Nhiều người thường nhầm lẫn thanh cao và thanh hao hoa vàng là cùng một cây do tên gọi dân gian gần gũi và hình thái bên ngoài có nét tương đồng. Trong y học cổ truyền, sự nhầm lẫn giữa hai loại thảo dược thuộc chi Ngải (Artemisia) này đã kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Sự việc trở nên đặc biệt nghiêm trọng khi người bệnh có nhu cầu tìm kiếm nguồn dược liệu tự nhiên chứa hoạt chất artemisinin để hỗ trợ điều trị bệnh sốt rét.
Thanh cao (tên khoa học là Artemisia carvifolia) và thanh hao hoa vàng (tên khoa học là Artemisia annua) là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau [1]. Điểm mấu chốt nằm ở hàm lượng hoạt chất chống sốt rét: thanh hao hoa vàng chứa lượng artemisinin tự nhiên dồi dào, trong khi thanh cao mọc hoang dã chứa lượng chất này ở mức cực kỳ thấp [2, 3]. Dùng nhầm thanh cao thay cho thanh hao hoa vàng để chữa sốt rét sẽ không mang lại hiệu quả điều trị mong muốn.
Lịch sử nhầm lẫn giữa thanh cao và thanh hao hoa vàng
Trong y văn cổ phương phương Đông, danh xưng "thanh hao" (Qinghao) từng được dùng chung cho cả cây Artemisia annua và cây Artemisia carvifolia qua nhiều thời kỳ lịch sử [1]. Sự thiếu hụt các công cụ phân loại thực vật học chuẩn xác thời xưa khiến hai loài cây này bị đánh đồng về mặt tên gọi và công dụng điều trị trong dân gian [1].
Mãi đến các nghiên cứu hiện đại, nguồn gốc chuẩn của vị thuốc thanh hao mới được xác định rõ ràng. Dược điển Trung Quốc đã quy định nguồn gốc nguyên bản của dược liệu thanh hao chính là loài Artemisia annua L. [1]. Dù vậy, tại nhiều vùng nông thôn và thị trường buôn bán dược liệu trôi nổi, thói quen gọi tên lẫn lộn giữa thanh cao và thanh hao hoa vàng vẫn tiếp diễn, gây ra không ít ngộ nhận cho người tiêu dùng.
Dấu hiệu nhận diện hình thái và sinh học
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã phân tích thư tịch cổ kết hợp kỹ thuật mã vạch DNA (DNA barcoding) để giải quyết triệt để sự nhầm lẫn giữa hai loài cây này [1]. Các nhà khoa học xác định rằng Artemisia annua và Artemisia carvifolia phân biệt rõ ràng với nhau dựa trên ba yếu tố: đặc điểm hình thái học, chu kỳ phát triển sinh học (thời kỳ sinh học) và cấu trúc phân tử [1].
Cụ thể, thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) thường có thân mọc thẳng, phân nhánh nhiều, tán lá xẻ sâu hình lông chim mang mùi thơm hăng nồng đặc trưng. Trong khi đó, thanh cao (Artemisia carvifolia) có cấu tạo lá và đặc điểm hình thái thân rễ có những sai khác nhất định khi kiểm tra dưới kính hiển vi hoặc phân tích mẫu thực vật học chuẩn. Khi đối chiếu chu kỳ nở hoa và kết quả phân tích trình tự chuỗi mã vạch DNA, các nhà nghiên cứu đã vạch rõ ranh giới di truyền riêng biệt giữa hai loài thảo dược này [1].
Chênh lệch khổng lồ về hàm lượng artemisinin
Sự khác biệt mang tính sống còn giữa hai cây thảo dược này nằm ở nồng độ hợp chất artemisinin - hoạt chất sesquiterpene lactone có khả năng tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét cực mạnh [2, 5]. Thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) là nguồn cung cấp artemisinin tự nhiên khả thi duy nhất hiện nay, với hàm lượng tự nhiên dao động từ 0,01% đến 0,80% trọng lượng khô tùy bộ phận và vùng địa lý [2, 3].
Ngược lại, nghiên cứu công bố năm 2015 đã dùng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) để định lượng các hoạt chất trong chồi non cây thanh cao (Artemisia carvifolia) tự nhiên [2]. Kết quả cho thấy hàm lượng artemisinin tự nhiên trong chồi cây thanh cao dại chỉ đạt mức vỏn vẹn 8 microgam/gam (µg/g) [2]. Ngoài ra, chồi cây thanh cao hoang dã chứa artesunate ở mức 2,24 µg/g, dihydroartemisinin là 13,6 µg/g và artemether đạt 12,8 µg/g [2].
