Thiếu vitamin B12 ở người ăn thực dưỡng thuần túy: Thực trạng ra sao?

Nhiều người lựa chọn chế độ ăn thực dưỡng hoặc thuần thực vật để thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, việc cắt bỏ hoàn toàn nguồn thực phẩm động vật trong thời gian dài mà không có kế hoạch bổ sung vi chất rất dễ dẫn đến những khoảng trống dinh dưỡng nghiêm trọng.

Người ăn thực dưỡng thuần túy không bù vi chất có nguy cơ rất cao bị thiếu hụt vitamin B12, dẫn đến thiếu máu hồng cầu to và tổn thương thần kinh mạn tính ^[1]. Các tổn thương này tiến triển âm thầm, ban đầu chỉ là tê bì chân tay hoặc suy giảm độ khéo léo, nhưng nếu kéo dài có thể để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn [3, 4].

Vitamin B12 và cơ chế bảo vệ hệ thần kinh, tạo máu

Vitamin B12 là một vi chất tan trong nước có cấu trúc hóa học phức tạp, đóng vai trò then chốt trong quá trình tổng hợp và sửa chữa DNA của cơ thể ^[2]. Khi thiếu hụt B12, quá trình nhân đôi tế bào trong tủy xương bị đình trệ, khiến hồng cầu không thể phân chia bình thường mà to ra bất thường, gây ra bệnh cảnh thiếu máu hồng cầu to [1, 8].

Bên cạnh chức năng tạo máu, vitamin B12 còn trực tiếp tham gia vào việc tổng hợp và duy trì bao myelin, lớp vỏ bảo vệ bao bọc quanh các sợi dây thần kinh ^[3]. Khi việc tổng hợp myelin bị lỗi hoặc gián đoạn, các sợi thần kinh ngoại biên sẽ bị tổn thương trực tiếp, làm giảm tốc độ dẫn truyền tín hiệu từ não bộ đến các cơ quan và ngược lại [2, 7]. Tình trạng này kéo dài dẫn tới thoái hóa kết hợp bán cấp tủy sống, làm mất cảm giác thấu cảm và suy giảm khả năng vận động [4, 7].

Bằng chứng khoa học: Tỷ lệ thiếu hụt và suy giảm chức năng thần kinh

Các nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã chỉ ra tỷ lệ thiếu hụt vi chất này rất cao ở những người kiêng hoàn toàn đạm động vật.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 đã đánh giá mối liên hệ giữa nồng độ vitamin B12 và các chỉ số đo lường chức năng của bệnh thần kinh ngoại biên ^[3]. Nghiên cứu thực hiện trên 38 người trưởng thành khỏe mạnh từ 19 đến 40 tuổi, có tiền sử ăn chay hoặc thuần chay hoàn toàn trong 3 năm ^[3]. Tác giả tiến hành đo thăng bằng bằng bàn đo lực, đo độ nhạy rung và kiểm tra độ khéo léo của bàn tay bằng bảng đục lỗ; nồng độ vitamin B12 và folate huyết thanh được xác định bằng kỹ thuật miễn dịch phóng xạ tiêu chuẩn ^[3]. Kết quả ghi nhận 26% số người tham gia có tình trạng thiếu hụt hoặc mấp mé thiếu vitamin B12 (nồng độ huyết thanh dưới 221 pmol/L) ^[3]. Đáng chú ý, những người có mức B12 đầy đủ đạt điểm cao hơn 10% trong bài kiểm tra lắp ráp bảng đục lỗ Purdue và cao hơn 20% trong bài kiểm tra độ khéo léo điều chỉnh tay trái so với nhóm thiếu hụt (p < 0,05) ^[3].

Ảnh hưởng của việc thiếu hụt vitamin B12 do ăn thực dưỡng hà khắc còn xuất hiện rõ nét ở trẻ nhỏ. Một tài liệu nghiên cứu công bố năm 2018 nhắc lại dữ liệu tại Hà Lan: trẻ sơ sinh ăn chế độ thực dưỡng (macrobiotic) - vốn rất ít vitamin B12 - bị chậm phát triển vận động thô, chậm nói và phát triển ngôn ngữ so với trẻ ăn tạp ^[4]. Khi đến tuổi vị thành niên, những đứa trẻ từng ăn thực dưỡng trong 6 năm đầu đời này vẫn có kết quả kiểm tra nhận thức kém hơn trẻ ăn tạp bình thường, bất kể nồng độ B12 ở thời điểm hiện tại của chúng ra sao ^[4]. Cũng theo báo cáo này, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên trẻ em Ấn Độ từ 6 đến 30 tháng tuổi dùng giả dược hoặc liều B12 gấp khoảng 2 lần nhu cầu khuyến nghị hàng ngày trong 6 tháng; kết quả nhóm bổ sung B12 đạt điểm phát triển thần kinh cao hơn hẳn ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu quan sát quy mô lớn năm 2018 sử dụng dữ liệu tìm kiếm Internet từ 8,5 triệu người tại Mỹ cho thấy nhận thức của cộng đồng có sự tương quan chặt chẽ ^[5]. Các lượt tìm kiếm liên quan đến rối loạn thần kinh tương quan thuận với các truy vấn về thực phẩm nghèo B12 ^[5]. Việc thiếu hụt nặng vi chất này dẫn đến thoái hóa cột sau và cột bên tủy sống, gây dị cảm, thất điều, suy giảm cảm giác rung, yếu cơ tiến triển và thậm chí liệt hai chi dưới ^[5].

