimethoprim và gentamicin [4]. Đáng chú ý, hoạt tính kháng khuẩn của hoạt chất này bị triệt tiêu khi bổ sung ion sắt vào môi trường thử nghiệm, chứng minh cơ chế kháng khuẩn bắt nguồn từ khả năng tạo phức bắt giữ ion sắt [4].
Một báo cáo tổng quan năm 2017 về hóa thực vật trong giai đoạn viêm của quá trình lành vết thương ghi nhận chiết xuất Terminalia chebula giúp kích thích lắng đọng chất nền ngoại bào trong mô hạt trên mô hình vết thương chuột [3]. Thử nghiệm nuôi cấy tế bào in vitro cho thấy chiết xuất kha tử thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào sừng và nguyên bào sợi [3]. Các vết thương ở chuột khi được xử lý bằng kha tử có mức peroxide lipid giảm rõ rệt, chứng minh vai trò chống oxy hóa, đồng thời tannin từ kha tử thúc đẩy tạo mạch máu mới thông qua tăng biểu hiện yếu tố VEGF A [3].
Năm 2011, nghiên cứu công nghệ dược phẩm về viên nén bột quả kha tử khô (Terminalia chebula) ghi nhận hàm lượng tannin trong dược liệu được định lượng bằng phương pháp quang phổ tử ngoại ở bước sóng 273 nm [1]. Thử nghiệm độ hòa tan in vitro trong môi trường dịch dạ dày giả lập (không chứa enzym) cho thấy hơn 90% tannin được giải phóng khỏi viên nén trong vòng 1 giờ [1].
Năm 2015, nghiên cứu tổng quan về chiết xuất thực vật thuộc chi Terminalia khẳng định tannin là thành phần nổi bật tạo nên đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm cho các loài cây này [2].
Tannin và rủi ro giảm hấp thu sắt: Bằng chứng thực tế đến đâu?
Dù tannin có khả năng bắt giữ ion sắt, các nghiên cứu can thiệp trên người chỉ ra bức tranh thực tế phức tạp hơn:
Báo cáo tổng quan năm 2017 về tác động của tannin lên sinh khả dụng và tình trạng sắt cơ thể đã phân tích sự mâu thuẫn giữa các nghiên cứu [6]. Các thử nghiệm đánh giá trong một bữa ăn đơn lẻ với nhóm tannin thủy phân được hoặc tannin trà (chứa catechin, epicatechin oligomer) thường ghi nhận sự suy giảm sinh khả dụng của sắt [6]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học và thử nghiệm dài hạn ở người tiêu thụ chế độ ăn giàu tannin nói chung, hoặc tannin cô đặc (condensed tannin), lại không ghi nhận sự thay đổi về tình trạng sắt cơ thể [6].
Để kiểm chứng tác động dài hạn, một thử nghiệm mù đôi, bắt chéo liều lượng công bố năm 2017 đã theo dõi 11 phụ nữ tiền mãn kinh không bị thiếu máu [5]. Nhóm tình nguyện viên được bổ sung 3 mức liều tannin cô đặc gồm 1,5 g, 0,25 g hoặc 0,03 g, dùng 3 lần mỗi ngày liên tục trong 4 tuần, xen kẽ 2 tuần đào thải [5].
Kết quả cho thấy việc bổ sung tannin ở mọi mức liều đều không làm thay đổi sinh khả dụng của sắt (P > 0,82) sau 4 tuần [5]. Nồng độ huyết sắc tố (P = 0,126) và ferritin huyết thanh (P = 0,83) của các đối tượng tham gia cũng không bị biến động [5]. Cơ chế thích nghi được tìm thấy qua mối tương quan có ý nghĩa giữa bổ sung tannin với việc tiết các protein giàu proline kiềm tính (bPRPs) (r = 0,366, P = 0,003) và cystatin (r = 0,27, P = 0,03) trong nước bọt, giúp trung hòa tannin và cải thiện sinh khả dụng của sắt [5].
Dù vậy, cần lưu ý thử nghiệm trên thực hiện trên nhóm tannin cô đặc [5], trong khi thành phần chính của kha tử bao gồm cả nhóm gallotannin (tannin thủy phân) [4]. Đồng thời, các nghiên cứu cơ chế kháng khuẩn và tái tạo mô của kha tử phần lớn thực hiện trên ống nghiệm hoặc mô hình động vật gặm nhấm [4], [3].
