Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo tương tác thuốc

Nhiều người có thói quen sử dụng tỏi đỏ hoặc các chế phẩm thảo dược tự nhiên vì tin rằng chúng lành tính. Tuy nhiên, việc kết hợp thảo dược chứa các hợp chất hoạt tính như naphthoquinone với thuốc điều trị tây y tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Vấn đề đặt ra là liệu tỏi đỏ có gây cản trở chuyển hóa gan và tương tác với các thuốc đang dùng hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên người về tương tác giữa tỏi đỏ với các loại thuốc cụ thể. Dù vậy, các nghiên cứu nền tảng về dược lý chỉ ra rằng hệ enzym chuyển hóa ở gan rất nhạy cảm với các chất ức chế hoặc cảm ứng ngoại lai [1]. Do đó, người đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính cần hết sức thận trọng khi muốn dùng thêm các sản phẩm từ thảo dược này.

Hệ enzym Cytochrome P450 tại gan hoạt động ra sao?

Hệ thống enzym Cytochrome P450 (CYP) tại gan và ruột đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong quá trình chuyển hóa thuốc của cơ thể [3, 4]. Mặc dù họ enzym này có hơn 50 loại khác nhau, chỉ có 6 enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% các loại thuốc điều trị hiện nay [1]. Trong đó, hai enzym giữ vai trò cốt lõi và quan trọng nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [1].

Cụ thể hơn, enzym CYP3A4 là enzym phong phú nhất ở gan và ruột, tham gia chuyển hóa khoảng 60% các thuốc lưu hành trên thị trường [2]. Khi một hợp chất tác động làm giảm hoặc tăng hoạt tính của các enzym này, nồng độ thuốc trong máu sẽ thay đổi bất thường [1]. Sự tương tác có thể dẫn đến thất bại trong điều trị hoặc làm tích tụ thuốc dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng [4, 5].

Cơ chế tương tác thuốc qua chuyển hóa gan

Quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ CYP có thể bị ức chế hoặc cảm ứng khi có sự xuất hiện của một hợp chất thứ hai dùng đồng thời [1, 4]. Khi enzym bị ức chế, tốc độ phân hủy cơ chất ban đầu giảm xuống, khiến nồng độ thuốc tự do trong huyết tương tăng cao [3]. Điều này đặc biệt nguy hiểm với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp [1].

Ngược lại, các enzym CYP không hoạt động hoàn toàn độc lập mà có sự tương tác qua lại phức tạp [4]. Nghiên cứu cho thấy CYP2D6 có khả năng tạo phức hợp dị khối với CYP2E1 và CYP3A4 trong màng microsome [4]. Sự liên kết này làm thay đổi cấu trúc và điều hòa hoạt tính xúc tác của toàn bộ hệ thống enzym gan [4]. Do đó, nếu một thành phần như dẫn xuất naphthoquinone can thiệp vào một mắt xích enzym, toàn bộ chuỗi phản ứng chuyển hóa có thể bị xáo trộn [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiện tượng cạnh tranh enzym?

Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm đã chứng minh rõ cơ chế cạnh tranh giữa các hoạt chất trên enzym chuyển hóa. Một nghiên cứu năm 2012 khảo sát enzym CYP3A4 người gắn trên điện cực carbon thủy tinh để đo lường tương tác thuốc theo phương pháp điện hóa [5]. Kết quả ghi nhận ketoconazole, cimetidine và diclofenac ức chế quá trình chuyển hóa erythromycin với nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 135 nM, 80 µM và 311 µM [5]. Khi có mặt quinidine, hoạt tính hydroxyl hóa của diclofenac được kích thích, làm giảm giá trị IC50 của chất ức chế này xuống còn 157 µM [5].

Một thử nghiệm in vitro khác vào năm 2020 đánh giá tương tác giữa omeprazole và erythromycin qua CYP3A4 tái tổ hợp [6]. Tốc độ khử N-methyl của CYP3A4 đối với erythromycin bị suy giảm khi có mặt omeprazole [6]. Phân tích khối phổ cho thấy erythromycin không ảnh hưởng đến chuyển hóa của omeprazole, do hằng số phân ly phổ của phức hợp CYP3A4-omeprazole thấp hơn (Kd = 18 ± 2 µM) so với phức hợp CYP3A4-erythromycin (Kd = 52 µM) [6]. Nghiên cứu này khẳng định thuốc nào có ái lực gắn kết mạnh hơn sẽ chiếm giữ vị trí xúc tác của enzym [6].

Tác động tương hỗ cũng được ghi nhận trên mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột đánh giá hoạt tính của enzym CYP2B6 bằng phương pháp phối hợp bupropion đơn độc hoặc kết hợp tolbutamide [7]. Khi dùng chung, tolbutamide làm giảm đáng kể tốc độ hydroxyl hóa của bupropion do dịch chuyển hoạt tính chuyển hóa của enzym [7].

