Hiểu lầm phổ biến về độ an toàn của thảo dược tự nhiên

Nhiều người Việt có thói quen dùng hà thủ ô đỏ để dưỡng nhan, đen tóc hoặc sắc nước uống bồi bổ sức khỏe quanh năm [1]. Tâm lý cho rằng cây cỏ thiên nhiên lành tính, không có tác dụng phụ khiến nhiều người mua dùng tự do mà không qua thăm khám hay chỉ định cụ thể [6, 7].

Tuy nhiên, các cơ quan quản lý dược và nhiều báo cáo y khoa đã ghi nhận phản ứng bất lợi nghiêm trọng từ hà thủ ô đỏ, nổi bật nhất là tổn thương gan cấp tính [1, 2]. Rủi ro nhiễm độc gan do vị thuốc này không chỉ xuất hiện khi tự ý dùng rễ tươi chưa chế biến, mà còn xảy ra ở cả dạng đã qua chế biến, dạng bột khô, trà đun sôi, ngâm rượu hay các bài thuốc Đông y phối ngũ nhiều vị [2, 6, 8].

Cơ chế tác động: Rối loạn chuyển hóa và tổn thương tế bào gan

Để hiểu vì sao một vị thuốc bồi bổ lại có thể gây độc, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chi tiết trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm [1, 7]. Dữ liệu cho thấy hà thủ ô gây xáo trộn sâu sắc hàng loạt quá trình chuyển hóa nội sinh thiết yếu của cơ thể [2].

Cụ thể, một nghiên cứu chuyển hóa năm 2015 trên chuột sử dụng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) cho thấy hà thủ ô gây rối loạn chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa axit amin và lipid [2]. Ở nhóm dùng dịch chiết nước, nồng độ L-threonine và serine trong huyết thanh gia tăng [2]. Tại mô gan, nồng độ myo-inositol, axit oleic và cholesterol tăng lên đáng kể, trong khi nồng độ axit hexadecanoic, axit octadecanoic, ribitol và axit butanedioic sụt giảm mạnh [2]. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết cồn của hà thủ ô gây ra tổn thương gan nặng hơn so với dịch chiết nước [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 trên chuột ghi nhận chiết xuất ethyl acetate (EA) từ hà thủ ô khi kết hợp với liều lipopolysaccharide (LPS) không độc đã gây tổn thương gan rõ rệt [1]. Hiện tượng này làm tăng mạnh hoạt độ alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) trong huyết tương, đi kèm tổn thương mô học [1]. Phân tích chuyển hóa định danh 21 dấu ấn sinh học bất thường, chủ yếu liên quan đến chu trình axit tricarboxylic (chu trình Krebs) và con đường chuyển hóa sphingolipid [1]. Các chiết xuất bằng chloroform hoặc cặn chiết khác lại không gây tổn thương quan sát được, cho thấy thành phần hóa học phân cực đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát độc tính [1].

Bằng chứng lâm sàng: Những con số biết nói từ bệnh viện

Tổn thương gan do hà thủ ô (DILI) không dừng lại ở thí nghiệm động vật mà đã được ghi nhận trên hàng trăm ca lâm sàng tại các bệnh viện lớn [2, 4, 6].

Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2015 tại Bệnh viện Quân y 302 trên 158 bệnh nhân bị tổn thương gan do thuốc liên quan đến hà thủ ô cho thấy [3]:

