Nhiều người tìm đến chế độ ăn thực dưỡng với kỳ vọng thanh lọc cơ thể, hỗ trợ điều trị bệnh mãn tính và cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài tuần đến vài tháng áp dụng bắt đầu nhận thấy cân nặng tụt dốc không phanh, đi kèm cảm giác châm chích, tê rần như kiến bò ở đầu ngón tay, ngón chân.
Khi xuất hiện đồng thời hai dấu hiệu sút cân và tê bì chân tay, cơ thể đang phát tín hiệu cảnh báo về tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng kết hợp tổn thương dẫn truyền thần kinh do thiếu vi chất. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa dinh dưỡng và thần kinh ngay lập tức để làm các xét nghiệm then chốt gồm: tổng phân tích tế bào máu ngoại vi, định lượng vitamin B12, acid folic (vitamin B9), nồng độ đường huyết, điện giải đồ và albumin huyết thanh nhằm xác định chính xác nguyên nhân và can thiệp kịp thời.
Bản chất của sút cân và tê bì: Thiếu calo hay tổn thương thần kinh?
Để có hướng xử trí đúng đắn, người bệnh cần hiểu rõ cơ chế sinh học đang diễn ra trong cơ thể khi áp dụng chế độ ăn thực dưỡng quá nghiêm ngặt. Chế độ ăn này thường cắt giảm gần như toàn bộ đạm động vật, hạn chế dầu mỡ và chỉ tập trung vào ngũ cốc nguyên cám, rau củ quả.
Sút cân đơn thuần do thiếu hụt năng lượng là tình trạng lượng calo nạp vào thấp hơn nhiều so với năng lượng tiêu hao hàng ngày. Khi thiếu calo, cơ thể buộc phải tiêu hao mô mỡ dự trữ và dị hóa khối cơ bắp để tạo năng lượng duy trì hoạt động sống. Tình trạng này khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi, uể oải toàn thân, giảm sức bền nhưng không làm biến đổi cảm giác bề mặt da hay làm suy giảm tốc độ dẫn truyền tín hiệu ở các sợi thần kinh ngoại biên.
Ngược lại, triệu chứng tê bì, châm chích hay nóng rát đầu chi là biểu hiện kinh điển của biến chứng tổn thương bao myelin hoặc sợi trục thần kinh ngoại biên. Khi chế độ ăn thực dưỡng thiếu hụt các vi chất thiết yếu như vitamin B12, cơ thể không thể duy trì cấu trúc bảo vệ quanh dây thần kinh. Tình trạng này khiến tín hiệu cảm giác bị rối loạn, dẫn đến tê bì chân tay kéo dài, nếu không được bổ sung kịp thời có thể chuyển thành tổn thương thần kinh vĩnh viễn hoặc suy giảm vận động.
Các xét nghiệm quan trọng cần thực hiện ngay
Việc tự ý đoán bệnh qua cảm giác chủ quan rất nguy hiểm, do đó người ăn thực dưỡng bị sút cân kèm tê bì cần tiến hành kiểm tra cận lâm sàng bài bản để chẩn đoán phân biệt rõ ràng.
Chỉ số đầu tiên và quan trọng nhất là định lượng nồng độ vitamin B12 và acid folic trong huyết thanh. Vitamin B12 hầu như chỉ có mặt trong thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt, cá, trứng, sữa; do đó người ăn thực dưỡng thuần chay rất dễ cạn kiệt nguồn dự trữ vi chất này sau thời gian dài. Nồng độ vitamin B12 giảm thấp là chỉ báo trực tiếp cho thấy triệu chứng tê bì xuất phát từ nguyên nhân dinh dưỡng, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tổng hợp bao myelin của hệ thần kinh.
Xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi (công thức máu) giúp đánh giá tình trạng thiếu máu. Khi thiếu vitamin B12 hoặc folate, tủy xương sản sinh ra các hồng cầu có kích thước to bất thường nhưng không thực hiện tốt chức năng vận chuyển oxy, thể hiện qua chỉ số thể tích trung bình hồng cầu (MCV) tăng cao. Trong khi đó, nếu chỉ thiếu calo đơn thuần do ăn ít, chỉ số hồng cầu thường vẫn giữ kích thước bình thường dù số lượng có thể giảm nhẹ.
