Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà hạt muồng (thảo quyết minh) sao vàng để uống vào buổi tối với hy vọng dễ ngủ, ngủ sâu giấc hơn. Thậm chí trên các diễn đàn mạng xã hội, loại hạt này thường được truyền tai nhau như một phương thuốc an thần thảo mộc lành tính, không gây nghiện. Liệu cảm giác êm dịu, dễ ngủ sau khi nhấp ngụm trà hạt muồng thực sự đến từ hoạt tính ức chế thần kinh, hay phần lớn chỉ là hiệu ứng tâm lý thư giãn?
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Hạt muồng không có tác dụng an thần kinh trực tiếp hay gây ngủ theo kiểu thuốc ngủ truyền thống. Các nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết hạt muồng chủ yếu tác động bảo vệ tế bào thần kinh, chống viêm và ức chế một số enzyme nhất định, hoàn toàn không có hoạt tính ức chế hệ thần kinh trung ương để gây buồn ngủ tức thì. Cảm giác dễ ngủ của người dùng thực tế phần nhiều xuất phát từ hiệu ứng tâm lý (placebo), thói quen uống nước ấm thư giãn, hoặc nhờ thảo dược này hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng gây khó chịu như nhức đầu, mỏi mắt hay căng thẳng nhẹ.
Thảo quyết minh trong đời sống và y học cổ truyền
Hạt muồng, tên thuốc trong y học cổ truyền là thảo quyết minh, là hạt thu hái từ cây muồng ngủ (Cassia obtusifolia L., thuộc họ Đậu Leguminosae) [1]. Cây này là dạng cỏ mọc hàng năm hoặc bán bụi, cao từ 0,5 đến 2 mét, phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới như Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ [1]. Quả nang của cây dài tới 20 cm, cong nhẹ xuống, chứa nhiều hạt màu nâu sẫm, hơi bóng, hình quả trám hoặc hơi dẹt [1].
Trong dân gian và y học cổ truyền, thảo quyết minh được dùng phổ biến để nấu nước hoặc pha trà uống hàng ngày [1]. Cây thường được sử dụng với tác dụng lợi tiểu, nhuận tràng, bổ dưỡng, hỗ trợ làm sáng mắt, giảm đau đầu, chóng mặt và điều trị táo bón [1]. Ở một số quốc gia như Hàn Quốc, hạt muồng sao thơm là nguyên liệu pha trà thanh nhiệt rất quen thuộc [1].
Mặc dù có tên gọi gắn liền với sự "ngủ" trong dân gian, các sách y thư cổ và kinh nghiệm lâm sàng chủ yếu ghi nhận vị thuốc này tác động vào tạng can, thận để sáng mắt, thanh nhiệt, trị bí đại tiện [1]. Việc gán cho thảo quyết minh công năng "trị mất ngủ kinh niên" phần lớn phát triển từ kinh nghiệm truyền miệng hoặc sự nhầm lẫn giữa công dụng giúp đầu óc bớt căng thẳng với hoạt tính an thần.
Cơ chế tác động thần kinh: Bảo vệ não chứ không gây ngủ
Khi tiến hành phân tích thành phần hóa học, các nhà nghiên cứu phát hiện hạt muồng chứa rất nhiều dẫn xuất anthraquinone như emodin, chrysophanol, physcion, obtusifolin, obtusin, alaternin, questin, aloe-emodin cùng các hợp chất naphthopyrone glycoside [1]. Những hoạt chất này có phổ tác dụng sinh học đa dạng bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ gan và bảo vệ tế bào thần kinh [1].
Khác với các thuốc ngủ hoạt động bằng cách kích thích thụ thể GABA để ức chế toàn bộ hoạt động của vỏ não và tạo cơn buồn ngủ nhanh chóng, hạt muồng lại kích hoạt các con đường sinh học hoàn toàn khác [2], [3]. Các thành phần trong hạt muồng chủ yếu bảo tồn tính toàn vẹn của tế bào thần kinh, chống lại các độc tố gây chết tế bào và điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến trí nhớ [2], [4].
