Trà gừng ấm có an toàn cho người đang bùng phát trào ngược?

Đau thượng vị, ợ nóng giữa đêm khiến nhiều người tìm pha tách trà gừng ấm với hy vọng làm dịu dạ dày. Thói quen dân gian này rất phổ biến, nhưng liệu dùng gừng ngay lúc cơn trào ngược đang bùng phát cấp tính có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh cần hết sức thận trọng vì hiện chưa có dữ liệu trực tiếp trong các tài liệu đối chiếu xác nhận tính an toàn của trà gừng trong đợt trào ngược cấp tính. Để biết một thức uống tác động ra sao đến cơn bùng phát, trước hết cần hiểu rõ cơ chế vận hành của "van" chống trào ngược tự nhiên nằm giữa thực quản và dạ dày.

Cơ chế vận hành của hàng rào chống trào ngược

Cơ thắt thực quản dưới là thành phần chính của hàng rào chống trào ngược ^[1]. Cùng tham gia tạo nên hàng rào bảo vệ này còn có dây chằng chân hoành, góc His và dây chằng hoành - thực quản ^[1]. Ở trạng thái bình thường, áp lực cơ thắt thực quản dưới đạt từ 5 đến 20 mm Hg và cao hơn áp lực trong dạ dày từ 4 mm Hg trở lên ^[1]. Cơ thắt này chỉ giãn ra thoáng qua trong quá trình nhu động ^[1].

Khi cơ thắt thực quản dưới giãn thoáng qua xuống ngang mức áp lực dạ dày hoặc về mức 0 đến 2 mm Hg, dịch và thức ăn trong dạ dày có thể trào ngược lên thực quản ^[1]. Phần lớn các đợt trào ngược dạ dày thực quản xuất phát từ sự giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới, khởi phát do tình trạng căng giãn dạ dày sau ăn ^[1]. Giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp là cơ chế chủ đạo ở đa số bệnh nhân mắc bệnh mức độ nhẹ đến trung bình ^[2]. Với người bệnh mức độ trung bình đến nặng, thoát vị khe hoành và giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò lớn ^[2].

Tuy nhiên, trào ngược vẫn có thể xảy ra ngay cả khi áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc nghỉ và chiều dài cơ thắt hoàn toàn bình thường ^[3]. Trào ngược cũng xuất hiện khi áp lực cơ thắt bình thường nhưng áp lực ổ bụng tăng lên hoặc quá trình làm rỗng dạ dày bị chậm trễ ^[1]. Sự suy giảm nhu động thực quản và áp lực nền cơ thắt thực quản dưới thấp tạo điều kiện cho trào ngược xảy ra nhiều hơn, trong khi nhu động thực quản bất thường làm giảm khả năng làm sạch thực quản sau trào ngược ^[4]. Ngoài ra, sự kéo giãn các thành phần thấp nhất của cơ thắt thực quản dưới lúc bắt đầu cơn trào ngược làm rút ngắn cơ chế cơ thắt hiệu quả và khởi phát các đợt trào ngược ^[5].

Nghiên cứu nói gì về đồ uống và chức năng cơ thắt thực quản

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa ghi nhận thử nghiệm trực tiếp của trà gừng lên cơ thắt thực quản dưới, nhưng đã làm rõ cách đồ uống, sự căng giãn dạ dày và các bệnh lý khác nhau tác động lên chiếc "van" này.

