Hồng trà Nam Phi và hấp thu sắt: Bằng chứng nói gì?

Nỗi lo uống trà làm giảm hấp thu vi chất

Nhiều người có thói quen thưởng thức một tách trà ấm ngay trong bữa ăn hoặc ngay sau khi vừa dùng bữa xong. Tuy nhiên, những người đang gặp tình trạng thiếu máu hoặc thiếu sắt thường được khuyên nên hạn chế các loại trà truyền thống vì lo ngại ảnh hưởng tới sự hấp thu vi chất dinh dưỡng này.

Từ thực tế đó, hồng trà Nam Phi (rooibos tea) bắt đầu được chú ý như một giải pháp thay thế tiềm năng. Các bằng chứng khoa học cho thấy loại thảo mộc này hầu như không gây cản trở đáng kể đến quá trình hấp thu sắt không heme trong cơ thể, tạo nên sự khác biệt rõ rệt so với các dòng trà thông thường ^[1].

Vì sao trà truyền thống gây cản trở hấp thu vi chất?

Để hiểu được ưu thế của hồng trà Nam Phi, trước tiên cần nhìn vào cơ chế mà các loại trà thông thường tác động lên chuyển hóa dinh dưỡng. Trà đen hay trà xanh truyền thống đều có nguồn gốc từ thực vật Camellia sinensis, chứa nồng độ tannin và polyphenol cao. Khi gặp các hợp chất này tại đường tiêu hóa, sắt không heme (dạng sắt chủ yếu có trong thực vật và các chế phẩm bổ sung) dễ bị gắn kết tạo thành phức hợp khó tan, làm ruột khó hấp thu.

Một thử nghiệm trên phụ nữ trẻ tại Ấn Độ ghi nhận việc uống 1 hoặc 2 tách trà đen trong bữa ăn làm giảm hấp thu sắt ở nhóm đối chứng bình thường lần lượt là 49% và 66% ^[2]. Đáng chú ý, ở nhóm phụ nữ bị thiếu máu do thiếu sắt, mức giảm này còn sâu hơn, lần lượt là 59% khi uống 1 tách và 67% khi uống 2 tách trà đen ^[2]. Ngược lại, axit ascorbic (vitamin C) khi bổ sung cùng bữa ăn với tỷ lệ mol 2:1 hoặc 4:1 giúp tăng hấp thu sắt từ 270% lên đến 343% ở nhóm chứng, và tăng 291% đến 350% ở người thiếu máu ^[2].

Một nghiên cứu khác thực hiện trên 18 bệnh nhân mắc chứng thừa sắt di truyền (genetic haemochromatosis) cho thấy việc duy trì thói quen uống trà giàu tannin đều đặn cùng bữa ăn giúp giảm hấp thu sắt và làm giảm mức tích tụ sắt dự trữ trong cơ thể khoảng một phần ba so với nhóm đối chứng ^[3]. Điều này cho thấy rõ ràng tác động ức chế mạnh mẽ của trà truyền thống đối với lượng sắt đưa vào cơ thể qua chế độ ăn ^[3].

Bằng chứng khoa học về hồng trà Nam Phi

Không giống như trà truyền thống, hồng trà Nam Phi có nguồn gốc từ loài cây bản địa Aspalathus linearis ^[1]. Loại thảo mộc tự nhiên này không chứa caffeine và có hàm lượng tannin rất thấp ^[4].

Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 3 nhóm tình nguyện viên, mỗi nhóm gồm 10 nam thanh niên khỏe mạnh có thể trạng và chỉ số sắt tương đương nhau ^[1]. Sau khi được cung cấp 1 muCi 59Fe và 16 mg sắt nguyên tố, nhóm A uống hồng trà Nam Phi, nhóm B uống trà thông thường và nhóm C uống nước đun sôi để nguội ^[1]. Kết quả đo lường độ hấp thu sắt toàn thân sau 14 ngày cho thấy:

• Nhóm dùng nước lọc đạt tỷ lệ hấp thu trung bình 9,34% ^[1].
• Nhóm dùng hồng trà Nam Phi đạt tỷ lệ hấp thu trung bình 7,25% ^[1].
• Nhóm dùng trà thông thường chỉ hấp thu trung bình 1,70% ^[1].

So với mức giảm rất mạnh của trà thông thường (P < 0,0001), tỷ lệ hấp thu sắt ở nhóm dùng hồng trà Nam Phi không có sự khác biệt đáng kể so với nhóm đối chứng ^[1]. Phân tích thành phần cũng chỉ ra hồng trà Nam Phi chứa một lượng axit ascorbic dao động từ 121,8 đến 154,9 micromol/l tùy cách pha chế, đồng thời tự thân nó cũng chứa lượng nhỏ sắt, magie, photpho, natri, clorua và kali ^[1]. Lượng axit ascorbic này là yếu tố thuận lợi, hỗ trợ giữ sắt ở dạng dễ hấp thu hơn tại môi trường tiêu hóa ^[1], ^[2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm khi đánh giá giá trị đo hoạt tính chống oxy hóa khử sắt (FRAP) ghi nhận chiết xuất cồn-nước của hồng trà Nam Phi đạt 756 micromol/g, trong khi chiết xuất hồng trà Nam Phi xanh đạt 888 micromol/g và trà xanh đạt 805 micromol/g ^[5]. Các giá trị này chứng minh khả năng khử của các polyphenol trong hồng trà Nam Phi là tương đương với các dòng trà thông thường, dù thành phần hóa học không chứa lượng lớn tannin gây kết tủa sắt ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về hồng trà Nam Phi

Một ngộ nhận khá phổ biến là xem hồng trà Nam Phi như một loại thuốc điều trị giúp tăng vọt chỉ số hemoglobin ở người bệnh thiếu máu. Cần phân định rõ ràng rằng bản thân hồng trà Nam Phi không phải là nguồn cung cấp sắt dồi dào để thay thế thuốc chữa bệnh ^[1].

