Nhiều người có thói quen hãm hạt muồng muồng (thảo quyết minh) uống hàng ngày như một loại trà dưỡng sinh, với niềm tin giúp hạ mỡ máu và ổn định huyết áp. Dược liệu này từ lâu đã quen thuộc trong dân gian nhờ tính mát, dễ tìm và chi phí rẻ. Tuy nhiên, liệu tác dụng hạ mỡ máu và huyết áp của thảo quyết minh đã có bằng chứng lâm sàng vững chắc hay chưa?

Câu trả lời thẳng thắn là: Các bằng chứng khoa học ghi nhận khả năng hạ mỡ máu và tác động mạch máu của thảo quyết minh hiện nay chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm. Bằng chứng kiểm chứng độc lập trên người đối với hạt thảo quyết minh đơn độc vẫn còn thiếu hụt, đòi hỏi người dùng không nên tự ý dùng thay thuốc điều trị bệnh [2, 3].

Cơ chế tác động theo góc nhìn sinh học

Hạt thảo quyết minh (Cassia obtusifolia L. hoặc Cassia tora L.) chứa nhiều thành phần hóa học thực vật đa dạng, nổi bật nhất là các hợp chất nhóm anthraquinone như aurantio-obtusin, obtusifolin, emodin, chrysophanol và physcion [2, 5]. Trong số này, aurantio-obtusin được ghi nhận là thành phần chỉ thị để kiểm soát chất lượng của dược liệu [1].

Ở góc độ chuyển hóa, tình trạng mỡ máu cao thường kéo theo căng thẳng oxy hóa, gây tổn hại lớp nội mô lót trong lòng mạch máu [2]. Các hoạt chất chiết xuất từ thảo quyết minh thể hiện tiềm năng cải thiện rối loạn lipid máu thông qua cơ chế kích hoạt các enzyme chống oxy hóa và cải thiện các chỉ số liên quan đến giãn mạch [1, 6].

Cụ thể, quá trình bổ sung dịch chiết thảo quyết minh cho thấy khả năng làm tăng hoạt lực enzyme superoxide dismutase (SOD) và nồng độ oxit nitric (NO) [1, 6]. Oxit nitric là một phân tử quan trọng giúp thư giãn tế bào cơ trơn thành mạch, từ đó hỗ trợ giãn mạch [3]. Đồng thời, các hoạt chất này giúp giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) – một sản phẩm phụ phản ánh mức độ peroxy hóa chất béo trong cơ thể [1, 6]. Ngoài ra, nghiên cứu tế bào còn phát hiện hoạt chất toralactone 9-O-gentiobioside từ hạt cây này bảo vệ tế bào gan thông qua cơ chế chống oxy hóa phụ thuộc con đường truyền tín hiệu Nrf2 [4].

Tác dụng hạ mỡ máu: Dữ liệu thực nghiệm trên động vật

Phần lớn dữ liệu về khả năng hạ mỡ máu của thảo quyết minh đến từ các mô hình gây tăng mỡ máu trên chuột cống.

Năm 2016, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát tác động của obtusifolin (một anthraquinone tách từ hạt Cassia obtusifolia) trên chuột cống bị tăng lipid máu do chế độ ăn giàu chất béo [2]. Chuột thí nghiệm được gây tăng lipid bằng cách cho uống nhũ dịch chất béo [2]. Kết quả cho thấy, việc cho uống obtusifolin đã đảo ngược đáng kể những biến đổi do mỡ máu cao gây ra đối với trọng lượng cơ thể, cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG), lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) và lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [2]. Đồng thời, hoạt chất này làm tăng SOD và NO huyết thanh, giảm MDA, củng cố giả thuyết rằng obtusifolin cải thiện rối loạn lipid nhờ tăng cường khả năng chống oxy hóa [2].

Năm 2019, một nghiên cứu khác đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ hạt Cassia obtusifolia trên bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ở chuột [5]. Nghiên cứu tiến hành trên 72 chuột cống trắng Wistar đực được cho ăn chế độ giàu chất béo (HFD), chia thành các nhóm mô hình, nhóm đối chứng dùng metformin (0,2 g/kg) và nhóm dùng chiết xuất hạt với ba mức liều: 0,5; 1; và 2 g/kg [5]. Thêm 12 chuột ăn khẩu phần bình thường làm nhóm đối chứng âm [5]. Động vật được cho dùng liên tục trong 6 tuần [5]. Kết quả ghi nhận, chế độ ăn giàu chất béo làm tăng đáng kể men gan AST, ALT, mỡ máu TG, TC và chất chỉ điểm viêm, đồng thời giảm SOD và glutathione (GSH) [5]. Chiết xuất hạt thảo quyết minh đã làm giảm đáng kể các chỉ số bất thường này, với liều hiệu quả ED50 được xác định là 1,2 g/kg [5]. Chiết xuất cũng ngăn ngừa sự sụt giảm biểu hiện mRNA của thụ thể LDL (LDL-R) và cải thiện tổn thương mô học gan [5].

Tác động trên mạch máu và huyết áp: Bằng chứng tới đâu?

Đối với huyết áp, y văn cổ truyền ghi nhận hạt thảo quyết minh có công dụng thanh nhiệt, nhuận tràng và hạ huyết áp [2, 5]. Nghiên cứu năm 2023 điểm lại rằng aurantio-obtusin thường được ứng dụng trong thực hành lâm sàng tại Trung Quốc để hỗ trợ điều trị béo phì, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ không do rượu [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về huyết áp đơn độc vẫn rất hạn chế.

