Nhiều người Việt có thói quen sưu tầm các loại gỗ quý để ngâm rượu với niềm tin bồi bổ sinh lực, trị bách bệnh. Trong đó, rượu ngâm trầm hương thường được truyền tai như một vị thuốc quý giúp an thần, trợ tim và tăng cường sức khỏe. Liệu việc uống rượu ngâm từ loại gỗ chứa lượng tinh dầu và nhựa thơm đậm đặc này có thực sự an toàn cho cơ thể?

Câu trả lời từ góc nhìn y học là việc tự ý ngâm rượu trầm hương để uống tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho gan và thận, nhất là khi dùng sai liều lượng hoặc lạm dụng kéo dài. Rượu cồn kết hợp với các hợp chất nhựa thơm phức tạp tạo ra gánh nặng chuyển hóa lớn, có thể dẫn đến tổn thương đồng thời cả hai cơ quan giải độc quan trọng này.

Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen ngâm rượu dược liệu tự phát

Trầm hương thực chất là phần gỗ tích tụ lượng lớn chất nhựa thơm sinh ra từ cây thuộc chi Aquilaria (như Aquilaria crassna, Aquilaria agallocha) khi thân cây bị tổn thương hoặc nhiễm nấm. Trong dân gian, người ta thường chặt nhỏ miếng trầm, ngâm vào rượu trắng nồng độ cao trong nhiều tháng rồi uống hàng ngày. Thói quen này xuất phát từ suy nghĩ dược liệu tự nhiên thì lành tính và rượu sẽ chiết xuất tối đa tinh chất quý.

Tuy nhiên, cồn ethanol là một dung môi hữu cơ mạnh, hòa tan không chọn lọc rất nhiều hoạt chất có trong gỗ, bao gồm cả những thành phần tinh dầu, sesquiterpene và dẫn xuất nhựa có hoạt tính sinh học cao. Khi đưa hỗn hợp nồng độ đậm đặc này vào cơ thể qua đường uống mà không qua kiểm soát định lượng, người dùng vô tình đặt nội tạng vào trạng thái quá tải xử lý độc chất.

Cơ chế tác động của hoạt chất trầm hương lên gan và thận

Sau khi uống, các hợp chất hữu cơ hòa tan từ trầm hương nhanh chóng hấp thu qua đường tiêu hóa và đi thẳng tới gan trước khi vào vòng tuần hoàn chung. Một nghiên cứu dược động học trên chuột thực hiện năm 2011 đối với hoạt chất buagafuran chiết xuất từ trầm hương (Aquilaria agallocha) đã làm sáng tỏ đường đi của chất này trong cơ thể [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng độ hấp thu của buagafuran rất kém với sinh khả dụng đường uống tuyệt đối dưới 9,5% [1]. Đáng chú ý, các thông số nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUC) không tăng tương ứng theo tỉ lệ liều dùng khi cho chuột dùng liều 4, 16 và 64 mg/kg, chứng tỏ động lực học hấp thu bị bão hòa [1].

Dù hấp thu toàn thân thấp, khi khảo sát phân bố mô với liều 4 mg/kg buagafuran đánh dấu phóng xạ ở chuột, hoạt độ phóng xạ cao nhất lại tập trung ở đường tiêu hóa, tiếp theo sau đó chính là gan và thận [1]. Về đường đào thải, tổng lượng phóng xạ thu hồi trung bình khoảng 80% (trong đó 51,2% qua nước tiểu và 28,7% qua phân), đồng thời đào thải qua mật là con đường bài tiết chính với 45,4% liều phóng xạ được tìm thấy trong dịch mật [1]. Điều này chứng minh gan và thận là hai cơ quan gánh chịu trực tiếp quá trình phân phối, chuyển hóa và bài xuất các chất này.

Bên cạnh đó, các chất độc hại nói chung khi tiếp xúc với ty thể gan có thể làm suy giảm sự liên kết giữa oxy hóa và phosphoryl hóa, làm tích tụ malondialdehyde trên màng ty thể do hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào [2]. Việc gan phải liên tục xử lý ethanol nồng độ cao đi kèm các hợp chất chuyển hóa phức tạp từ nhựa thơm dễ làm kích hoạt quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào gan, gây suy giảm năng lượng tế bào [2].

