Nhiều bậc phụ huynh lo lắng khi con lười ăn, sụt cân kéo dài. Thắc mắc phổ biến là liệu bổ sung kẽm có giúp lấy lại cảm giác thèm ăn và tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) hay không.
Câu trả lời phụ thuộc chặt chẽ vào tình trạng vi chất sẵn có của cơ thể. Bổ sung vi chất này chỉ đem lại hiệu quả cải thiện thèm ăn và cân nặng rõ rệt khi người dùng thực sự bị thiếu hụt kẽm hoặc thuộc nhóm bệnh lý đặc thù. Việc tự ý dùng khi không thiếu chất hiếm khi mang lại lợi ích.
Cơ chế tác động: Vị giác, vùng dưới đồi và hormone leptin
Khoa học chứng minh thiếu kẽm biên độ nhẹ liên quan trực tiếp đến tình trạng chán ăn và chỉ số khối cơ thể thấp [1]. Khi cơ thể thiếu kẽm, các thụ thể vị giác bị biến đổi làm suy giảm khả năng cảm nhận hương vị thức ăn [1]. Điều này khiến người bệnh mất cảm giác ngon miệng khi ăn uống hàng ngày.
Ở mức độ thần kinh trung ương, thiếu hụt vi chất này làm biến đổi nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh tại vùng dưới đồi, từ đó gây ra chứng chán ăn nghiêm trọng [1]. Ngoài ra, cơ chế điều hòa thèm ăn còn gắn liền với sự cân bằng của NPY, galanin và hormone leptin [1]. Leptin đóng vai trò phát tín hiệu dự trữ năng lượng lên não bộ để kiểm soát chuyển hóa và cảm giác đói [2].
Tại mô mỡ, các yếu tố gây viêm như IL-6 có khả năng làm tăng sản xuất leptin [3]. Việc can thiệp bổ sung kẽm có thể làm giảm IL-6 và gián tiếp điều hòa nồng độ leptin lưu hành ở người bệnh chạy thận, hỗ trợ kích thích ăn uống [3]. Trên người khỏe mạnh thực hiện chế độ ăn nghèo kẽm nhân tạo, thiếu kẽm làm hạ leptin, và khi bù lại kẽm thì leptin tăng lên cùng với sự gia tăng các cytokine như IL-2 và TNF-alpha [2].
Nghiên cứu trên trẻ chậm tăng trưởng và suy dinh dưỡng
Một nghiên cứu năm 2008 tại Peru thực hiện trên trẻ 6-8 tháng tuổi có chỉ số chiều cao theo tuổi (LAZ) < -0,5 SD [4]. Các đối tượng ngẫu nhiên nhận 3 mg kẽm/ngày dạng siro lỏng, 3 mg kẽm/ngày trộn cháo, hoặc không bổ sung trong 6 tháng [4]. Kết quả chung không thấy thay đổi về năng lượng nạp vào hay tỷ lệ chán ăn, nhưng ở nhóm trẻ thấp còi nhẹ đến vừa (LAZ ban đầu dưới mức trung vị -1,1 SD), nhóm uống kẽm dạng siro lỏng tăng khối lượng không mỡ (FFM) nhiều hơn 0,41 kg so với nhóm không uống (P < 0,05) [4]. Dạng dung dịch lỏng ghi nhận hiệu quả cao hơn dạng vi chất trộn vào thực phẩm [4].
Một nghiên cứu quan sát quy mô lớn năm 2018 trên 761 trẻ suy dinh dưỡng độ tuổi 2-10 (gồm 390 bé trai và 371 bé gái, tuổi trung bình 5,63) được cho uống 10 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong 24 tuần [5]. Kết quả phân tầng nồng độ vi chất cho thấy nhóm trẻ có kẽm huyết thanh ban đầu dưới 75 mcg/dL đạt mức tăng vượt trội về chiều cao, cân nặng, điểm Z cân nặng theo tuổi và điểm Z BMI theo tuổi sau 12 và 24 tuần so với nhóm có nồng độ kẽm trên 75 mcg/dL (toàn bộ P < 0,001) [5]. Riêng sau 24 tuần, chỉ số BMI, điểm Z chiều cao theo tuổi và cảm giác thèm ăn ở nhóm thiếu kẽm này đều cải thiện rất rõ rệt lần lượt với P = 0,003, P = 0,019 và P < 0,001 [5].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2014 tại Isfahan, Iran tiến hành đánh giá hành vi ăn uống ở trẻ mầm non thông qua bộ câu hỏi CEBQ [6]. 80 trẻ được chọn ngẫu nhiên dùng 10 mg kẽm/ngày hoặc giả dược trong 12 tuần, với 77 trẻ hoàn thành thử nghiệm (39 trẻ nhóm can thiệp, 38 trẻ nhóm đối chứng) [6]. Nghiên cứu kết luận việc bổ sung kẽm giúp cải thiện lượng calo nạp vào thông qua tác động tích cực lên các thang đo con của chứng chán ăn, cụ thể là kiểm soát ăn uống theo cảm xúc và khả năng đáp ứng với thức ăn [6].