  • Có 66 bệnh nhân (41,8%) chỉ sử dụng đơn độc hà thủ ô hoặc chế phẩm của vị thuốc này mà không phối hợp tân dược [3].
  • Trong nhóm 66 người dùng đơn độc, có tới 93,9% (62 ca) bị tổn thương gan do hà thủ ô đã qua chế biến, chỉ có 6,1% (4 ca) do dùng hà thủ ô sống [3].
  • Có 77,3% ca bệnh liên quan đến các chế phẩm bài thuốc phối hợp chứa hà thủ ô và 22,7% ca do dùng hà thủ ô đơn độc [3].
  • Kiểu tổn thương tế bào gan chiếm ưu thế tuyệt đối với 92,4% (61 ca), tổn thương ứ mật chiếm 1,5% (1 ca) và tổn thương hỗn hợp chiếm 6,1% (4 ca) [3].
  • Sinh thiết gan trên 32 bệnh nhân phát hiện hình ảnh thoái hóa và hoại tử tế bào gan, tăng sinh xơ, đại thực bào Kupffer chứa hạt sắc tố và thâm nhiễm lượng lớn bạch cầu ái toan [3].
  • Về tiên lượng, 4 bệnh nhân tiến triển thành suy gan, 4 bệnh nhân chuyển sang xơ gan và 1 trường hợp tử vong [3].

Tại Hàn Quốc, nghiên cứu năm 2011 theo dõi 25 bệnh nhân (tuổi trung vị 48, dao động từ 24 đến 65 tuổi; gồm 18 nam và 7 nữ) bị viêm gan độc tính sau khi dùng hà thủ ô dưới các dạng trà (16 ca), rượu ngâm (5 ca), cả trà và rượu (2 ca), dạng bột (1 ca) và thạch tẩm mật ong (1 ca) [4]. Dấu hiệu phổ biến nhất lúc nhập viện là vàng da (chiếm 76%), và 72% có tổn thương kiểu tế bào gan dựa trên tỷ số R [4]. Cả 10 trường hợp được sinh thiết gan đều cho kết quả mô bệnh học phù hợp với viêm gan cấp tính [4]. Dù 91,6% hồi phục nhờ điều trị bảo tồn, vẫn có 1 trường hợp phải ghép gan và 1 trường hợp tử vong do suy gan cấp [4].

Một báo cáo lâm sàng năm 2012 cũng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 33 tuổi bị viêm gan độc tính sau 2 tháng dùng lại viên uống chứa dịch chiết hà thủ ô [5]. Bệnh nhân xuất hiện buồn nôn, vàng da và các chỉ số hủy hoại tế bào gan tăng vọt, sau đó hồi phục sớm khi ngừng sử dụng thảo dược [5].

So sánh đặc điểm tổn thương với các loại thuốc khác

Tổn thương gan do hà thủ ô có những tính chất diễn tiến khá đặc thù và thường nặng hơn tổn thương do nhiều vị thuốc khác [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2025 so sánh 73 ca tổn thương gan do hà thủ ô với 168 ca do các thảo dược Đông y khác và 225 ca do tân dược giai đoạn từ năm 1995 đến 2019 [6]:

  • Độ tuổi trung bình của nhóm tổn thương gan do hà thủ ô là 48 tuổi, trẻ hơn đáng kể so với nhóm do thảo dược khác (55 tuổi) và nhóm do tân dược (52 tuổi) [6].
  • Mức men gan alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và phosphatase kiềm (ALP) ở nhóm dùng hà thủ ô đều cao hơn đáng kể so với hai nhóm còn lại [6].
  • Tỷ lệ bệnh nhân dương tính với kháng thể kháng nhân (ANA) và tỷ lệ tổn thương gan mức độ nặng (độ 3) ở nhóm hà thủ ô cao hơn rõ rệt so với nhóm do thuốc hiện đại [6].

Độc tính nội tại hay cơ địa nhạy cảm?

Trong y học, tổn thương gan do hà thủ ô được phân tích dưới hai góc độ: độc tính nội tại (intrinsic - phụ thuộc liều) và độc tính dị ứng đặc ứng (idiosyncratic - phụ thuộc cơ địa cá thể) [7, 8].

