Nhiều người có thói quen thưởng thức một tách trà hoa nhài vào buổi tối để thư giãn tinh thần và tìm kiếm giấc ngủ ngon. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại gặp tình trạng bồn chồn, tim đập nhanh và trằn trọc suốt đêm. Sự nhầm lẫn phổ biến này bắt nguồn từ việc không phân biệt rõ giữa bông hoa nhài khô nguyên chất và các loại trà xanh ướp hương hoa nhài trên thị trường.
Bản thân hoa nhài nguyên chất hoàn toàn không chứa caffeine. Dù vậy, phần lớn các sản phẩm mang tên "trà hoa nhài" bán trên thị trường thực chất là lá trà xanh được ướp với hoa nhài tươi để lấy hương thơm [1]. Chính phần cốt trà xanh này chứa một lượng caffeine đáng kể, khiến hệ thần kinh bị kích thích và dẫn đến mất ngủ nếu dùng vào cuối ngày [2], [3].
Hoa nhài khô và trà ướp hoa nhài khác nhau ra sao?
Cây hoa nhài không thuộc họ trà (Camellia sinensis). Do đó, các bộ phận của cây hoa nhài, bao gồm cả nụ và cánh hoa, không có khả năng tự tổng hợp caffeine. Khi bạn sử dụng nụ hoa nhài khô 100% để hãm nước uống, thứ bạn nhận được đơn thuần là một loại trà thảo mộc (floral tea) không chứa caffeine [4].
Ngược lại, trà ướp hoa nhài là một sản phẩm kết hợp kỳ công. Trong quy trình sản xuất, các nhà làm trà sử dụng cốt trà, phổ biến nhất là trà xanh, sau đó đem trộn cùng hoa nhài tươi đang độ nở để lá trà hấp thụ các hợp chất hương thơm dễ bay hơi [5], [1]. Mặc dù hoa nhài chỉ đóng vai trò truyền hương và vị ngọt, nhưng toàn bộ lá trà nền vẫn giữ nguyên các thành phần hóa học tự nhiên của nó, bao gồm caffeine, polyphenol và catechin [5], [4].
Nguồn gốc caffeine trong tách trà ướp nhài
Caffeine được biết đến là chất có tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch [2]. Trong các loại trà truyền thống như trà xanh, trà đen hay trà ô long, caffeine cùng với các hợp chất polyphenol chiếm từ 20 đến 30% trọng lượng khô [4]. Lượng caffeine hòa tan rất nhanh và gần như giải phóng toàn bộ vào nước khi pha [2].
Một nghiên cứu phân tích chất lượng trà hoa nhài bằng thị giác máy tính và phân tích màu sắc đã khẳng định rằng caffeine, polyphenol và các axit amin tự do là những thành phần cốt lõi tương quan chặt chẽ với hương vị cảm quan của sản phẩm [5]. Điều này có nghĩa là một tách trà nhài thơm ngon hảo hạng vẫn đi kèm một lượng caffeine đặc trưng từ nền trà [5]. Do đó, người uống trà nhài ướp hương vô tình nạp caffeine vào cơ thể mà không hề hay biết.
Các nghiên cứu nói gì về hàm lượng caffeine trong trà?
Lượng caffeine trong các sản phẩm trà nói chung và trà nền ướp nhài nói riêng đã được nhiều công trình khoa học đo lường cụ thể.
Nghiên cứu đánh giá mức nạp caffeine trên diện rộng ở người tiêu dùng trưởng thành tại Trung Quốc đã thu thập 1.398 mẫu trà từ 17 tỉnh, bao gồm trà xanh, trà đen, trà ô long và trà hoa nhài [2]. Kết quả kiểm tra bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy hàm lượng caffeine trung bình dao động từ 27 mg/g ở trà ô long đến 43 mg/g ở trà vàng [2]. Tỷ lệ caffeine chiết xuất hòa tan vào nước xấp xỉ 100% [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra lượng tiêu thụ caffeine trung bình từ trà là 180 mg/ngày, trong đó nam giới tiêu thụ 197 mg/ngày và nữ giới tiêu thụ 136 mg/ngày [2]. Mặc dù hơn 90% người uống trà có mức nạp dưới ngưỡng an toàn 400 mg/ngày, nhưng nhóm phụ nữ trên 71 tuổi có mức nạp cao nhất, lên tới 259 mg/ngày [2].
