Nhiều người bệnh gặp tình trạng tê bì chân tay, mất thăng bằng hoặc suy giảm trí nhớ do thiếu hụt vitamin B12 thường băn khoăn trước hai lựa chọn: tiêm bắp hay uống thuốc liều cao để thần kinh nhanh hồi phục [1, 5]. Tâm lý chung thường nghĩ rằng tiêm trực tiếp vào cơ bắp sẽ mang lại tác dụng nhanh hơn hẳn so với đường tiêu hóa [1, 2].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học lâm sàng cho thấy uống vitamin B12 liều cao đạt hiệu quả cải thiện các triệu chứng thần kinh tương đương với phương pháp tiêm bắp truyền thống [1, 5]. Tốc độ phục hồi lâm sàng và khả năng chuẩn hóa nồng độ vitamin B12 trong máu giữa hai đường dùng không có sự chênh lệch đáng kể [1, 2, 5].

Cơ chế hấp thu: Vì sao uống liều cao vẫn tác dụng tốt?

Trong cơ thể người, vitamin B12 bình thường cần yếu tố nội tại (Intrinsic Factor - IF) do dạ dày tiết ra để vận chuyển và hấp thu qua ruột non [6, 7]. Ở những người bị tổn thương đường tiêu hóa, phẫu thuật cắt dạ dày hoặc mắc bệnh tự miễn thiếu hụt yếu tố nội tại, con đường vận chuyển chủ động này bị phong tỏa hoàn toàn [6, 7].

Dù vậy, các nghiên cứu sinh học đã phát hiện ra con đường hấp thu thụ động độc lập với yếu tố nội tại qua ruột non [2, 6, 7]. Khoảng 1% lượng vitamin B12 uống vào ở dạng tinh thể (khi dùng liều trên 25 mcg) có thể tự khuếch tán thẳng vào hệ tuần hoàn [6, 7]. Ví dụ, khi uống liều 1.000 mcg, cơ thể sẽ hấp thu thụ động khoảng 10 mcg [1]. Lượng này vượt xa nhu cầu khuyến nghị hàng ngày là 2,4 mcg/ngày, đủ để tái tạo myelin và hỗ trợ phục hồi dẫn truyền thần kinh [6, 7].

Ngược lại, đường tiêm bắp có sinh khả dụng cố định vào khoảng 10% liều tiêm [2]. Cả hai phương pháp đều đảm bảo cung cấp đủ lượng vi chất cần thiết để hồi phục mô thần kinh bị tổn thương [2, 6].

Các thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp

Nghiên cứu của Kuzminski và cộng sự tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên trên 38 bệnh nhân có tổn thương liên quan đến thiếu hụt B12 [3]. Nhóm uống nhận liều 2.000 mcg cyanocobalamin mỗi ngày, còn nhóm tiêm bắp dùng liều 1.000 mcg [3]. Sau 2 tháng điều trị, nồng độ B12 huyết thanh ở nhóm uống đạt 643 ± 328 pg/mL, cao hơn rõ rệt so với 306 ± 118 pg/mL ở nhóm tiêm bắp (p < 0.001) [3]. Đến tháng thứ 4, con số này ở nhóm uống lên tới 1.005 ± 595 pg/mL, so với 325 ± 165 pg/mL của nhóm tiêm [3]. Về mặt thần kinh, 4 trên 18 bệnh nhân nhóm uống và 4 trên 15 bệnh nhân nhóm tiêm bắp đều ghi nhận tình trạng dị cảm (paresthesia), thất điều (ataxia) hoặc mất trí nhớ thuyên giảm rõ rệt hoặc biến mất hoàn toàn [3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác do Bolaman và cộng sự thực hiện trên 60 bệnh nhân thiếu máu hồng cầu to [1, 5]. Các đối tượng được chỉ định dùng 1.000 mcg cyanocobalamin đường uống mỗi ngày hoặc tiêm bắp 1.000 mcg [3]. Kết quả sau 90 ngày cho thấy nồng độ B12 tăng đáng kể ở cả hai nhóm (tăng 213,8 pg/mL ở nhóm uống và 225,5 pg/mL ở nhóm tiêm, p < 0.0001) [3]. Các triệu chứng thần kinh và huyết học hồi phục ngang nhau mà không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai đường dùng [4].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 tổng hợp 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chất lượng cao cho thấy ở những người thiếu B12 có biểu hiện lâm sàng rõ rệt, đường uống và đường tiêm bắp đều cho hiệu quả phục hồi thần kinh tương đương [4]. Ngoài ra, một phân tích gộp trên 108 bệnh nhân cắt dạ dày hoặc vô toan dịch vị khẳng định uống liều 1.000 - 2.000 mcg/ngày trong các tuần đầu cho hiệu quả tương đương, thậm chí nhanh hơn tiêm bắp trong việc bù đắp thiếu hụt [1].