Nhiều phân tích tổng hợp chỉ ra rằng phần lớn ca bệnh trên lâm sàng có thể biểu hiện dạng độc tính nội tại có thể tái lập trên mô hình động vật [7]. Ngược lại, một số dữ liệu lâm sàng và nghiên cứu metabolomics ủng hộ giả thuyết hà thủ ô gây tổn thương gan thể đặc ứng, nghĩa là chỉ bộc phát mạnh trên những cơ địa có phản ứng miễn dịch hoặc nhạy cảm đặc thù với các thành phần chiết xuất từ dược liệu [7, 8]. Việc chẩn đoán xác định đòi hỏi bác sĩ phải thận trọng loại trừ các nguyên nhân khác như virus viêm gan, đồng thời đánh giá cẩn thận yếu tố dung môi chiết xuất, cách bào chế và tương tác thuốc dùng kèm [2, 3, 5, 8].

Các dấu hiệu nhận biết tổn thương gan cấp tính

Viêm gan nhiễm độc do hà thủ ô có thể khởi phát sau vài tuần đến vài tháng sử dụng liên tục [5, 6]. Người sử dụng cần đặc biệt lưu ý các triệu chứng cảnh báo sớm:

  • Tiêu hóa kém, chán ăn, cảm giác buồn nôn hoặc nôn mửa kéo dài [5].
  • Mệt mỏi rũ rượi không rõ nguyên nhân.
  • Vàng củng mạc mắt, vàng da rõ rệt, đây là dấu hiệu lâm sàng phổ biến nhất (chiếm tới 76% ca bệnh) [5, 6].
  • Nước tiểu sẫm màu như nước vối, phân bạc màu.

Khi sinh thiết gan, bệnh lý thường biểu hiện qua hiện tượng thoái hóa hoại tử tế bào gan trên diện rộng, có sự thâm nhiễm mạnh của các tế bào viêm, đặc biệt là bạch cầu ái toan [2, 6]. Nếu không phát hiện kịp thời, bệnh có thể nhanh chóng tiến triển thành suy gan cấp hoặc xơ hóa gan [2, 6].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Bất kỳ ai có ý định sử dụng hà thủ ô đều cần có sự tư vấn chuyên môn, nhưng những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

  • Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc tiền sử gia đình có cơ địa nhạy cảm với thuốc [3, 8].
  • Người đang dùng đồng thời các loại tân dược khác: Dữ liệu hồi cứu cho thấy 58,2% bệnh nhân tổn thương gan có phối hợp hà thủ ô cùng tân dược hoặc các thảo dược khác mà không có sự kiểm soát tương tác thuốc chặt chẽ [3].
  • Người tự mua hà thủ ô trôi nổi, tự ngâm rượu hoặc tự sắc uống kéo dài mà không qua chẩn đoán biện chứng y học cổ truyền [2, 6]. Cả dạng sống lẫn dạng đã chế biến đều có nguy cơ gây độc tế bào gan [2, 8].

Khuyến nghị áp dụng an toàn và lời khuyên cân bằng

Hà thủ ô không phải là vị thuốc bổ vô hại có thể dùng tùy tiện [1, 2]. Để bảo vệ lá gan, người bệnh không tự ý mua và dùng các chế phẩm từ hà thủ ô đơn thuần hay dạng bài thuốc phối hợp mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [2, 3]. Hạn chế tối đa việc ngâm rượu hà thủ ô vì dung môi cồn làm tăng mức độ tổn thương chuyển hóa gan so với dịch chiết nước [1, 6].

Trong quá trình sử dụng thảo dược theo đơn bác sĩ, cần tuân thủ việc xét nghiệm kiểm tra chức năng gan định kỳ [3, 4]. Ngay khi xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, mệt mỏi hay vàng da, việc đầu tiên cần làm là ngừng ngay lập tức sản phẩm hà thủ ô và đến cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để được thăm khám và điều trị giải độc kịp thời [5, 6]. Thảo dược tự nhiên chỉ mang lại lợi ích khi được dùng đúng người, đúng liều lượng và có sự giám sát của y khoa [8].