Nỗi lo thiếu hụt dưỡng chất khi chuyển sang ăn thuần chay

Chế độ ăn hoàn toàn từ thực vật (thuần chay) đang ngày càng phổ biến vì lý do sức khỏe và môi trường. Tuy nhiên, nhiều người bắt đầu lo lắng khi nghe cảnh báo về nguy cơ thiếu hụt vitamin B12, một vi chất gần như chỉ có trong thực phẩm nguồn gốc động vật [1], [2]. Câu hỏi phổ biến nhất là cơ thể có thể "cầm cự" được bao lâu trước khi nguồn B12 cạn kiệt và những biến chứng nào thực sự đáng lo ngại.

Hiện tại, khoa học vẫn chưa thể xác định chính xác mất bao lâu để một người ăn thuần chay bắt đầu xuất hiện tình trạng thiếu hụt vitamin B12 trên lâm sàng [3]. Quá trình này diễn ra rất âm thầm, triệu chứng ban đầu mờ nhạt và thường bị nhầm lẫn với căng thẳng hoặc áp lực đời sống thường ngày [3]. Nếu bỏ qua việc bổ sung vi chất kịp thời, người ăn chay có thể phải đối mặt với các tổn thương hệ thần kinh nghiêm trọng không thể hồi phục [3], [4], [2], [5].

Cơ chế tác động: Vì sao vitamin B12 quan trọng với hệ thần kinh?

Vitamin B12 (còn gọi là cobalamin) đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành các tế bào tạo máu và tổng hợp bao myelin bảo vệ dây thần kinh [5]. Do B12 chỉ tồn tại tự nhiên trong các sản phẩm động vật như cá, thịt, gia cầm, trứng và sữa, người thực hiện chế độ ăn thuần chay hoặc ăn chay có nguy cơ thiếu hụt rất cao [1], [2].

Khi lượng vitamin B12 nạp vào bị cắt giảm, cơ thể có thể bù đắp trong một thời gian nhờ lượng dự trữ sẵn có, giúp nhiều người dù ăn chế độ thiếu B12 nhiều năm vẫn duy trì được trạng thái cân bằng tạm thời [6]. Tuy nhiên, nếu lượng dự trữ cạn dần kết hợp với khả năng hấp thu kém tinh vi (chẳng hạn như viêm dạ dày, giảm tiết acid hoặc yếu tố nội), tình trạng thiếu hụt nặng sẽ bộc phát [6].

Sự thiếu hụt kéo dài làm tổn hại quá trình tạo bao myelin, dẫn đến tổn thương bao myelin và thoái hóa kết hợp bán cấp ở tủy sống [5]. Tình trạng này khiến các tổn thương thần kinh tiến triển thành di chứng vĩnh viễn nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời [2], [5].

Các triệu chứng thần kinh và tâm thần: Dấu hiệu dễ bị bỏ sót

Dấu hiệu ban đầu của việc thiếu hụt vitamin B12 thường diễn tiến rất kín đáo. Người bệnh có thể xuất hiện các thay đổi về mặt nhận thức như trầm cảm, suy giảm trí nhớ, lú lẫn, rối loạn tâm thần và mệt mỏi [3]. Về mặt thể chất, bệnh nhân có thể gặp tình trạng khó thở, tụt huyết áp tư thế, yếu cơ, giảm động lực tinh thần và thể chất hoặc mất cảm giác [3].

Đáng chú ý, tình trạng thiếu hụt B12 có thể xảy ra ngay cả khi xét nghiệm nồng độ B12 huyết thanh chưa giảm xuống dưới ngưỡng chẩn đoán thông thường, hoặc chưa hề xuất hiện bệnh thiếu máu hồng cầu to [3]. Triệu chứng cũng có thể khởi phát bất thường như đau cổ và bệnh rễ thần kinh cổ khiến bác sĩ dễ chẩn đoán nhầm [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Các nghiên cứu thực tế ghi nhận tỷ lệ biến chứng thần kinh và tâm thần rất rõ rệt ở người thiếu vitamin B12, đặc biệt là nhóm ăn kiêng thịt động vật:

Nghiên cứu cắt ngang tại Lebanon (công bố năm 2024): Thực hiện trên 483 người trưởng thành, trong đó nhóm ăn chay/thuần chay chiếm 11,4% và tỷ lệ thiếu B12 chung là 43,1% [1]. Kết quả cho thấy nhóm thiếu B12 có điểm số trầm cảm (PHQ-9), lo âu lan tỏa (GAD-7) và mất ngủ (ISI) cao hơn rõ rệt so với người có nồng độ B12 bình thường (p < 0,001) [1]. Người ăn chay/thuần chay dễ bị trầm cảm hơn nhóm ăn thông thường (điểm trung bình PHQ-9 là 11,92 so với 8,02; p < 0,001) [1]. Ngoài ra, có tới 81,1% bệnh nhân thiếu B12 bị dị cảm (tê bì, châm chích), cao gần gấp đôi mức 43,7% ở người không thiếu vi chất (p < 0,001) [1]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận khác biệt về nguy cơ mất ngủ, lo âu lan tỏa và dị cảm giữa các chế độ ăn chưa đạt ý nghĩa thống kê [1].

Báo cáo ca lâm sàng 20 năm ăn thuần chay (Mỹ, 2022): Một nam giới 39 tuổi ăn thuần chay nghiêm ngặt suốt 20 năm không bổ sung B12 đã nhập viện vì khó tìm từ ngữ tăng dần trong vài tháng, khó thở và tê bì châm chích hai bàn tay suốt 4 ngày [2]. Xét nghiệm cho thấy bệnh nhân bị giảm ba dòng tế bào máu, thiếu máu tán huyết nặng, nồng độ vitamin B12 không thể đo được [2]. Bệnh nhân được truyền khối hồng cầu và tiêm B12 dưới da giúp triệu chứng cải thiện nhanh chóng [2]. Báo cáo nhấn mạnh tổn thương thần kinh do thiếu B12 thường không thể đảo ngược nếu phát hiện muộn [2].

Trường hợp ăn thuần chay 25 năm (1978): Ghi nhận một người ăn thuần chay suốt 25 năm với lượng B12 tối đa mỗi ngày chỉ đạt 1,2 microgam [6]. Người này phát triển bất thường thần kinh nghiêm trọng do sự kết hợp giữa chế độ ăn thiếu hụt và tình trạng kém hấp thu B12 tinh vi liên quan đến viêm dạ dày, vô toan và giảm tiết yếu tố nội [6].

Dữ liệu dịch tễ học tại Mỹ cũng cho thấy thiếu hụt B12 xảy ra ở 6% người lớn dưới 60 tuổi và tăng vọt lên 20% ở nhóm từ 60 tuổi trở lên [2]. Nam và nữ có nguy cơ ngang nhau [2].

Nguy cơ tổn hại thần kinh nghiêm trọng ở trẻ bú mẹ

Nhóm đối tượng chịu rủi ro nặng nề và dễ để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn nhất là trẻ nhỏ sinh ra từ những bà mẹ ăn chay thiếu B12 [3], [7], [4], [8]. Nồng độ B12 đầy đủ trước khi thụ thai và trong thai kỳ là điều kiện sống còn đối với quá trình tạo myelin, phát triển não bộ và khả năng nhận thức của trẻ sơ sinh [3].

Một nghiên cứu năm 2019 cảnh báo trẻ sơ sinh có mẹ ăn thuần chay có nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng với các biểu hiện thần kinh nặng như ngưng thở trung ương, co giật, giảm trương lực cơ, mất kết nối với môi trường xung quanh và mất các mốc phát triển vận động [7]. Các dấu hiệu ban đầu thường không đặc hiệu gồm thờ ơ, biếng ăn khiến bác sĩ nhi khoa dễ bỏ sót [7].

Năm 2009, y văn ghi nhận hai trẻ (10 tháng tuổi và 12 tháng tuổi) bị sụt cân, suy giảm kỹ năng vận động, thiếu máu và chậm phát triển do mẹ ăn thuần chay nghiêm ngặt trong thai kỳ và cho con bú mà không bổ sung vi chất [4]. Cả hai bé được điều trị bằng cyanocobalamin và thuyên giảm triệu chứng [4].