Một nghiên cứu khác so sánh chất lượng dịch chiết giữa trà xanh chế biến truyền thống (orthodox) và trà công nghiệp (CTC) cho thấy nồng độ caffeine trong lá trà xanh dao động từ 30,0 mg/g đến 55,0 mg/g [3]. Khi hãm thành nước uống, nồng độ caffeine trong dịch chiết trà dao động từ 146,4 đến 326,5 mg/L tùy thuộc vào giống trà và cách chế biến [3]. Ngoài ra, các phân tích cũng ghi nhận nhiều giống trà xanh nổi tiếng như Hoàng Sơn Mao Phong đạt 32,88 mg/g caffeine, hay Long Tỉnh dao động từ 26 đến 38,50 mg/g [3].
Nghiên cứu về quá trình tiêu hóa trà xanh matcha cũng xác nhận rằng nhiệt độ nước ảnh hưởng rất lớn đến việc giải phóng chất này; nước ở nhiệt độ cao sẽ chiết xuất lượng caffeine lớn hơn nhiều [6]. Khi chiết xuất trà xanh ở điều kiện 80 độ C trong 20 phút, hàm lượng caffeine thu được đạt từ 26,7 đến 38,1 mg/g [6]. Cùng với đó, độ non của búp trà cũng quyết định độ đậm của caffeine, trong đó búp và lá non luôn có hàm lượng caffeine cao hơn lá già [6], [3].
Trà hoa nhài mang lại lợi ích gì cho tâm trạng?
Mặc dù trà ướp nhài có chứa chất kích thích, cả hoa nhài và các hợp chất trong trà đều sở hữu những giá trị sức khỏe đáng chú ý đối với tinh thần nếu dùng đúng cách.
Một nghiên cứu dịch tễ học trên người cao tuổi tại Trung Quốc đã ghi nhận mối liên hệ giữa các loại trà và triệu chứng trầm cảm [4]. Những người uống ít nhất một tách trà hoa mỗi ngày có tỷ lệ mắc các triệu chứng trầm cảm thấp hơn đáng kể so với người không uống [4]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng các hợp chất mùi hương từ hoa nhài, đặc biệt là hợp chất (R)-(-)-linalool, đem lại tác dụng an thần và cải thiện tâm trạng tương tự một số loại trà thảo mộc khác [4].
Trong khi đó, việc hấp thụ hương thơm từ hoa nhài tươi còn là một giải pháp hữu hiệu trong công nghệ thực phẩm. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc ướp hoa nhài tươi vào trà xanh khử caffeine (decaffeinated tea) giúp cải thiện toàn diện hương vị đã mất, mang lại hương hoa nhài nồng nàn và bền lâu nhờ sự giải phóng của hợp chất methyl anthranilate [1].
Ngoài ra, sự hiện diện của axit amin L-theanine trong trà xanh cũng đóng vai trò giảm bớt tác động hưng phấn quá mức của caffeine [6]. Nghiên cứu chỉ ra những loại trà có tỷ lệ caffeine/L-theanine thấp sẽ tạo ra tác động kích thích thần kinh nhẹ nhàng hơn [6].
Hiểu lầm thường gặp về trà hoa nhài
Hiểu lầm lớn nhất của đại đa số người tiêu dùng là coi mọi loại "trà hoa nhài" đều là trà thảo mộc an thần, giúp ngủ sâu. Nhiều người lầm tưởng hương hoa thoang thoảng đồng nghĩa với việc thức uống đó không có chất kích thích. Thực tế, nếu gói trà của bạn có chứa những sợi lá trà xanh sấy khô cuộn lẫn cánh hoa, đó chắc chắn là trà có chứa caffeine [5], [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần tráng qua nước sôi đầu tiên là có thể loại bỏ hoàn toàn caffeine. Mặc dù caffeine tan nhanh trong nước nóng, tỷ lệ hòa tan của nó trong quá trình pha là rất cao và trải đều qua các lần hãm, do đó người nhạy cảm vẫn có thể bị mất ngủ dù đã bỏ nước đầu [2], [6].