Cụ thể, chiết xuất hạt muồng kích hoạt con đường tín hiệu Akt/GSK-3beta, ngăn chặn sự suy thoái khớp thần kinh (synapse) do các mảng protein độc hại gây ra [2], [3]. Thảo dược này cũng hỗ trợ gia tăng biểu hiện của yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) và protein gắn yếu tố phản ứng cAMP (CREB) [2], [5]. Đây là những chất hóa học nội sinh thúc đẩy sự sống còn, phục hồi và phát triển của các tế bào não, trái ngược hoàn toàn với cơ chế làm chậm hoặc "tắt" tín hiệu thần kinh của các chất an thần kinh thực thụ [2], [5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hạt muồng?
Để làm rõ hoạt tính sinh học của thảo quyết minh trên hệ thần kinh, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào:
Thứ nhất, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 tổng hợp lại các phát hiện của Drever và cộng sự trên môi trường nuôi cấy tế bào vùng hồi hải mã ở chuột [2]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy chiết xuất hạt muồng ở nồng độ từ 0,1 đến 10 microg/ml giúp làm giảm rối loạn điều hòa canxi thứ phát và giảm tế bào chết do độc chất NMDA cùng axit 3-nitropropionic gây ra [2]. Ở tế bào PC12, chiết xuất này với nồng độ 0,1–1 microg/ml giúp ức chế tổn thương gây ra bởi oxidopamine (6-OHDA) thông qua cơ chế chống oxy hóa và ngăn tế bào chết theo chương trình [2].
Thứ hai, một nghiên cứu năm 2016 kiểm tra tác động của chiết xuất ethanol từ hạt Cassia obtusifolia (COE) đối với tình trạng rối loạn chức năng khớp thần kinh do mảng amyloid beta (Abeta) gây ra trên các lát cắt hồi hải mã chuột cấp tính [3]. Kết quả điện sinh lý học ghi nhận COE cải thiện tình trạng suy giảm điện thế hóa dài hạn (LTP) do Abeta gây ra [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra COE ức chế enzyme GSK-3beta thông qua tín hiệu Akt, đồng thời làm suy giảm sự kích hoạt vi tế bào đệm, giảm các chất gây viêm như sinh enzyme iNOS và COX [3]. Trong thử nghiệm hành vi nhận biết vị trí đồ vật mới trên chuột sống, COE giúp cải thiện rõ rệt tình trạng suy giảm trí nhớ nhận dạng [3].
Thứ ba, công trình năm 2009 trên mô hình chuột bị thiếu máu não cục bộ thoáng qua bằng phương pháp thắt động mạch cảnh chung hai bên (2VO) [5]. Nghiên cứu sử dụng chiết xuất hạt muồng ethanol đường uống với hai mức liều 10 hoặc 50 mg/kg/ngày [5]. Sau thời gian thử nghiệm, mức liều 50 mg/kg/ngày làm giảm đáng kể mức iNOS và COX-2 ở vùng CA1 hồi hải mã sau 1 ngày, giảm số lượng tế bào dương tính với OX-42 và GFAP sau 4 ngày, đồng thời tăng số lượng tế bào thần kinh sống sót sau 7 ngày [5]. Liều dùng này cũng làm gia tăng biểu hiện p-CREB và BDNF ở vùng CA1 trong vòng 1 đến 6 giờ [5].
Thứ tư, nghiên cứu năm 2019 khảo sát khả năng ức chế enzyme monoamine oxidase ở người (hMAO) của các hợp chất chiết xuất từ hạt muồng [6]. Kết quả trong phòng thí nghiệm (in vitro) cho thấy chiết xuất hạt muồng và nhiều hợp chất phân lập được (như obtusin, alaternin, aloe-emodin, questin, rubrofusarin, cassiaside...) ức chế chọn lọc đồng phân enzyme hMAO-A với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) rất thấp, dao động từ 0,17 đến 11 microM [6]. Việc ức chế hMAO-A ngăn chặn sự thoái hóa của các chất dẫn truyền thần kinh đơn dòng như serotonin và dopamine, mở ra tiềm năng hỗ trợ cải thiện tình trạng lo âu và trầm cảm [6].
