Thỏ ty tử, hay hạt của cây tơ hồng (Cuscuta chinensis Lam.), là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền thường dùng bổ gan, thận [1], [2], [3]. Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc loại hạt này để thanh lọc nội tạng và ngừa suy giảm chức năng gan, thận. Liệu các bằng chứng khoa học thực nghiệm có thực sự chứng minh tác dụng này?

Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận hạt tơ hồng chứa nhiều hoạt chất sinh học, gồm flavonoid, lignan và polysaccharide, có khả năng giảm tổn thương gan thông qua cơ chế chống oxy hóa [1], [4]. Tuy nhiên, dữ liệu bảo vệ gan và thận hiện chỉ dừng lại ở các mô hình tế bào (in vitro) và động vật (in vivo), chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng trên người [4].

Cơ chế chống oxy hóa của hạt tơ hồng

Trong các mô hình tổn thương mô, stress oxy hóa đóng vai trò then chốt làm suy thoái tế bào gan và thận [2]. Các gốc tự do gây phá hủy màng tế bào thông qua hiện tượng peroxy hóa lipid, sinh ra malondialdehyde (MDA) [1], [2]. Khi nồng độ MDA tăng cao, các tế bào gan suy yếu và giải phóng men gan vào máu [1], [2].

Chiết xuất từ hạt tơ hồng giúp can thiệp vào quá trình phá hủy này. Dược liệu kích hoạt và tăng cường nồng độ các enzym chống oxy hóa nội sinh [1], [2]. Những enzym này gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) [1], [2]. Chúng trung hòa các gốc tự do, giảm tích tụ MDA và bảo tồn tính toàn vẹn của tế bào gan [1], [2].

Bên cạnh đó, hạt tơ hồng còn chứa polysaccharide thô có hoạt tính kích thích miễn dịch [3]. Nhóm hoạt chất polysaccharide cùng flavonoid và lignan tạo nên tổ hợp bảo vệ đa cơ chế, hỗ trợ hạn chế các phản ứng viêm và xơ hóa mô [4], [3].

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật

Nhiều công trình khoa học đã thử nghiệm khả năng bảo vệ của cây tơ hồng trên mô hình chuột bị gây độc cơ quan:

Nghiên cứu công bố năm 2007 đánh giá tác dụng của hạt tơ hồng trên chuột bị tổn thương gan do ngộ độc paracetamol (acetaminophen - APAP) [2]. Chuột được cho uống chiết xuất cồn từ hạt tơ hồng ở liều 125 mg/kg và 250 mg/kg [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giảm đáng kể nồng độ các men gan gồm aspartate transaminase (GOT), alanine transaminase (GPT) và alkaline phosphatase (ALP) (P<0.05) [2]. Mô bệnh học xác nhận mô gan được bảo tồn trước độc tính của thuốc [2]. Đồng thời, chiết xuất cồn làm tăng mức SOD, CAT, GPx và hạ thấp lượng MDA [2]. Đáng chú ý, chiết xuất nước ở cùng liều lượng không mang lại tác dụng bảo vệ mà còn làm gan xấu đi [2].

Năm 2008, một thử nghiệm tiếp tục so sánh chiết xuất cồn thông thường (CE) và hạt nano tơ hồng (CN) trên chuột bị độc gan do paracetamol [1]. Hoạt chất chính của hạt tơ hồng kém tan trong nước, làm hạn chế hấp thu qua đường tiêu hóa [1]. Nghiên cứu dùng liều uống CE ở mức 125 và 250 mg/kg, CN ở mức 25 và 50 mg/kg [1]. Cả hai dạng đều cho thấy khả năng bảo vệ gan tương đương qua việc giảm men gan AST, ALT, ALP và được kiểm chứng bằng sinh thiết mô gan (P<0.05) [1]. Dạng bào chế nano ở liều 50 mg/kg đạt hiệu quả chống oxy hóa tốt hơn hẳn dạng chiết xuất cồn 125 mg/kg (P<0.05) [1]. Dùng hạt nano với liều thấp hơn 5 lần vẫn đạt hiệu quả bảo vệ tương đương dạng chiết thô [1].