Tại mức độ lâm sàng, tổng quan tài liệu từ năm 1966 đến năm 1995 về các thuốc chống trầm cảm mới ghi nhận fluvoxamine ức chế CYP1A2, làm tăng tương tác với theophylline và clozapine [3]. Các thuốc fluoxetine, norfluoxetine, sertraline và paroxetine ức chế mạnh CYP2D6 in vitro, gây tăng nồng độ desipramine và nortriptyline trong huyết tương [3]. Ngoài ra, CYP3A4 tham gia chuyển hóa terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam; nồng độ các thuốc này tăng lên rõ rệt khi dùng cùng fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine hoặc sertraline [3].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện nay cung cấp cái nhìn chi tiết về cách thức các chất ức chế enzym gan tạo ra biến đổi dược động học [1, 2, 4]. Việc ứng dụng các hệ thống đo lường điện hóa như điện thế khởi đầu xúc tác (Eonset) giúp dự đoán tốt vai trò chất gây ức chế hay chất bị ảnh hưởng trong phối hợp thuốc [2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là phần lớn các dữ liệu sâu về động học enzym CYP3A4 mới dừng lại ở mô hình mô phỏng in vitro hoặc trên động vật thử nghiệm [1, 7, 8]. Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp số liệu thực nghiệm trực tiếp về dịch chiết tỏi đỏ hay định lượng nồng độ ức chế của các naphthoquinone tự nhiên trên enzym người. Vì vậy, các giả thuyết về nguy cơ tương tác của tỏi đỏ chủ yếu dựa trên cơ chế suy luận dược lý chung của hệ CYP gan [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại củ, rễ cây thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và không thể tương tác với thuốc tây. Thực tế, các phân tử nguồn gốc tự nhiên hoàn toàn có thể trở thành chất ức chế hoặc chất cảm ứng enzym Cytochrome P450 tương tự như các dược chất hóa dược [1]. Khi dùng chung, chúng có thể âm thầm làm tăng độc tính hoặc làm mất hiệu lực điều trị của thuốc kê đơn [4, 5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây vài tiếng là loại trừ được tương tác. Điều này không đúng với các chất có cơ chế ức chế enzym không hồi phục hoặc ức chế kéo dài [1, 2]. Sự phục hồi hoạt tính của enzym gan đôi khi cần thời gian để cơ thể tổng hợp lượng enzym mới, có thể kéo dài nhiều ngày [1].

Những ai đang dùng thuốc cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu về hệ thống chuyển hóa CYP, những người đang sử dụng các nhóm thuốc có phạm vi an toàn hẹp cần cẩn trọng tối đa trước khi dùng thêm tỏi đỏ [1]. Đầu tiên là nhóm bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu warfarin, do chuyển hóa qua hệ CYP rất dễ bị xáo trộn dẫn đến nguy cơ xuất huyết hoặc hình thành cục máu đông [1].

Thứ hai là người bệnh đang dùng các thuốc điều trị tim mạch, huyết áp như nhóm chẹn beta, hoặc nhóm thuốc hạ mỡ máu statin [1]. Thứ ba là những người đang điều trị các bệnh lý thần kinh, trầm cảm hoặc động kinh với các thuốc chuyển hóa qua CYP2D6, CYP2C và CYP3A4 như alprazolam, diazepam, phenytoin, carbamazepine [2, 4]. Cuối cùng, bệnh nhân ung thư hoặc người đang trải qua các phác đồ phối hợp nhiều loại thuốc (polypharmacy) cần tránh tự ý bổ sung thảo dược để hạn chế tối đa nguy cơ suy giảm hiệu lực điều trị hoặc nhiễm độc gan [8].

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người dân không nên tự ý sử dụng các chế phẩm tỏi đỏ đậm đặc dạng chiết xuất khi đang trong quá trình điều trị bệnh bằng thuốc tây. Do chưa có các thử nghiệm xác định liều lượng an toàn trên người, việc sử dụng các sản phẩm này chỉ nên ở mức độ gia vị ăn uống thông thường với lượng vừa phải.

Nếu có ý định sử dụng các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe từ tỏi đỏ, hãy thông báo đầy đủ danh sách các thuốc bạn đang dùng cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng. Việc theo dõi các biểu hiện bất thường của cơ thể khi có sự thay đổi trong chế độ ăn uống hoặc dùng thảo dược là điều cần thiết để can thiệp kịp thời [4, 5].

Tỏi đỏ là thảo dược truyền thống được nhiều người quan tâm, nhưng nguy cơ ảnh hưởng đến chuyển hóa gan là vấn đề không thể xem nhẹ. Việc nắm rõ cơ chế tác động của hệ enzym CYP sẽ giúp người bệnh chủ động phòng ngừa tương tác có hại. Hãy luôn ưu tiên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi phối hợp bất kỳ loại thảo mộc nào với thuốc điều trị.