Một nghiên cứu công bố năm 2006 khảo sát phản ứng của cơ thắt thực quản dưới khi dạ dày căng giãn do đồ uống có ga và nước máy trên 9 tình nguyện viên khỏe mạnh không triệu chứng ^[3]. Các tình nguyện viên được đo áp lực cơ thắt thực quản dưới bằng kỹ thuật kéo chậm có động cơ sau khi uống nước máy và đồ uống có ga để đánh giá áp lực lúc nghỉ, tổng chiều dài và chiều dài đoạn bụng của cơ thắt ^[3]. Kết quả cho thấy tất cả đồ uống có ga đều làm giảm kéo dài trong 20 phút với mức giảm từ 30% đến 50% ở cả ba thông số của cơ thắt thực quản dưới ^[3]. Ở 62% trường hợp, mức giảm đủ lớn khiến cơ thắt thực quản dưới rơi vào ngưỡng chẩn đoán suy yếu chức năng ^[3]. Ngược lại, nước máy không làm giảm các thông số của cơ thắt ^[3]. Nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ chỉ gồm 9 người khỏe mạnh, nhưng đã chứng minh loại đồ uống nạp vào có thể làm suy giảm sức mạnh cơ thắt thực quản dưới thông qua việc gây căng giãn dạ dày ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đánh giá chức năng vận động của cơ thắt thực quản dưới và thân thực quản trên hồ sơ đo áp lực của 268 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản ^[4]. Các bệnh nhân được chia làm 4 nhóm: 33 người không viêm thực quản, 92 người viêm thực quản trợt, 101 người có thực quản Barrett ngắn và 42 người có thực quản Barrett dài ^[4]. Kết quả ghi nhận nhóm thực quản Barrett dài có áp lực cơ thắt thực quản dưới trung bình nhỏ hơn, tỷ lệ giảm trương lực cơ thắt rõ rệt cao hơn, tỷ lệ giảm co bóp rõ rệt ở đoạn xa thân thực quản (dưới 30 mm Hg) cao hơn và tỷ lệ rối loạn vận động thực quản cao hơn ^[4]. Nhóm viêm thực quản trào ngược và thực quản Barrett ngắn có mức độ suy giảm vận động trung gian ^[4]. Đáng chú ý, những bệnh nhân có triệu chứng trào ngược điển hình nhưng nội soi không có viêm thực quản thì không bị suy giảm vận động thực quản ^[4].

Về mối liên hệ giữa tư thế, thời gian trào ngược và áp lực cơ thắt, một nghiên cứu công bố năm 2004 đã theo dõi 207 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản bằng đo áp lực kéo tĩnh và đo pH 24 giờ ^[6]. Nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về áp lực cơ thắt thực quản dưới giữa nhóm trào ngược chủ yếu ban ngày ở tư thế đứng và nhóm trào ngược chủ yếu ban đêm ở tư thế nằm ngửa (16,1 +/- 7,4 mmHg so với 15,1 +/- 7,8 mmHg; P = 0,355) ^[6]. Cả hai nhóm đều có tương quan nghịch nhẹ giữa áp lực cơ thắt và lượng trào ngược axit (tính theo tỷ lệ phần trăm thời gian pH dưới 4), với hệ số tương quan Pearson là -0,196 ở nhóm tư thế đứng (P = 0,006) và -0,137 ở nhóm hai tư thế/nằm ngửa (P = 0,049) ^[6]. Giới hạn được rút ra từ nghiên cứu này là kỹ thuật đo áp lực kéo tĩnh không đủ để xác định nguyên nhân gây bệnh trào ngược và có giá trị hạn chế trong chẩn đoán thường quy ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 1986 đánh giá 13 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản trong đợt cấp tính và khi bệnh thuyên giảm nhằm xem xét áp lực cơ thắt và áp lực nhu động đáp ứng thế nào với điều trị ^[7]. Cả áp lực cơ thắt thực quản dưới và biên độ đoạn xa ở bệnh nhân trào ngược đều thấp hơn nhóm đối chứng (p nhỏ hơn 0,05) ^[7]. Tuy nhiên, không có sự thay đổi nào về áp lực cơ thắt thực quản dưới (15,2 +/- 2,6 mg so với 14,3 +/- 1,8 mm Hg) hoặc áp lực nhu động (64,1 +/- 6,9 so với 62,1 +/- 7/8 mm Hg) khi bệnh thuyên giảm ^[7]. Điều trị ngắn hạn giúp cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi nhưng không làm cải thiện áp lực cơ thắt thực quản dưới và áp lực nhu động ^[7].