Ai nên thận trọng khi dùng trà ướp hoa nhài?
Những người cực kỳ nhạy cảm với caffeine hoặc thường xuyên bị mất ngủ, khó ngủ không nên sử dụng trà xanh ướp hoa nhài vào buổi chiều muộn hoặc buổi tối. Lượng caffeine chiết xuất vào nước có thể kích hoạt hệ thần kinh trung ương và làm tăng nhịp tim [2]. Thay vào đó, nhóm người này chỉ nên chọn các sản phẩm làm hoàn toàn từ 100% nụ hoa nhài sấy khô [4].
Người cao tuổi cũng cần chú ý đến lượng tiêu thụ. Nghiên cứu khảo sát cho thấy phụ nữ lớn tuổi có xu hướng nạp lượng caffeine từ trà ở mức cao (lên tới 259 mg/ngày) [2]. Để cải thiện giấc ngủ, người cao tuổi có thể lựa chọn các loại trà xanh đã được giảm hàm lượng caffeine [7]. Một nghiên cứu can thiệp lâm sàng đã chứng minh rằng khi người tham gia giảm lượng caffeine nạp vào từ 90 mg/ngày xuống còn 27 mg/ngày bằng cách dùng trà xanh ít caffeine, nồng độ alpha-amylase trong nước bọt (chỉ dấu sinh học của căng thẳng) giảm đáng kể, từ đó giúp nâng cao chất lượng giấc ngủ [7].
Phụ nữ mang thai hoặc những người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp cần theo dõi tổng lượng caffeine nạp vào hàng ngày từ mọi nguồn để đảm bảo không vượt quá ngưỡng khuyến nghị an toàn thông thường là 400 mg/ngày [2], đồng thời nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
Hướng dẫn sử dụng và phân biệt trong thực tế
Để tránh tình trạng mất ngủ ngoài ý muốn, việc phân biệt đúng sản phẩm trước khi mua là bước quan trọng nhất:
- Hoa nhài nguyên chất: Thành phần bao gồm 100% nụ hoặc cánh hoa nhài khô. Khi pha, nước trà có màu vàng rất nhạt hoặc trong suốt, vị thanh nhẹ, thoảng hương thơm tự nhiên và không có vị chát. Loại này không chứa caffeine, thích hợp uống vào buổi tối để thư giãn tâm trí [4].
- Trà ướp hoa nhài: Thành phần gồm lá trà xanh (hoặc trà đen, ô long) trộn lẫn với hoa nhài khô. Nước trà khi hãm có màu vàng xanh hoặc hổ phách, vị chát đậm nơi đầu lưỡi và hậu vị ngọt. Loại trà này chứa caffeine, chỉ nên sử dụng vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để tăng cường sự tỉnh táo [5], [3].
Nếu bạn yêu thích hương vị của trà ướp nhài nhưng muốn hạn chế caffeine, hãy ưu tiên các dòng trà ướp hoa nhài đã qua công nghệ tách khử caffeine (decaf) [1]. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh nhiệt độ nước pha cũng giúp kiểm soát lượng chất chiết xuất, vì nước quá nóng sẽ giải phóng caffeine nhiều hơn so với nước ở nhiệt độ ấm vừa phải [6], [7].
Tóm lại, hoa nhài sấy khô nguyên chất là thức uống không chứa caffeine, rất an toàn cho giấc ngủ buổi tối. Tuy nhiên, phần lớn các loại trà nhài trên thị trường lại được tạo nên từ cốt trà xanh vốn chứa hàm lượng caffeine đáng kể. Đọc kỹ nhãn mác thành phần và thấu hiểu nhu cầu của cơ thể sẽ giúp bạn chọn đúng thức trà phù hợp cho từng thời điểm trong ngày.