Để dễ hình dung về sự chênh lệch này, 8 µg/g trong chồi thanh cao tương đương khoảng 0,0008% trọng lượng tươi, tức là thấp hơn hàng trăm đến hàng nghìn lần so với nồng độ artemisinin có trong lá khô của cây thanh hao hoa vàng [2, 3]. Việc chiết xuất hoạt chất điều trị sốt rét từ thanh cao tự nhiên là điều hoàn toàn bất khả thi trong thực tế sản xuất do trữ lượng quá nghèo nàn [2].
Nghiên cứu khoa học về phân bố artemisinin trên cây
Một nghiên cứu thực hiện năm 2010 đã tiến hành sàng lọc các loài ngải cứu (Artemisia) tại miền bắc Pakistan bằng phương pháp chiết xuất dung môi toluene và đo đạc qua hệ thống HPLC-UV [3]. Nghiên cứu kiểm tra bốn bộ phận khác nhau (hoa, lá, thân, rễ) của cây ở cùng giai đoạn ra hoa [3].
Kết quả cho thấy ở cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua), hàm lượng artemisinin có mối tương quan thuận với độ tuổi của cây và đạt nồng độ cao nhất ở giai đoạn hoa nở rộ so với thời kỳ trước và sau nở hoa [3]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu ghi nhận nồng độ artemisinin cao nhất và gần tương đương nhau ở lá (0,44 ± 0,03%) và hoa (0,42 ± 0,03%) của Artemisia annua [3]. Nghiên cứu này cũng thống kê dữ liệu từ các vùng trồng khác nhau trên thế giới: lá cây Artemisia annua từ Việt Nam đạt hàm lượng 0,46%, từ Hà Lan đạt 0,52%, lá khô thông thường đạt 0,24% và một số dòng tại Mỹ đạt 0,42% ở giai đoạn hoa nở rộ [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Tây Tạng (Trung Quốc) dùng kỹ thuật LC-MS cũng chỉ ra rằng Artemisia annua thu thập tại vùng này có nồng độ artemisinin trung bình lên tới 57.130 µg/g, cao vượt trội so với hai loài khác cùng chi là Artemisia wellbyi (479,93 µg/g) và Artemisia sieversiana (354,47 µg/g) [4]. Nghiên cứu này cũng trích dẫn dữ liệu tại Trùng Khánh với hàm lượng artemisinin ở Artemisia annua đạt tới 10.000,4 µg/g, tại Vân Nam là 3.810,597 µg/g và tại Hải Nam là 3.702,952 µg/g [4]. Các phát hiện này khẳng định cây thanh hao hoa vàng chính là kho chứa artemisinin vượt trội, hoàn toàn khác biệt với thanh cao [2, 8].
Các hướng nghiên cứu biến đổi gen hiện đại
Nhằm tìm kiếm các nguồn thay thế và gia tăng sản lượng hoạt chất quý giá này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm công nghệ sinh học trên cả thanh cao và thanh hao hoa vàng [2, 4, 6].
Nghiên cứu năm 2015 đã chuyển nạp các gen rol từ vi khuẩn Agrobacterium tumefaciens vào cây thanh cao (Artemisia carvifolia) [2]. Kết quả phân tích qPCR cho thấy cây biến đổi gen đã tăng biểu hiện các gen tham gia sinh tổng hợp artemisinin bao gồm ADS, CYP71AV1 và ALDH1, đồng thời gia tăng mật độ lông tiết (trichome) trên biểu bì [2]. Nhờ đó, hàm lượng artemisinin trong cây thanh cao mang gen rol B tăng 3-7 lần, và mang gen rol C tăng 2,3-6 lần so với cây dại [2].
Ở cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua), các can thiệp gen cũng mang lại bước nhảy vọt về năng suất. Thử nghiệm năm 2016 khi chuyển nạp gen rol ABC vào Artemisia annua đã giúp lượng artemisinin trong lá tăng gấp khoảng 9 lần so với cây đối chứng [5]. Một nghiên cứu khác năm 2011 đã sử dụng kỹ thuật ức chế biểu hiện gen beta-caryophyllene synthase (loại enzym cạnh tranh tiền chất sinh tổng hợp) trên cây Artemisia annua, giúp hàm lượng artemisinin ở một dòng biến đổi gen tăng thêm 54,9% so với cây hoang dại [6].