Một nghiên cứu thực nghiệm so sánh dịch chiết nước của thảo quyết minh sống và thảo quyết minh chế biến (sao) trên chuột nhắt trắng [3]. Chuột được chia thành 3 nhóm (mỗi nhóm gồm 10 chuột đực và 10 chuột cái): nhóm đối chứng uống nước lã, nhóm dùng dịch chiết thảo quyết minh sống và nhóm dùng thảo quyết minh chế biến với liều 10 g (20 mL) dược liệu thô/kg trong vòng 1 tháng [3]. Kết quả đo lường từ mô nhãn cầu và máu tĩnh mạch cho thấy cả hai dạng dịch chiết đều làm tăng hoạt tính SOD, giảm MDA, và đặc biệt là làm tăng đáng kể tỷ lệ NO/ET (oxit nitric/endothelin) [3]. Dịch chiết đã qua chế biến cho hoạt tính làm tăng tỷ lệ NO/ET cao hơn dạng sống [3]. Vì endothelin gây co mạch còn NO gây giãn mạch, tỷ lệ này gia tăng cho thấy tiềm năng giãn mạch của thảo quyết minh, giải thích cơ chế hỗ trợ tuần hoàn [3].

Về thử nghiệm can thiệp trên người, dữ liệu đối với thảo quyết minh đơn độc gần như không có trong các y văn công bố gần đây. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2019 can thiệp trong 12 tuần trên người cao tuổi bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp, nhưng nghiên cứu này đánh giá một công thức phối hợp đa thảo dược (chứa thành phần từ thảo quyết minh và các thảo dược khác như Rauwolfia) chứ không đánh giá riêng lẻ thảo quyết minh [6]. Nghiên cứu cũng dẫn lại việc dùng dịch chiết obtusifolin từ thảo quyết minh giúp cải thiện cân nặng, mỡ máu và chống oxy hóa trên động vật, bên cạnh tác dụng chống kết tập tiểu cầu của các anthraquinone, nhưng không đưa ra kết luận rằng dùng riêng thảo quyết minh có thể hạ huyết áp lâm sàng trên người [6].

Hiểu lầm thường gặp: Càng uống nhiều, lọc mỡ càng tốt?

Nhiều người nhầm tưởng thảo quyết minh là thảo dược tự nhiên vô hại, có thể dùng thay nước lọc cả ngày để "quét sạch mỡ máu" và phòng ngừa đột quỵ. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Hạt thảo quyết minh chứa hàm lượng lớn các anthraquinone [7]. Nghiên cứu độc tính năm 2019 trên chuột cống SD (cả chuột đực và chuột cái) cho uống dịch chiết nước của hạt Senna obtusifolia ở các mức liều 4,73; 15,75; và 47,30 g/kg trong 28 ngày đã ghi nhận tác động bất lợi [8]. Vào ngày thứ 7 của thử nghiệm, nồng độ các men ALP, AST, ALT, LDH trong huyết thanh đều tăng vọt [8]. Ở nhóm dùng liều cao, quan sát mô bệnh học thấy hiện tượng tạo không bào trong bào tương tế bào gan và gia tăng acid mật, dấu hiệu rõ ràng của tổn thương gan [8].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc dùng liều cao còn gây xáo trộn quá trình chuyển hóa chất béo (glycerophospholipid và glycerolipid), làm tăng các chỉ số TC, TG, LDL và biến đổi bất thường các loại lipid màng như PC và LysoPC [8]. Do đó, việc tự ý lạm dụng thảo quyết minh với nồng độ cao trong thời gian dài hoàn toàn có thể gây phản tác dụng và gây hại cho tế bào gan [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và thành phần anthraquinone, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng thảo quyết minh:

  • Người có bệnh lý về gan: Do các nghiên cứu độc tính chỉ ra chiết xuất nước liều cao có thể gây tổn thương tế bào gan và ứ đọng acid mật, những người có men gan cao hoặc tiền sử bệnh gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng [8].
  • Người bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy mạn tính: Thảo quyết minh có tác dụng nhuận tràng kinh điển từ các anthraquinone [2, 5]. Nếu sử dụng liều không kiểm soát, dược liệu có thể gây đau quặn bụng và tiêu chảy kéo dài.
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng đặc biệt này trong các tài liệu khoa học hiện hành; do đó không nên tự ý dùng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc hạ mỡ máu: Việc kết hợp thảo dược với thuốc chuyển hóa mà không có giám sát y tế có thể làm thay đổi đáp ứng điều trị hoặc gây quá liều không mong muốn.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Để sử dụng thảo quyết minh một cách an toàn và hợp lý trong chế độ sinh hoạt, người dùng nên lưu ý:

  • Không xem thảo quyết minh là thuốc thay thế cho đơn thuốc hạ áp hay hạ mỡ máu do bác sĩ chỉ định.
  • Khi sử dụng dưới dạng trà thảo mộc thông thường, nên sao vàng (sao thơm) hạt trước khi hãm, vì dạng chế biến nhiệt đã được ghi nhận hỗ trợ tỷ lệ dãn mạch tốt hơn và giảm tính chất kích ứng thô [3].
  • Chỉ sử dụng với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
  • Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như rối loạn tiêu hóa, đau tức hạ sườn phải hoặc mệt mỏi, cần ngưng dùng ngay lập tức.

Thảo quyết minh là một dược liệu có tiềm năng lớn trong hỗ trợ chống oxy hóa và cải thiện chuyển hóa lipid theo các ghi nhận từ mô hình động vật. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới điều trị thực tế trên người vẫn còn xa. Người dân nên duy trì chế độ ăn cân đối, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ phác đồ của bác sĩ nếu có bệnh lý tim mạch, mỡ máu.