Ở các nhóm bệnh lý và kỹ thuật can thiệp đặc thù, một nghiên cứu năm 1981 trên 15 bệnh nhân mắc hội chứng Zollinger-Ellison cho thấy 5 người khởi phát với bệnh lý thực quản (1 người có triệu chứng trào ngược, 2 người viêm thực quản nặng, 2 người hẹp thực quản), 6/15 người bị ợ nóng, 9/15 người có bằng chứng khách quan của bệnh trào ngược và 4 người có bằng chứng sinh thiết viêm thực quản (1 người kèm biểu mô Barrett) ^[8]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới trung bình ở bệnh nhân Zollinger-Ellison cao hơn nhóm chứng và không liên quan đến nồng độ gastrin huyết thanh; những người không ợ nóng có áp lực cơ thắt trung bình cao hơn người bị ợ nóng ^[8]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 gây trào ngược trên chó bằng atropine đường tĩnh mạch và theo dõi pH thực quản liên tục cho thấy thủ thuật tiêm xơ nội soi khoang dưới niêm mạc ở tâm vị giúp ngăn chặn trào ngược mà không làm thay đổi áp lực hay chiều dài đo được của cơ thắt thực quản dưới ^[5].

Nhận diện triệu chứng và biến chứng qua từng lứa tuổi

Triệu chứng điển hình của bệnh trào ngược dạ dày thực quản bao gồm ợ nóng, trớ và khó nuốt ^[2]. Người bệnh cũng có thể gặp các triệu chứng không điển hình như đau ngực không do tim, biểu hiện hô hấp (hen suyễn, ho, viêm phổi hít) hoặc biểu hiện tai mũi họng (cảm giác vướng họng, viêm thanh quản) dù có hoặc không có triệu chứng điển hình ^[2]. Nội soi và đo pH lưu động là hai phương pháp tốt nhất để đánh giá tác động giải phẫu và sinh lý của bệnh ^[2]. Nếu kéo dài mạn tính, bệnh có thể gây biến chứng hẹp thực quản do loét và dị sản Barrett ^[2]. Thực quản Barrett là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến ung thư biểu mô tuyến thực quản, do đó bệnh nhân có thực quản Barrett được khuyến cáo nội soi đường tiêu hóa trên kèm sinh thiết theo dõi định kỳ ^[2].

Ở trẻ em, biểu hiện lâm sàng thay đổi theo độ tuổi và trớ là triệu chứng phổ biến nhất, xuất hiện ở hầu hết các trường hợp ^[1]. Dù trào ngược thường có từ lúc mới sinh, tình trạng trớ có thể chưa rõ rệt cho đến tuần thứ 2 hoặc thứ 3 sau sinh khi lượng ăn tăng lên, và đạt đỉnh vào lúc 4 tháng tuổi ^[1]. Trớ thường diễn ra dễ dàng, nặng hơn sau khi ăn, khi trẻ nằm hoặc khi có lực ép lên bụng ^[1]. Khoảng 25% trẻ nhũ nhi trớ từ 4 lần trở lên mỗi ngày, một số trẻ trớ hơn 6 lần mỗi ngày ^[1]. Những trẻ vẫn bú và phát triển tốt, không có triệu chứng khác được mô tả là "trẻ trớ vui vẻ" ^[1]. Ngược lại, trẻ mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản có thể kèm theo quấy khóc quá mức, cáu kỉnh, chán ăn, bỏ bú, ọe, chậm lớn, rối loạn giấc ngủ, ho mạn tính, thở khò khè, thở rít, nhăn mặt, ưỡn người và vẹo cổ ^[1].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện tại là chưa có dữ liệu cụ thể từ các trích đoạn nghiên cứu đánh giá trực tiếp tác động của trà gừng lên co bóp dạ dày và cơ thắt thực quản dưới. Do đó, việc tin rằng uống trà gừng ấm sẽ lập tức siết chặt cơ thắt thực quản hoặc cắt đứt cơn trào ngược cấp tính là chưa có cơ sở khoa học xác thực từ các tài liệu này.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng khi uống các thức uống hỗ trợ hoặc dùng thuốc ngắn hạn làm hết cảm giác ợ nóng thì chức năng cơ thắt thực quản đã phục hồi hoàn toàn. Thực tế, nghiên cứu năm 1986 chỉ ra rằng ngay cả khi đợt cấp đã thuyên giảm triệu chứng và cải thiện trên nội soi nhờ điều trị ngắn hạn, áp lực cơ thắt thực quản dưới và áp lực nhu động vẫn không thay đổi ^[7]. Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng chỉ những người có cơ thắt thực quản yếu sẵn mới bị trào ngược sau ăn uống, trong khi bệnh vẫn thường xảy ra ở người có áp lực và chiều dài cơ thắt lúc nghỉ bình thường, đặc biệt là trào ngược sau ăn ^[3].