Bằng chứng trên các nhóm bệnh nhân đường tiêu hóa phức tạp

Nhiều người lo ngại người sau phẫu thuật giảm béo (bariatric surgery) không thể hấp thu vitamin B12 qua đường uống do giải phẫu đường tiêu hóa bị thay đổi [5]. Tuy nhiên, một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu có đối chứng năm 2021 theo dõi 53 bệnh nhân béo phì sau phẫu thuật nối tắt dạ dày trong 6 tháng [5]. Bệnh nhân được chia thành nhóm uống (24 người) và nhóm tiêm bắp (29 người) [5].

Kết quả định kỳ tại các tháng thứ 1, 2, 3 và 6 cho thấy nồng độ B12 huyết thanh ở cả hai nhóm đều nằm trong giới hạn bình thường, trong đó nhóm uống thậm chí đạt nồng độ cao hơn nhóm tiêm (p < 0.001) [5]. Nồng độ axit methylmalonic (chỉ số đánh giá thiếu hụt B12 ở cấp độ mô) tại thời điểm 6 tháng của hai nhóm đều ở mức an toàn và không có sự khác biệt [5]. Điều này khẳng định đường uống liều cao vẫn hoạt động tốt bất chấp các rào cản hấp thu cơ học [5].

Lợi ích thực tế và mặt hạn chế của bằng chứng

Đường uống đem lại lợi ích lớn về mặt tiện lợi, loại bỏ hoàn toàn cảm giác đau do mũi tiêm và giảm số lần phải đến cơ sở y tế [2]. Đặc biệt, người đang dùng thuốc chống đông máu sẽ tránh được nguy cơ tụ máu hoặc chảy máu tại vị trí tiêm bắp [2]. Về mặt kinh tế, một nghiên cứu tại Anh năm 2006 phân tích chi phí cho thấy: điều trị tiêm bắp tốn 55,99 đến 99,99 bảng Anh mỗi năm, trong khi duy trì đường uống dài hạn chỉ tốn khoảng 35,55 bảng Anh mỗi năm nhờ tiết kiệm đáng kể thời gian chăm sóc của điều dưỡng [6]. Một số quốc gia như Thụy Điển và Canada đã đưa đường uống thành phác đồ thường quy để điều trị thiếu B12 [2].

Dù vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra giới hạn nhất định [1, 7]. Tổng quan năm 2025 ghi nhận rằng ở nhóm người cao tuổi chỉ thiếu hụt B12 cận lâm sàng hoặc sinh hóa mà không có triệu chứng hay thiếu máu, việc bổ sung B12 không mang lại cải thiện nhận thức hay thần kinh rõ ràng [4]. Một số nghiên cứu trên bệnh nhân sau mổ nối tắt dạ dày ghi nhận liều uống dưới 15 mcg/ngày là không đủ để sửa chữa nồng độ B12, đòi hỏi liều rất cao lên tới 10.000 mcg để đảm bảo phòng ngừa [1]. Ngoài ra, Hiệp hội Béo phì và Chuyển hóa Anh (BOMSS) vẫn khuyến nghị tiêm bắp mỗi 3 tuần một lần cho bệnh nhân sau phẫu thuật RYGB hoặc BPD/DS vì tình trạng thiếu hụt vẫn có thể xảy ra ở một số ca uống liều cao [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi điều trị tổn thương thần kinh

Hiểu lầm phổ biến nhất là tiêm bắp luôn phục hồi phản xạ thần kinh nhanh hơn uống thuốc [1, 2]. Bản chất quá trình hồi phục sợi trục và bao myelin đòi hỏi thời gian để tái cấu trúc mô thần kinh, phụ thuộc vào mức độ tổn thương ban đầu chứ không phụ thuộc vào việc thuốc đi qua cơ bắp hay qua ruột [1, 5].