Các bằng chứng khoa học hiện có nói lên điều gì?

Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người đánh giá độ an toàn hay tác dụng của việc uống trực tiếp rượu ngâm trầm hương. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào chiết xuất nước, trà lên men hoặc các phân đoạn tinh dầu tinh khiết trên mô hình động vật và tế bào thí nghiệm:

  • Nghiên cứu an toàn tế bào (2021): Tổng quan nghiên cứu cho thấy hoạt chất beta-caryophyllene trong tinh dầu vỏ cây Aquilaria crassna có độc tính thấp đối với các dòng tế bào bình thường 3T3-L1 và RGC-5 [3]. Nồng độ cao của beta-caryophyllene không làm thay đổi hình thái tế bào 3T3-L1 [3]. Tuy nhiên, kết quả này chỉ giới hạn trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, không phản ánh tác động toàn thân khi dung nạp qua đường uống kèm dung môi cồn.

  • Thử nghiệm độc tính đường uống trên động vật gặm nhấm (2019): Nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của trà xanh lên men cùng trầm hương (Aquilaria lignum - fGT) trên chuột cống và chuột nhắt [4]. Chuột được uống fGT ở các mức liều 0,5; 1,0 và 2,0 g/kg thể trọng [4]. Kết quả theo dõi 2 tuần sau liều đơn cho thấy không có hiện tượng tử vong hay bất thường đại thể, xác định liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 2,0 g/kg [4]. Ở thử nghiệm liều lặp lại trong 13 tuần trên chuột cống, không ghi nhận tử vong, chỉ số sinh hóa máu bình thường và tổn thương mô bệnh học ở gan rất ít, chỉ quan sát thấy hiện tượng tăng sản nhẹ tế bào lympho ở một vài cá thể nhận liều tối đa 2,0 g/kg [4].

  • Thử nghiệm trên mô hình chuột béo phì (2015): Trà xanh lên men với 2% trầm hương (Aquilaria lignum tỉ lệ 1:49) dùng cho chuột ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy khả năng cải thiện men gan AST, ALT, giảm nồng độ urea nitrogen và creatinine trong huyết thanh tốt hơn nhóm dùng trà xanh thông thường [5]. Chế phẩm này hỗ trợ bảo vệ tế bào gan và thận trên chuột chuyển hóa rối loạn thông qua ức chế peroxy hóa lipid và điều hòa các enzym đường phân gan [5].

Giới hạn lớn nhất của các dữ liệu trên là đối tượng nghiên cứu hoàn toàn là loài gặm nhấm hoặc tế bào biệt lập, sử dụng dạng chiết xuất trà lên men có kiểm soát hàm lượng chặt chẽ chứ không phải rượu ngâm tự chế với độ cồn cao và thành phần nhựa chưa định lượng. Do đó, không thể suy diễn rằng uống rượu trầm hương ở người là an toàn.

Tương tác nguy hại giữa suy gan và suy thận (Vòng xoắn bệnh lý)

Một trong những hiểm họa lớn nhất khi lạm dụng rượu ngâm dược chất không chuẩn hóa là hội chứng tổn thương kép gan - thận. Gan và thận là hai cơ quan giữ vai trò then chốt trong cân bằng nội môi và đào thải độc chất; bất kỳ sự cố nào ở một cơ quan đều kích hoạt chuỗi bệnh lý làm suy yếu cơ quan còn lại [6]. Tình trạng tổn thương thận cấp tính (AKI) trực tiếp ảnh hưởng tiêu cực lên gan thông qua các cơ chế như toan chuyển hóa, mất cân bằng oxy hóa khử, giải phóng các cytokine gây viêm, thâm nhiễm bạch cầu tại gan và hoại tử tế bào gan theo chương trình [6], [7].