Hiểu lầm thường gặp về vị chát của kha tử
Nhiều người cho rằng hễ uống vị thảo mộc càng chát thì cơ thể càng nhanh suy nhược và thiếu máu nặng nề. Thực tế khoa học chỉ ra cơ thể người có cơ chế tự thích nghi nhất định trước tannin [5], [6]. Khi tiếp xúc với tannin, khoang miệng và hệ tiêu hóa có thể tăng cường tiết các protein giàu proline và cystatin để kết tủa tannin, từ đó bảo vệ quá trình hấp thu vi chất sắt [5].
Một hiểu lầm khác là quy đồng mọi loại tannin đều gây giảm hấp thu sắt như nhau. Nghiên cứu tổng quan chỉ rõ rằng các tác động giảm hấp thu rõ rệt nhất chủ yếu xuất hiện ở các bữa ăn đơn lẻ kết hợp với tannin từ trà xanh hoặc axit tannic tự do [6]. Trong khi đó, việc dùng tannin dạng cô đặc qua nhiều tuần không làm suy giảm các chỉ số ferritin dự trữ hay huyết sắc tố ở phụ nữ khỏe mạnh [5].
Cũng không nên lầm tưởng rằng kha tử có thể thay thế thuốc điều trị nhiễm trùng hay thuốc kháng viêm chuyên biệt. Dù tannin từ kha tử thể hiện khả năng kìm hãm vi khuẩn đường tiết niệu trong đĩa thạch thí nghiệm [4], đây mới chỉ là thử nghiệm cơ bản, chưa thể xem là giải pháp điều trị thay thế thuốc kê đơn ở người bệnh.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dù dữ liệu dài hạn trên phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh cho thấy tính an toàn của tannin cô đặc đối với chỉ số ferritin [5], những người đang trong tình trạng bệnh lý đặc biệt vẫn cần cẩn trọng:
Người đang bị thiếu máu do thiếu sắt nặng hoặc đang trong phác đồ uống thuốc sắt điều trị cần thận trọng. Dù cơ thể có thể thích nghi dài hạn [5], việc sử dụng một lượng lớn tannin cùng lúc với viên sắt hoặc bữa ăn có thể ức chế sự hấp thu sắt trong bữa ăn đó [6], [4].
Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ nhỏ hiện chưa có nghiên cứu can thiệp cụ thể về mức độ an toàn khi dùng chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ quả kha tử; các dữ liệu hiện có chủ yếu là thử nghiệm trên phụ nữ trưởng thành khỏe mạnh không thiếu máu [5] hoặc trên mô hình động vật [3]. Nhóm này không nên tự ý lạm dụng dược liệu dạng bột đặc hay chiết xuất đậm độ cao nếu chưa có ý kiến của bác sĩ.
Người có bệnh nền tiêu hóa mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị đa bệnh lý cũng nên tham khảo chuyên gia y tế, tránh dùng các dạng bào chế có tốc độ giải phóng tannin nhanh ảnh hưởng đến dạ dày [1].
Hướng dẫn sử dụng kha tử an toàn trong đời sống
Để khai thác các hoạt tính sinh học của kha tử mà không làm gián đoạn quá trình hấp thu khoáng chất, người dùng nên lưu ý cách sử dụng hợp lý:
Khoảng cách thời gian: Do hơn 90% tannin trong chế phẩm viên nén kha tử có thể giải phóng nhanh chóng trong vòng 1 giờ đầu tiên tại môi trường dạ dày [1], người dùng nên uống nước sắc hoặc ngậm kha tử cách bữa ăn chính từ 1 đến 2 giờ. Việc tách rời thời điểm dùng tannin khỏi bữa ăn giàu sắt giúp ngăn chặn nguy cơ tannin tạo phức trực tiếp với sắt thực phẩm trong lòng ruột [6], [4].
Liều lượng vừa phải: Hiện chưa có khuyến cáo liều chuẩn tuyệt đối cho quả kha tử thô ở mọi đối tượng. Người dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, không nên tự ý dùng dạng cô đặc kéo dài.
Không tự ý phối hợp bừa bãi: Nếu đang bổ sung viên sắt hoặc thuốc kháng sinh, tuyệt đối không uống chung cùng lúc với nước ngâm hoặc bột kha tử để tránh làm giảm tác dụng điều trị [4].
Kha tử là dược liệu giàu tannin mang lại nhiều tiềm năng sinh học như kháng viêm mô hạt và dọn dẹp gốc tự do [3], [2]. Mặc dù phân tử gallotannin có khả năng liên kết tạo phức với sắt [4], cơ thể vẫn có cơ chế thích nghi dịch tiết để duy trì sinh khả dụng vi chất [5]. Sử dụng thảo dược với lượng vừa phải, cách xa bữa ăn là giải pháp cân bằng tốt nhất để bảo vệ sức khỏe.