Một đánh giá tổng quan năm 2023 cũng khẳng định bệnh thần kinh ngoại biên do dinh dưỡng là vấn đề toàn cầu đang có xu hướng gia tăng, liên quan mật thiết đến sự phổ biến của chế độ ăn thuần chay và ăn chay không kiểm soát ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù mối liên hệ giữa việc ăn thực dưỡng thuần túy không bổ sung vi chất và bệnh lý thần kinh đã rõ ràng, các bằng chứng vẫn có giới hạn nhất định. Nghiên cứu đo lường chức năng vận động năm 2023 chỉ có cỡ mẫu nhỏ với 38 người tham gia, mang tính chất thăm dò sơ bộ nên cần các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn hơn để lượng hóa chi tiết mức độ tổn thương ^[3].

Nghiên cứu hành vi tìm kiếm trên 8,5 triệu người năm 2018 phản ánh xu hướng quan sát dựa trên dữ liệu mạng internet, không thể thay thế cho các xét nghiệm cận lâm sàng cá thể hóa trên từng bệnh nhân ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về nguồn cung cấp vitamin B12

Rất nhiều người theo đuổi chế độ thực dưỡng cho rằng thực vật tự nhiên, rau củ hữu cơ hoặc các loại men vi sinh thông thường có thể tự tổng hợp đủ B12 cho cơ thể. Thực tế, vitamin B12 truyền thống chỉ có nguồn gốc chủ yếu từ thực phẩm động vật ^[2]. Cơ thể người không thể tự tạo ra vi chất này và thực vật thông thường cũng không chứa B12 hoạt tính sinh học đầy đủ ^[2].

Một số người tin rằng chỉ khi cơ thể gầy yếu hoặc xanh xao rõ rệt mới là dấu hiệu thiếu chất. Tuy nhiên, các tổn thương dẫn truyền thần kinh ngoại biên hoặc sự suy giảm độ khéo léo của cơ bắp có thể xuất hiện âm thầm ngay từ khi nồng độ B12 mới ở ngưỡng mấp mé thiếu, trước khi xuất hiện triệu chứng thiếu máu nặng trên lâm sàng ^[3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ theo chế độ thực dưỡng là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Tình trạng thiếu hụt B12 nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh có thể gây chậm lớn và dẫn tới các biểu hiện thần kinh không thể đảo ngược ^[4]. Trẻ em bị hạn chế dinh dưỡng dài ngày còn đối mặt với nguy cơ teo gai thị, suy giảm thị lực nặng nề do bệnh lý thần kinh thị giác liên quan đến thiếu B12 ^[7].

Người lớn tuổi hoặc người có bệnh lý đường tiêu hóa như viêm dạ dày mạn tính, người dùng thuốc ức chế bơm proton kéo dài cũng cần theo dõi sát ^[8]. Các bệnh lý này làm giảm khả năng hấp thu vi chất qua đường ruột, khiến tốc độ cạn kiệt nguồn B12 dự trữ trong gan diễn ra nhanh hơn gấp nhiều lần ^[8].

Áp dụng thực tế để phòng ngừa thiếu hụt

Người duy trì lối sống ăn chay, thuần chay hoặc thực dưỡng thuần túy bắt buộc phải chủ động bù đắp lượng vitamin B12 thiếu hụt:

• Lựa chọn nguồn bổ sung từ thực vật có kiểm chứng: Các đánh giá khoa học gần đây chỉ ra một số nguồn thực vật như tảo biển, nấm, rau củ lên men và đậu lên men có thể chứa B12 sinh học, đồng thời thực phẩm tăng cường vi chất là giải pháp khả thi ^[2].
• Dùng viên uống bổ sung vi chất: Người ăn thuần thực vật kéo dài cần trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để sử dụng viên uống B12 định kỳ đúng liều khuyến cáo.
• Thăm khám sức khỏe: Cần làm xét nghiệm định lượng B12 huyết thanh định kỳ hàng năm. Nếu xuất hiện triệu chứng tê bì bàn tay, giảm thăng bằng hoặc cảm giác châm chích, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để kiểm tra dẫn truyền thần kinh.

Chế độ ăn dựa trên thực vật mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nhưng đòi hỏi sự hiểu biết khoa học đầy đủ. Việc chủ động bổ sung vitamin B12 là nguyên tắc bất biến để bảo vệ hệ thần kinh và sức khỏe dòng máu, tránh những di chứng thần kinh không thể hồi phục.