Dù công nghệ sinh học đã giúp kích hoạt khả năng sản xuất artemisinin trên thanh cao, đây vẫn chỉ là các thử nghiệm phòng thí nghiệm [2]. Cây thanh cao mọc hoang dã trong tự nhiên tuyệt đối không thể thay thế thanh hao hoa vàng để làm nguồn chiết xuất hay điều trị bệnh sốt rét [2].
Nguy cơ kháng thuốc khi tự dùng trà thảo mộc
Một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại là thói quen tự ý hái lá thanh hao hoa vàng hoặc thanh cao về phơi khô hãm trà uống để phòng hoặc chữa bệnh sốt rét tại một số nước đang phát triển [7].
Nghiên cứu y học năm 2011 cảnh báo rằng việc sử dụng trà thảo mộc Artemisia annua không có sự giám sát chuyên môn đang vấp phải sự chỉ trích gay gắt, do hành vi này thúc đẩy sự phát triển của chủng ký sinh trùng sốt rét kháng artemisinin [7]. Nguyên nhân là hàm lượng artemisinin hòa tan trong nước trà tự nấu không đủ liều điều trị chuẩn xác như các viên thuốc được tiêu chuẩn hóa chứa artemisinin tinh khiết hoặc dẫn xuất bán tổng hợp của nó [7]. Liều lượng thuốc dưới ngưỡng tối ưu sẽ khiến ký sinh trùng không bị tiêu diệt hoàn toàn mà dần tạo ra cơ chế kháng thuốc [7].
Bên cạnh artemisinin, nghiên cứu cho thấy dịch chiết dichloromethane và methanol của Artemisia annua còn chứa nhiều hợp chất thứ cấp khác như artemisitene, arteanuine B, scopoletin và 1,8-cineole [7]. Các chất này có tác động gây độc tế bào khác nhau đối với tế bào ung thư HeLa và ký sinh trùng Trypanosoma brucei trong phòng thí nghiệm [7]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào (in vitro), chưa chứng minh được khả năng chữa ung thư trên cơ thể người bệnh [7].
Ai nên thận trọng và lưu ý thực tế
Người nghi ngờ mắc bệnh sốt rét, người sốt cao kéo dài hoặc trở về từ vùng có dịch sốt rét không được tự ý tìm mua các loại lá thanh cao hoặc thanh hao hoa vàng về đun sắc uống [7]. Bệnh sốt rét diễn tiến rất nhanh và có thể gây biến chứng ác tính đe dọa tính mạng nếu không được điều trị bằng các phác đồ chuẩn của cơ sở y tế.
Các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền mạn tính cần tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào liên quan đến chi Ngải. Tự ý phối hợp các vị thuốc đông y không rõ định danh thực vật dễ dẫn đến nhầm lẫn thảo dược, gây ngộ độc hoặc mất thời gian vàng cứu chữa [1].
Lời khuyên áp dụng đúng cách
Để áp dụng an toàn các thông tin dược liệu trong đời sống, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Phân biệt minh bạch tên gọi: Cây thanh cao (Artemisia carvifolia) không thể thay thế cho cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) trong phòng và điều trị bệnh sốt rét [1, 2].
- Không tự dùng thảo dược tươi hoặc khô: Không tự thu hái thân, lá các loài cây này để nấu nước uống chữa bệnh [7]. Khi có dấu hiệu sốt, nhiễm trùng hoặc bệnh lý ký sinh trùng, bắt buộc phải đến bệnh viện để xét nghiệm máu và nhận chỉ định thuốc điều trị chuẩn hóa.
- Chọn nguồn dược liệu chuẩn hóa: Khi sử dụng thanh hao trong y học cổ truyền cho các chỉ định phong nhiệt, cảm mạo, cần mua dược liệu từ các bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở y tế uy tín có hóa đơn chứng từ và kiểm nghiệm rõ ràng về nguồn gốc thực vật học, tránh hàng trôi nổi kém phẩm chất [1, 7].
Sự nhầm lẫn giữa thanh cao và thanh hao hoa vàng là một bài học điển hình về việc phân biệt thảo dược dựa trên cơ sở khoa học và hàm lượng hoạt chất. Việc hiểu đúng bản chất thực vật và không tùy tiện dùng thảo mộc thay thế thuốc chuẩn hóa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.