Ưu thế chính của thức uống này là tính trung tính: nó không gây ức chế tiêu cực lên quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng giống như trà từ cây Camellia sinensis ^[1]. Ngoài ra, dù một số thí nghiệm trên chuột cho thấy hồng trà Nam Phi giúp tăng cường enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và hạn chế suy giảm hemoglobin trong tình trạng viêm đại tràng thực nghiệm do dextran sodium sulfate (DSS) gây ra, đây vẫn chỉ là dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật và không thể quy đổi thành tác dụng chữa bệnh thiếu máu ở người ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù hồng trà Nam Phi được đánh giá là an toàn và không gây cản trở hấp thu vi chất, người tiêu dùng vẫn cần lưu ý đến nguồn gốc xuất xứ và độ tinh khiết của sản phẩm.

Một nghiên cứu đánh giá rủi ro kim loại nặng khảo sát trên 80 mẫu hồng trà Nam Phi thuộc nhiều thương hiệu được bày bán tại các cửa hàng bán lẻ ở Nam Phi vào năm 2019 ^[6]. Kết quả phân tích ghi nhận dải nồng độ các kim loại gồm:

• Crom (Cr): 0,17 - 11,98 mg/kg ^[6].
• Sắt (Fe): 31 - 450 mg/kg ^[6].
• Asen (As): không phát hiện đến 0,51 mg/kg ^[6].
• Cadmium (Cd): 0,09 - 0,17 mg/kg ^[6].
• Chì (Pb): 0,06 - 2,73 mg/kg ^[6].

Đáng chú ý, nồng độ crom trong các mẫu khảo sát có thời điểm vượt mức giới hạn cho phép của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là 1,3 mg/kg ^[6]. Mặc dù chỉ số nguy cơ sức khỏe phi ung thư (THQ) và chỉ số nguy cơ tích lũy (HI) của các mẫu nghiên cứu đều thấp hơn 1 (mức an toàn khi sử dụng thông thường), các nhà khoa học vẫn cảnh báo việc hấp thụ liên tục lượng vi lượng kim loại như crom có thể gây nguy cơ sức khỏe mãn tính do tích tụ mô theo thời gian ^[6]. Do đó, người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người cần kiểm soát nghiêm ngặt chế độ ăn uống nên lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất có kiểm định độc lập rõ ràng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[6].

Cách uống trà hợp lý để tối ưu dinh dưỡng

Đối với những người vẫn yêu thích trà truyền thống nhưng lo ngại nguy cơ thiếu sắt, việc điều chỉnh thời gian thưởng thức mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt.

Một nghiên cứu thử nghiệm có kiểm soát trên 12 phụ nữ khỏe mạnh tại Anh (độ tuổi trung bình 24,8) đã so sánh mức độ hấp thu sắt khi ăn cháo yến mạch có đánh dấu 4 mg 57Fe kết hợp với các cách uống nước khác nhau ^[7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu sắt đạt 5,7% khi dùng với nước lọc và tụt xuống 3,6% khi uống trà truyền thống ngay trong bữa ăn ^[7]. Tuy nhiên, khi dời thời điểm uống trà sang 1 giờ sau bữa ăn, tỷ lệ hấp thu sắt tăng lên 5,7%, giúp giảm khoảng 50% mức độ ức chế hấp thu sắt so với việc uống đồng thời cùng thức ăn ^[7].

Nếu bạn chuyển sang sử dụng hồng trà Nam Phi, việc thưởng thức thức uống này mang lại sự thoải mái hơn về mặt thời gian nhờ đặc tính tannin thấp ^[1]. Bạn có thể uống ấm hoặc lạnh với một lượng vừa phải mỗi ngày. Để việc hấp thu vi chất đạt hiệu quả cao nhất, việc kết hợp bữa ăn giàu thực vật cùng các nguồn cung cấp vitamin C tự nhiên như trái cây có múi hay ớt chuông luôn là giải pháp hỗ trợ hấp thu sắt tốt cho sức khỏe ^[2].

Lời khuyên cho chế độ ăn uống cân bằng

Hồng trà Nam Phi là sự lựa chọn đồ uống thay thế phù hợp cho những ai muốn hạn chế các chất ức chế hấp thu khoáng chất mà vẫn giữ được thói quen thưởng thức trà thảo mộc thơm lành. Tuy nhiên, thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh chứ không thay thế các phác đồ điều trị y khoa. Người được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt nên tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ và duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, đủ chất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.