Xét nghiệm protein toàn phần và albumin huyết thanh giúp đánh giá mức độ suy dinh dưỡng năng lượng - protein. Albumin là chỉ số phản ánh tình trạng dinh dưỡng protein nội tạng; khi nồng độ chất này sụt giảm mạnh, cơ thể đã bước vào giai đoạn suy kiệt mô, teo cơ rõ rệt do thiếu đạm trường diễn.
Xét nghiệm sinh hóa máu bổ sung gồm đường huyết (glucose), men gan và điện giải đồ (natri, kali, canxi, magie) cũng rất cần thiết. Sự mất cân bằng các ion magie hoặc canxi trong máu cũng có thể kích hoạt các cơn co rút cơ, giật cơ và làm trầm trọng thêm cảm giác tê rần ở các chi.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn thực dưỡng?
Chế độ ăn thực dưỡng từ lâu đã thu hút sự chú ý của giới y khoa về tiềm năng phòng ngừa bệnh tật, nhưng các thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ra nhiều giới hạn cần lưu tâm.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2001 về chế độ ăn thực dưỡng ở bệnh nhân ung thư cho thấy đây là một lối sống tiếp cận bổ sung phổ biến, với đặc trưng là chế độ ăn chủ yếu từ thực vật và thực phẩm nguyên phần [1]. Nghiên cứu ghi nhận phụ nữ theo chế độ ăn thực dưỡng có nồng độ estrogen lưu hành trong máu thấp hơn một cách khiêm tốn, gợi ý khả năng làm giảm nguy cơ ung thư vú, một phần nhờ hàm lượng phytoestrogen cao trong khẩu phần [1]. Dù chế độ ăn này có thể mang lại tiềm năng giảm nguy cơ ung thư dựa trên các yếu tố dinh dưỡng lành mạnh, các bằng chứng khoa học thực nghiệm đánh giá hiệu quả của thực dưỡng trong việc giảm nhẹ triệu chứng hay kéo dài thời gian sống của bệnh nhân ung thư vẫn còn rất hạn chế [1].
Đến năm 2024, một bài báo phân tích bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng DIANA-5 về vai trò của dinh dưỡng trong tiên lượng ung thư vú đã mang lại những góc nhìn cụ thể hơn [2]. Thử nghiệm DIANA-5 ghi nhận việc áp dụng chế độ ăn thực dưỡng Địa Trung Hải nói chung không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với tỷ lệ tái phát ung thư vú sau 5 năm theo dõi [2]. Tuy nhiên, ở nhóm bệnh nhân duy trì mức độ tuân thủ chế độ ăn này ở mức cao, nguy cơ tái phát bệnh giảm tới 41% so với nhóm đối chứng [2]. Đồng thời, các tác giả nhấn mạnh rằng những ảnh hưởng của việc sút cân đáng kể đối với tiên lượng của bệnh nhân vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [2].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đánh giá các chế độ ăn khác nhau đối với việc quản lý bệnh đái tháo đường type 2 đã tổng hợp dữ liệu từ 20 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài trên 6 tháng [3]. Kết quả cho thấy chế độ ăn thuần chay và chế độ ăn thực dưỡng đã chứng minh được khả năng cải thiện kiểm soát đường huyết ở người bệnh [3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này cũng khẳng định vẫn cần thêm các thử nghiệm can thiệp dài hạn hơn để có thể đưa ra những hướng dẫn dinh dưỡng cộng đồng hoàn chỉnh [3].
Hiểu lầm tai hại: Tê bì và sút cân là dấu hiệu "thải độc"
Trong cộng đồng những người theo đuổi lối sống thực dưỡng cực đoan, một hiểu lầm phổ biến là xem hiện tượng sút cân nhanh và tê rần đầu ngón tay ngón chân như một phản ứng "thải độc" tự nhiên của cơ thể.
Nhiều người tin rằng khi cắt bỏ hoàn toàn đạm động vật và ăn gạo lứt muối mè kéo dài số 7, cơ thể đang tự đốt cháy tế bào lỗi và đẩy độc tố ra ngoài. Thậm chí khi xuất hiện cảm giác hoa mắt, chóng mặt, chân tay mất cảm giác, họ vẫn tiếp tục kiêng khem vì cho rằng đó là giai đoạn "khủng hoảng chữa lành" tạm thời.