Ai nên thận trọng khi đang bùng phát trào ngược?

Những người đang trong đợt cấp tính với triệu chứng ợ nóng, trớ hoặc khó nuốt rõ rệt cần thận trọng khi tự ý dùng các loại đồ uống có tính kích thích nhẹ như trà gừng ^[2]. Đặc biệt, nhóm bệnh nhân đã có tổn thương thực thể như viêm thực quản trợt, hẹp thực quản do loét, hoặc thực quản Barrett ngắn và dài cần ưu tiên phác đồ y khoa vì đây là nhóm có rối loạn vận động thực quản và suy giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới rõ rệt ^[4], ^[2].

Bệnh nhân có các triệu chứng ngoài thực quản như đau ngực, ho kéo dài, hen suyễn, viêm thanh quản hoặc bệnh nhân mắc các hội chứng tăng tiết axit đặc thù như Zollinger-Ellison không nên tự xử lý bằng mẹo dân gian ^[8], ^[2]. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có dấu hiệu trớ nhiều kèm bỏ bú, chậm lớn, khò khè tuyệt đối không tự dùng các loại trà thảo mộc mà phải được bác sĩ thăm khám ^[1]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ thảo dược nào.

Áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày và thực quản

Trong đợt bùng phát trào ngược, nguyên tắc quan trọng là tránh làm căng giãn dạ dày quá mức sau ăn, bởi sự căng giãn dạ dày sau ăn chính là yếu tố kích hoạt cơ thắt thực quản dưới giãn thoáng qua gây trào ngược ^[1]. Người bệnh nên chia nhỏ bữa ăn, uống nước từng ngụm nhỏ thay vì uống lượng lớn cùng lúc. Nếu muốn dùng nước ấm hoặc trà gừng pha thật loãng khi dạ dày đã êm dịu, chỉ nên nhấp từng ngụm nhỏ, tránh uống quá đặc hoặc uống ngay sau bữa ăn no.

Người bệnh cần tuyệt đối tránh các loại đồ uống có ga vì chúng làm giảm từ 30% đến 50% các thông số của cơ thắt thực quản dưới suốt 20 phút ^[3]. Thay vào đó, uống nước lọc ấm là lựa chọn an toàn do nước máy được chứng minh không làm suy giảm thông số cơ thắt ^[3]. Sau khi ăn hoặc uống, cần tránh nằm ngay và tránh tạo áp lực lên vùng bụng ^[1]. Về mặt điều trị, liệu pháp nội khoa bằng thuốc ức chế tiết axit (nhóm kháng H2 và thuốc ức chế bơm proton) mang lại hiệu quả cho đa số bệnh nhân, bên cạnh các phương pháp phẫu thuật tạo hình đáy vị hoặc can thiệp nội soi khi có chỉ định ^[2].

Trà gừng ấm có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời cho cổ họng, nhưng chưa có bằng chứng trong các dữ liệu đối chiếu cho thấy thức uống này cải thiện được áp lực cơ thắt thực quản dưới trong đợt cấp. Người bệnh trào ngược nên ưu tiên uống nước lọc, tránh đồ uống có ga, kiểm soát thể tích bữa ăn và tuân thủ điều trị y khoa theo hướng dẫn của bác sĩ ^[3], ^[1], ^[2].