Thứ năm, nghiên cứu năm 2016 tập trung vào khả năng ức chế enzyme cholinesterase của các thành phần trong hạt muồng [4]. Toàn bộ các chất phân lập từ thảo quyết minh thể hiện hoạt tính ức chế mạnh men acetylcholinesterase (AChE) và beta-secretase (BACE1) với giá trị IC50 lần lượt là 6,29–109 microg/ml và 0,94–190 microg/ml [4]. Một nghiên cứu trước đó cũng ghi nhận hạt muồng với các liều 25, 50 hoặc 100 mg/kg giúp chuột giảm suy giảm trí nhớ do scopolamine gây ra nhờ tăng cường hệ cholinergic thông qua ức chế AChE phụ thuộc liều (IC50 = 81,6 microg/ml) [2]. Việc ức chế men AChE giúp duy trì nồng độ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine, hỗ trợ tăng cường trí nhớ thay vì làm chậm hoạt động trí não [2], [4].
Thứ sáu, nghiên cứu công bố năm 2014 trên loài gặm nhấm (chuột nhắt và chuột cống) khảo sát tác dụng giảm đau của obtusifolin và gluco-obtusifolin từ hạt muồng [7]. Với các liều thử nghiệm 0,25, 0,5, 1 và 2 mg/kg, hai hoạt chất này làm giảm thời gian liếm/cắn chân trong thử nghiệm formalin ở chuột nhắt và đẩy lùi tình trạng đau do kích thích cơ học (mechanical allodynia) ở chuột cống bị tổn thương dây thần kinh hoặc viêm [7]. Hoạt tính giảm đau này có được là nhờ ức chế kích hoạt NF-kappaB và các cytokine tiền viêm (IL-1beta, IL-6, TNF-alpha) ở tủy sống [7].
Tất cả các thử nghiệm trên đều là nghiên cứu tiền lâm sàng được thực hiện trên chuột, mô hình động vật hoặc mẫu tế bào biệt lập trong phòng thí nghiệm [2], [3], [5], [7]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá trực tiếp hiệu quả điều trị mất ngủ của hạt muồng.
Tại sao nhiều người cảm thấy dễ ngủ khi uống hạt muồng?
Nếu không hề có hoạt tính ức chế thần kinh hay gây ngủ trực tiếp, tại sao không ít người lại khẳng định mình ngủ ngon hơn sau một tuần uống trà thảo quyết minh? Hiện tượng này có thể được giải thích qua ba yếu tố thực tế:
Thứ nhất là hiệu ứng tâm lý (placebo) và hành vi thư giãn. Nghi thức pha một ấm trà ấm vào buổi tối, hít hà mùi thơm dịu nhẹ của hạt muồng sao và tạm gác lại các thiết bị điện tử tạo ra một tín hiệu tâm lý báo hiệu cơ thể cần nghỉ ngơi. Nhiệt độ ấm của nước cùng trạng thái tâm lý thoải mái giúp giãn cơ bắp, từ đó người dùng dễ chìm vào giấc ngủ hơn một cách tự nhiên.
Thứ hai là tác động gián tiếp từ việc giảm bớt các triệu chứng khó chịu. Theo ghi chép, thảo quyết minh được dùng để cải thiện tình trạng đau đầu, chóng mặt, mỏi mắt do làm việc quá sức [1]. Khi các cơn nhức đầu nhẹ hay tình trạng khô mỏi mắt được xoa dịu, rào cản ngăn cản giấc ngủ sẽ bị loại bỏ [1].
Thứ ba là khả năng điều hòa căng thẳng và giảm đau. Các thử nghiệm sinh học cho thấy hạt muồng ức chế chọn lọc men hMAO-A giúp ổn định khí sắc, hỗ trợ giảm lo âu nhẹ [6]. Đồng thời, các hoạt chất như obtusifolin có tác dụng giảm viêm và giảm đau ngoại biên [7]. Khi cơ thể bớt đau nhức, tinh thần bớt âu lo, giấc ngủ sẽ tự khắc đến dễ dàng hơn mà không cần đến thuốc an thần cưỡng chế [6], [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà hạt muồng
Hiểu lầm lớn nhất là coi hạt muồng như một loại "thuốc ngủ thảo dược" có thể dùng thay thế thuốc kê đơn khi bị mất ngủ kinh niên. Việc trông đợi hạt muồng dập tắt ngay cơn mất ngủ cấp tính hoặc giải quyết tình trạng trằn trọc thâm niên là không có cơ sở khoa học, bởi thảo dược này không có hoạt tính an thần ức chế hệ thần kinh [2], [6].