Về mặt sinh lý học, quan niệm này hoàn toàn phản khoa học. Cơ thể con người thực hiện việc chuyển hóa và đào thải độc tố liên tục thông qua gan, thận, phổi và da chứ không chờ đợi một chế độ ăn kiêng hà khắc. Hiện tượng sút cân nhanh không kiểm soát đi kèm tê bì thực chất là dấu hiệu của suy dinh dưỡng thể thiếu năng lượng kết hợp tổn thương thoái hóa sợi thần kinh ngoại vi do cạn kiệt vitamin B12. Nếu tiếp tục kéo dài tình trạng này mà không bổ sung dinh dưỡng, tổn thương thần kinh có thể chuyển sang giai đoạn không hồi phục, gây yếu cơ, teo cơ và rối loạn thăng bằng khi đi lại.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi ăn thực dưỡng?
Không phải ai cũng thích hợp để áp dụng một chế độ ăn giàu xơ, nghèo năng lượng và loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm như thực dưỡng. Một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn này nếu không có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ dinh dưỡng:
- Người cao tuổi: Tốc độ thoái hóa cơ tự nhiên ở người già diễn ra nhanh, khả năng hấp thu vi chất ở đường ruột suy giảm. Ăn thực dưỡng rất dễ đẩy người cao tuổi vào tình trạng suy kiệt, loãng xương và gãy xương do thiếu hụt protein, canxi và vitamin D.
- Người có bệnh lý nền mãn tính hoặc suy nhược cơ thể: Những người đang mắc bệnh thận, đái tháo đường giai đoạn nặng hoặc bệnh lý tiêu hóa cần nguồn năng lượng và dưỡng chất chuyên biệt để duy trì thể trạng.
- Bệnh nhân ung thư đang điều trị: Việc cắt giảm calo tiêu cực dẫn đến sụt cân nhanh sẽ khiến người bệnh mất khối cơ, suy giảm hệ miễn dịch và không đủ thể lực để theo hết các phác đồ hóa trị hay xạ trị.
- Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ em: Đây là những đối tượng có nhu cầu năng lượng, sắt, kẽm, acid folic và vitamin B12 rất cao cho sự phát triển của thai nhi và não bộ của trẻ nhỏ.
Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng an toàn và cân bằng
Để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh và duy trì thể trạng ổn định, người đang theo đuổi các phương pháp ăn thực vật hoặc thực dưỡng cần xây dựng lối sống khoa học:
Đầu tiên, hãy chủ động theo dõi cân nặng định kỳ mỗi tuần một lần. Nếu cân nặng sụt giảm vượt quá 5% tổng trọng lượng cơ thể trong vòng một tháng mà không nằm trong kế hoạch giảm cân chủ động, bạn cần lập tức điều chỉnh tăng lượng thức ăn giàu năng lượng như các loại hạt dinh dưỡng (óc chó, hạnh nhân), dầu thực vật nguyên chất và các loại đậu đỗ.
Thứ hai, đa dạng hóa nguồn protein và vi chất trong bữa ăn hàng ngày. Thay vì chỉ ăn gạo lứt với muối mè đơn điệu, bạn nên kết hợp nhiều loại ngũ cốc, họ đậu (đậu nành, đậu xanh, đậu đỏ, đậu đen) để đảm bảo cung cấp đủ các acid amin thiết yếu. Đối với những người không ăn chay tuyệt đối, việc bổ sung thêm cá, trứng hoặc sữa chua sẽ giúp cung cấp lượng vitamin B12 tự nhiên dồi dào.
Thứ ba, cần chủ động bổ sung vitamin B12 dạng viên uống hoặc viên ngậm dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế nếu bạn kiêng hoàn toàn thực phẩm động vật. Đây là biện pháp phòng ngừa đơn giản nhưng mang lại hiệu quả cao nhất để ngăn chặn biến chứng tổn thương dây thần kinh ngoại biên.
Cuối cùng, ngay khi xuất hiện dấu hiệu tê bì bàn chân, tê bàn tay hoặc cảm giác châm chích tăng dần về đêm, hãy dừng ngay các hình thức ăn kiêng ngặt nghèo và đến bệnh viện kiểm tra. Các xét nghiệm chuyên khoa sẽ giúp bác sĩ định lượng chính xác mức độ thiếu hụt vi chất, từ đó chỉ định phác đồ bù đắp kịp thời, giúp phục hồi chức năng dẫn truyền thần kinh và bảo toàn sức khỏe tổng thể.