Một trường hợp khác năm 2005 ghi nhận bé gái 9,5 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn bị chậm lớn, giảm trương lực cơ nghiêm trọng, thiếu máu hồng cầu to và chụp cộng hưởng từ (MRI) phát hiện teo não do mẹ ăn thuần chay bị thiếu B12 [8]. Chế độ thuần chay không bổ sung được đánh giá là hoàn toàn không phù hợp cho phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ [8]. Thiếu B12 trong thai kỳ còn làm tăng nguy cơ dị tật phát triển, sảy thai tự nhiên, tiền sản giật và sinh con nhẹ cân dưới 2500g [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn chay

Nhiều người lầm tưởng rằng cơ thể khỏe mạnh sẽ tự tổng hợp đủ dưỡng chất hoặc các triệu chứng mệt mỏi, tê bì tay chân chỉ đơn thuần là do làm việc quá sức [3]. Thực tế, vitamin B12 không thể tự tổng hợp từ thức ăn thực vật thông thường và cơ thể không thể tự sản xuất vi chất này [1], [2].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần xét nghiệm máu không thấy thiếu máu hồng cầu to thì hệ thần kinh vẫn an toàn. Nghiên cứu khẳng định các tổn thương thần kinh do thiếu B12 hoàn toàn có thể xuất hiện độc lập mà không đi kèm bất thường huyết học nào [3], [5]. Chậm trễ chẩn đoán trong các trường hợp này làm tăng nguy cơ tàn tật vĩnh viễn [5].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Phụ nữ chuẩn bị mang thai, đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú theo đuổi chế độ ăn chay hoặc thuần chay [3], [7], [4], [8].
  • Trẻ nhũ nhi bú mẹ hoàn toàn từ người mẹ ăn thực vật [7], [4], [8].
  • Người cao tuổi: Tỷ lệ thiếu B12 ở nhóm người trên 60 tuổi tăng lên đáng kể (đạt 20% trong khảo sát tại Mỹ) do tỷ lệ viêm teo dạ dày cao, giảm hấp thu B12 và gia tăng bệnh thiếu máu ác tính theo tuổi tác, bất kể họ ăn chế độ gì [3], [2].
  • Người ăn chay trường nhiều năm có kèm các bệnh lý dạ dày, giảm tiết acid dạ dày [6].

Khuyến nghị bổ sung và áp dụng vào đời sống

Để duy trì hệ thần kinh khỏe mạnh, người ăn thực vật cần chủ động bổ sung vi chất theo khuyến cáo dinh dưỡng hiện hành:

Lượng khuyến nghị hàng ngày (RNI):

  • Tại Anh: Khuyến nghị mức 1,5 microgam/ngày cho người trưởng thành và giữ nguyên mức này trong thai kỳ [3].
  • Tại Mỹ: Khuyến nghị 2,4 microgam/ngày cho người lớn, tăng lên 2,6 microgam/ngày cho phụ nữ mang thai và 2,8 microgam/ngày cho phụ nữ cho con bú [3].

Giải pháp thực tế:

  • Bổ sung vitamin B12 định kỳ: Người ăn thuần chay và ăn chay bắt buộc phải sử dụng thực phẩm chức năng bổ sung vitamin B12 hoặc thực phẩm tăng cường vi chất [3], [4], [8]. Phụ nữ thuần chay cần bổ sung B12 từ trước khi thụ thai kéo dài liên tục cho tới khi kết thúc giai đoạn cho con bú [7], [4].
  • Khám sàng lọc: Khi xuất hiện các dấu hiệu như tê bì tay chân, giảm trí nhớ, mệt mỏi vô cớ hoặc thay đổi tâm trạng, cần đi khám và thông báo rõ tiền sử ăn uống cho bác sĩ [3], [2]. Bệnh nhân có bệnh nền dạ dày hoặc nghi ngờ kém hấp thu cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện [6].

Dù ăn thuần chay mang lại nhiều lợi ích, việc thiếu hụt vitamin B12 là nguy cơ có thật và tiến triển âm thầm theo thời gian [3], [2]. Chủ động bổ sung vi chất đúng khuyến cáo và tham khảo ý kiến bác sĩ là chìa khóa duy nhất để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh lâu dài.