Một hiểu lầm khác là người mất dạ dày hoặc viêm teo niêm mạc dạ dày thì uống B12 hoàn toàn vô tác dụng [6, 7]. Cơ chế khuếch tán thụ động 1% đã chứng minh chỉ cần đưa liều vào đủ cao (1.000 - 2.000 mcg/ngày), lượng B12 ngấm qua thành ruột vẫn đáp ứng vượt mức nhu cầu cơ bản [6, 7].

Đồng thời, người bệnh không nên tự ý dùng đường tiêm tĩnh mạch vì dạng dùng này có nguy cơ gây sốc phản vệ nguy hiểm [1].

Những ai bắt buộc phải thận trọng hoặc ưu tiên tiêm bắp?

Mặc dù đường uống rất hiệu quả, một số trường hợp cụ thể vẫn được chỉ định ưu tiên tiêm bắp [4, 6, 7]:

  • Bệnh nhân có biểu hiện thiếu hụt thần kinh cấp tính hoặc cực kỳ nghiêm trọng cần phục hồi cấp tốc [6, 7].
  • Người gặp tình trạng kém hấp thu đường ruột quá nặng hoặc không dung nạp thuốc đường tiêu hóa (nôn ói nhiều, tiêu chảy nặng) [4, 7].
  • Bệnh nhân kém tuân thủ điều trị, hay quên uống thuốc hàng ngày; việc tiêm bắp giúp nhân viên y tế giám sát chắc chắn lượng thuốc được đưa vào cơ thể [4, 7].
  • Người bệnh thiếu B12 do dùng thuốc metformin kéo dài hoặc bệnh thiếu máu ác tính tự miễn cần được bác sĩ đánh giá kỹ mức độ thiếu hụt trước khi chọn phác đồ [7].

Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu phác đồ bổ sung vitamin B12 [4, 6].

Phác đồ tham khảo và cách áp dụng thực tế

Đối với người thiếu B12 do kém hấp thu, phác đồ đường uống thường áp dụng liều cao cyanocobalamin 2.000 mcg/ngày cho đến khi triệu chứng thuyên giảm, sau đó duy trì 1.000 - 2.000 mcg/ngày [7]. Trường hợp chọn tiêm bắp, phác đồ thường là 1.000 mcg cyanocobalamin hoặc hydroxycobalamin tiêm hàng ngày hoặc cách ngày trong tuần đầu tiên, sau đó tiêm hàng tuần trong tối đa 8 tuần, rồi duy trì mỗi 3 - 4 tuần một lần [7].

Với người thiếu hụt đơn thuần do chế độ ăn uống không đủ (như người ăn chay trường), có thể dùng liều cao nạp lại mô trong 3 - 4 tháng, sau đó chuyển sang liều duy trì tối thiểu 6 mcg/ngày nhờ chu trình tái hấp thu gan - mật hoạt động bình thường [7].

Bên cạnh đường uống và tiêm bắp thông thường, các dạng xịt mũi hoặc ngậm dưới lưỡi cũng là các phương án mới mang lại sự thuận tiện và an toàn [2, 7].

Cả tiêm bắp và uống vitamin B12 liều cao đều mang lại hiệu quả tương đương trong việc cải thiện tổn thương thần kinh và phục hồi nồng độ B12 huyết thanh [1, 5]. Lựa chọn đường dùng nào phụ thuộc vào mức độ tổn thương, khả năng dung nạp đường tiêu hóa và tính tuân thủ của người bệnh [4, 6]. Người bệnh nên thăm khám để được bác sĩ chỉ định liều lượng phù hợp nhất với thể trạng của mình [4, 6].