Nghiên cứu đa trung tâm lớn công bố năm 2024 theo dõi 18.461 bệnh nhân tổn thương thận cấp (từ 18 đến 99 tuổi) tại 19 trung tâm y tế suốt giai đoạn 2000-2021 đã phát hiện có 1.689 người (chiếm 9,1%) bị tổn thương gan cấp đi kèm [8]. Đáng lưu ý, bệnh nhân tổn thương cả thận và gan (AKI-ALI) có nguy cơ tử vong trong bệnh viện cao hơn 1,76 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,54 - 2,00) so với nhóm chỉ bị tổn thương thận đơn thuần [8]. Những bệnh nhân có men gan AST hoặc GGT vượt ngưỡng bình thường từ trước có nguy cơ tiến triển thành tổn thương gan - thận kết hợp cao hơn rõ rệt [8]. Khi dùng rượu ngâm trầm hương quá liều, lượng cồn cùng nồng độ nhựa thơm tích tụ qua mật và nước tiểu có thể kích hoạt đồng thời đợt suy giảm chức năng của cả hai cơ quan này [8], [1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu trầm hương

Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "dược liệu quý giá ngàn vàng ngâm rượu thì uống bao nhiêu cũng bổ". Trên thực tế, trầm hương tự nhiên rất dễ bị làm giả, tẩm ướp hóa chất tạo mùi hoặc phẩm màu độc hại; khi ngâm rượu, các hóa chất trôi nổi này khuếch tán vào rượu tạo thành dung dịch chứa chất độc trực tiếp cho màng lọc cầu thận và tế bào gan.

Hiểu lầm thứ hai là xem rượu ngâm trầm hương có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chữa bệnh mạn tính dựa trên các thông tin nghiên cứu sơ khai. Dữ liệu hạ đường huyết chỉ mới được ghi nhận ở chuột thí nghiệm khi dùng dạng trà lên men [5]. Việc tự ý ngưng phác đồ điều trị y tế để uống rượu thuốc sẽ làm bùng phát các biến chứng tim mạch, nhiễm toan chuyển hóa nguy hiểm.

Ai cần thận trọng tuyệt đối với rượu ngâm trầm hương?

Do tính chất độc hại tiềm ẩn của ethanol cùng các hợp chất đào thải qua gan thận, những nhóm đối tượng sau không nên sử dụng:

  • Người có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan AST, ALT, GGT tăng cao hoặc gan nhiễm mỡ [8].
  • Bệnh nhân suy thận mạn tính, người từng có tiền sử chấn thương thận hoặc đang dùng các thuốc giảm đau kháng viêm non-steroid (NSAID), thuốc co mạch vốn là các yếu tố làm gia tăng nguy cơ suy gan thận kết hợp [8].
  • Người mắc đái tháo đường, tim mạch, huyết áp cao.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không sử dụng đồ uống có cồn và các loại nhựa thơm chưa rõ tính an toàn.
  • Người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh nền do nguy cơ tương tác chuyển hóa cạnh tranh tại thụ thể gan.

Lời khuyên áp dụng an toàn và khoa học

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm từ trầm hương hỗ trợ sức khỏe, người dân nên chọn các hình thức an toàn hơn đã được nghiên cứu như xông trầm, ngửi tinh dầu thơm hoặc sử dụng dạng trà túi lọc có kiểm định nguồn gốc.

Trường hợp vẫn dùng rượu ngâm, chỉ nên sử dụng ở mức độ rất hạn chế sau bữa ăn, không uống khi bụng đói và tuyệt đối không dùng liên tục nhiều ngày. Tuyệt đối không tự ý phối hợp trầm hương với các loại rễ cây, động vật không rõ nguồn gốc trong cùng một bình rượu. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, mệt mỏi hoặc tiểu ít, cần ngừng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế để kiểm tra men gan và chức năng lọc cầu thận.

Rượu ngâm trầm hương không phải là thần dược chữa bệnh mà tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chuyển hóa nếu sử dụng tùy tiện. Hãy luôn lắng nghe ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại rượu thuốc nào vào cơ thể để bảo vệ gan và thận của chính mình.