Hiệu quả trên bệnh nhi chạy thận nhân tạo
Nhóm bệnh nhân mắc bệnh mạn tính cũng ghi nhận những chuyển biến đáng chú ý. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2015 trên bệnh nhi chạy thận nhân tạo ghi nhận thời gian chạy thận tỷ lệ nghịch với nồng độ vi chất kẽm trong máu [3].
Sau khi can thiệp bù kẽm bằng đường uống, cả cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) của các bệnh nhi đều tăng lên có ý nghĩa thống kê [3]. Nồng độ kẽm huyết thanh tăng trong khi leptin giảm, giúp trẻ ăn ngon miệng hơn và cải thiện thể trạng [3].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu lâm sàng chứng minh bù kẽm giúp tăng khối lượng cơ thể không mỡ, nâng cao BMI và hồi phục cảm giác thèm ăn ở những đối tượng bị thiếu hụt rõ rệt [1, 2, 4]. Trẻ thiếu kẽm trầm trọng có ngưỡng đáp ứng điều trị rất tích cực khi được bổ sung đúng liều [5]. Thậm chí trong hội chứng chán ăn tâm thần (anorexia nervosa), kẽm tại vùng dưới đồi suy giảm và việc bù kẽm đã hỗ trợ phục hồi thể trọng [1].
Tuy vậy, giới hạn nghiên cứu vẫn còn tồn tại. Nghiên cứu tại Peru cho thấy liều 3 mg/ngày không làm thay đổi cảm giác thèm ăn được báo cáo trên toàn bộ mẫu nghiên cứu nếu không phân nhóm thấp còi [4]. Nghiên cứu về leptin năm 1998 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ gồm 9 nam giới trưởng thành khỏe mạnh [2]. Một số nghiên cứu đánh giá hành vi ăn phụ thuộc vào bảng hỏi của phụ huynh nên khó tránh khỏi sai lệch chủ quan [7].
Hiểu lầm phổ biến khi trẻ biếng ăn
Nhiều cha mẹ tin rằng cứ biếng ăn là phải cho uống kẽm ngay lập tức. Đây là quan điểm chưa đúng về mặt y khoa.
Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra trẻ dùng kẽm không theo đơn bác sĩ chỉ ra rằng việc tự ý bổ sung không đem lại lợi ích cho cảm giác thèm ăn [7]. Sự biếng ăn ở nhiều trẻ nhỏ bắt nguồn từ tốc độ tăng trưởng ổn định tự nhiên hoặc vấn đề tâm lý, giao tiếp trong bữa ăn khi cha mẹ ép buộc quá mức [7]. Dữ liệu từ nghiên cứu này khẳng định không có mối liên hệ nào giữa các thang đo phụ về hành vi chán ăn của trẻ với nồng độ kẽm huyết thanh thực tế [7].
Những trường hợp cần thận trọng
Người chăm sóc không được tùy tiện cho trẻ nhỏ uống chế phẩm bổ sung khi chưa có đánh giá y khoa [7]. Việc tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa vi chất liều cao kéo dài không giải quyết được nguồn cơn biếng ăn tâm lý [7].
Bệnh nhân mắc các bệnh chuyển hóa, trẻ suy dinh dưỡng hoặc người bệnh thận nhân tạo cần thực hiện xét nghiệm định lượng kẽm huyết thanh trước khi dùng [2, 4]. Bất kỳ phác đồ can thiệp nào cũng cần có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn và chỉ định đúng liều lượng.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu nghi ngờ trẻ hoặc bản thân thiếu kẽm do chán ăn kéo dài, bước đầu tiên là đến cơ sở y tế để đo nồng độ vi chất trong máu. Mức kẽm huyết thanh dưới 75 mcg/dL là ngưỡng cảnh báo cơ thể đang thiếu hụt và cần can thiệp [5]. Khi có chỉ định, dạng siro lỏng thường cho sinh khả dụng và hiệu quả tăng khối lượng nạc tốt hơn dạng bổ sung trộn lẫn trong thức ăn đặc [4].
Trong chế độ ăn hàng ngày, ưu tiên đa dạng thực phẩm tự nhiên để cung cấp vi chất cân bằng. Tránh tạo áp lực tâm lý hay ép buộc trẻ trong bữa ăn [7]. Tạo không khí thoải mái giúp cải thiện sự thèm ăn bền vững hơn việc lạm dụng viên uống bổ sung.
Bổ sung kẽm là giải pháp hữu hiệu để phục hồi thụ thể vị giác, kích thích ngon miệng và tăng chỉ số khối cơ thể cho người thực sự thiếu hụt. Tuy nhiên, vi chất này không phải thuốc thần kỳ trị mọi dạng biếng ăn. Thăm khám y tế định kỳ và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng luôn là nền tảng cốt lõi cho sức khỏe.