Năm 2016, nghiên cứu trên chuột bị xơ gan mãn tính do carbon tetrachloride (CCl4) dùng dịch chiết cồn của cây tơ hồng (Cuscuta campestris) liều 20, 100 và 500 mg/kg [3]. Kết quả cho thấy các mức liều này ức chế sự gia tăng men ALT, AST, triglyceride và cholesterol trong huyết thanh [3]. Bệnh lý xơ hóa mô gan giảm rõ rệt trên tiêu bản hiển vi [3]. Ngoài ra, dịch chiết giúp hạ nồng độ MDA, phục hồi hoạt lực các enzym SOD, GPx và glutathione reductase (GRd) [3].

Năm 2014, một đánh giá hệ thống tổng hợp y văn từ 1985 đến 2014 cho biết các nghiên cứu in vitro và mô hình in vivo cung cấp cơ sở sinh học cho tác dụng bảo vệ gan, thận và chống oxy hóa của hạt tơ hồng [4].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Dù kết quả tiền lâm sàng ghi nhận tiềm năng bảo vệ gan và thận, người dùng cần nhìn nhận thận trọng các giới hạn [4].

Tất cả các thử nghiệm cụ thể về tổn thương gan, thận hiện nay chỉ được tiến hành trên chuột thí nghiệm và mô hình nuôi cấy tế bào [1], [2], [4], [3]. Cơ thể con người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và tính nhạy cảm khác biệt so với loài gặm nhấm.

Chiết xuất hạt tơ hồng có độ hòa tan trong nước kém [1]. Các hoạt chất flavonoid và lignan tan nhiều trong cồn, dẫn đến việc dùng dịch chiết nước thông thường có thể không đem lại hiệu quả bảo tồn gan như kỳ vọng thực nghiệm [1], [2]. Các chuyên gia quốc tế khẳng định cần thêm nghiên cứu dược động học và độc tính trên người để kiểm chứng mức độ an toàn và tìm ra liều dùng lâm sàng phù hợp [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thỏ ty tử

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem thỏ ty tử như một loại trà giải độc, uống nước sắc hạt hằng ngày để chữa bệnh gan mãn tính. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng chiết xuất nước của hạt tơ hồng ở liều 125 và 250 mg/kg không mang lại khả năng bảo vệ gan trên chuột ngộ độc paracetamol, thậm chí còn khiến tình trạng suy giảm chức năng gan tiến triển nặng hơn [2]. Việc tự đun sắc hạt uống tùy tiện có thể không đem lại lợi ích chống oxy hóa như đồn thổi.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm dược liệu tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Hạt tơ hồng chỉ thể hiện hoạt tính hỗ trợ phòng ngừa tổn thương tế bào trong môi trường nghiên cứu, hoàn toàn không có khả năng thay thế phác đồ điều trị suy gan hoặc suy thận do bác sĩ chỉ định [4].

Những ai nên thận trọng?

Phụ nữ mang thai không nên sử dụng hạt tơ hồng do y văn ghi nhận dược liệu này có hoạt tính gây sảy thai [4].

Người đang điều trị bệnh lý gan, thận cấp hoặc mãn tính không được tự ý bổ sung dược liệu chưa qua kiểm soát liều lượng [4]. Chiết xuất nước nếu dùng sai cách có nguy cơ làm tổn thương gan nặng thêm [2].

Người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc đang uống nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến chuyên môn trước khi dùng để tránh tương tác chéo.

Cách tiếp cận và áp dụng an toàn

Hạt tơ hồng vẫn là một vị thuốc có giá trị trong y học cổ truyền [1], [4]. Để sử dụng an toàn, bạn nên lưu ý:

Không tự ý mua và sắc uống với liều lượng bừa bãi. Khi cần sử dụng để bồi bổ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền hoặc bác sĩ chuyên khoa [4].

Nếu muốn tăng cường chức năng gan và thận, phương pháp an toàn và khoa học nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh. Uống đủ nước, hạn chế rượu bia, cẩn trọng khi dùng thuốc giảm đau paracetamol và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ quả.

Hạt tơ hồng (thỏ ty tử) thể hiện năng lực chống oxy hóa và bảo vệ mô gan, thận đầy hứa hẹn trong các thử nghiệm trên động vật [1], [2], [4]. Tuy nhiên, dược liệu này chưa được chứng minh an toàn và hiệu quả qua các thử nghiệm lâm sàng trên người [4]. Người dân không nên coi đây là giải pháp thay thế điều trị y khoa và cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.