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ "thảo dược uống bao nhiêu cũng được". Hạt muồng chứa hàm lượng lớn các hợp chất anthraquinone – vốn là các hoạt chất có tính chất tẩy xổ, nhuận tràng mạnh [1]. Việc lạm dụng, pha quá đặc hoặc uống liên tục trong thời gian dài có thể gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy mạn tính hoặc mất cân bằng điện giải.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo quyết minh có thể "chữa khỏi" hoàn toàn các bệnh lý sa sút trí tuệ hay thoái hóa thần kinh dựa trên các báo cáo trong phòng thí nghiệm. Cần nhấn mạnh rằng các dữ liệu về bảo vệ khớp thần kinh, chống độc tính amyloid beta hay phục hồi tổn thương não mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào và chuột, chưa thể ngoại suy tương đương cho người mắc bệnh Alzheimer hay Parkinson [2], [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt muồng?
Dù là thức uống thảo mộc quen thuộc, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và không nên tùy tiện sử dụng:
Người có hệ tiêu hóa yếu, tỳ vị hư hàn hoặc đang bị tiêu chảy: Thảo quyết minh có tác dụng nhuận tràng, làm trơn ruột [1]. Người đang đi ngoài phân lỏng, viêm đại tràng thể lỏng nếu uống hạt muồng có thể khiến tình trạng tiêu chảy trở nên trầm trọng hơn [1].
Người có tiền sử hạ huyết áp: Thảo quyết minh có tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp [8]. Những người huyết áp thấp nếu dùng trà hạt muồng thường xuyên có thể gặp phải tình trạng hoa mắt, chóng mặt hoặc tụt huyết áp quá mức [1], [8].
Người đang điều trị bệnh hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Do dịch chiết hạt muồng có tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu [1], những người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức thận trọng vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu [1]. Đồng thời, khả năng ức chế chọn lọc enzyme hMAO-A của thảo dược này cũng cảnh báo nguy cơ tương tác bất lợi nếu phối hợp cùng các thuốc chống trầm cảm tổng hợp [6].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn của thảo quyết minh trên phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ em. Dữ liệu hiện có chủ yếu là thử nghiệm trên động vật và mô hình trong ống nghiệm [2], [3], [5]. Do đó, các đối tượng này không nên tự ý dùng khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Cách dùng hạt muồng an toàn trong đời sống
Để khai thác các lợi ích thanh nhiệt, làm dịu mắt và hỗ trợ tiêu hóa một cách an toàn mà không biến thành nguy cơ cho sức khỏe, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Về cách chế biến: Hạt muồng thô thường có tính tẩy xổ rất mạnh. Trước khi dùng để pha trà, bắt buộc phải đem hạt đi sao vàng trên chảo với lửa nhỏ cho đến khi hạt dậy mùi thơm ngậy, vỏ hơi nứt nhẹ. Quá trình gia nhiệt sao vàng sẽ giúp làm giảm bớt tính nhuận tràng quá mức của các dẫn xuất anthraquinone tự do, đồng thời tăng hương thơm dễ chịu cho nước trà.
Về liều lượng: Do các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra mức khuyến cáo chính xác về liều dùng trà hạt muồng trên người, bạn chỉ nên sử dụng một lượng vừa phải theo khuyến cáo y học cổ truyền (thường từ 10 đến 15g hạt sao khô mỗi ngày). Tránh hãm nước trà quá đặc hoặc sắc uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Thời điểm dùng: Nên uống một tách trà ấm sau bữa ăn hoặc trước giờ đi ngủ khoảng 1-2 tiếng để tạo thói quen thư giãn tinh thần. Không nên uống sát giờ nằm ngủ vì có thể gây kích thích bàng quang, tiểu đêm làm gián đoạn giấc ngủ.
Uống trà hạt muồng để tìm kiếm giấc ngủ ngon thực chất là một liệu pháp hỗ trợ thư giãn tâm lý và gián tiếp xoa dịu những căng thẳng thần kinh nhẹ, chứ không phải giải pháp an thần trực tiếp. Một giấc ngủ chất lượng, bền vững luôn cần sự kết hợp hài hòa giữa nhịp sinh học đều đặn, chế độ dinh dưỡng cân bằng và tinh thần thoải mái. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới chất lượng cuộc sống, bạn nên sớm thăm khám chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.
