Nhiều người có thói quen sưu tầm các loại gỗ quý như ngọc am để làm đồ mỹ nghệ, tiện ly tách hoặc ngâm rượu, hãm nước uống với niềm tin giúp "thanh lọc cơ thể" và trừ độc. Mùi thơm đặc trưng của tinh dầu gỗ khiến không ít người lầm tưởng đây là vị thuốc quý có nguồn gốc tự nhiên. Tuy nhiên, hành động truyền tai nhau uống nước ngâm gỗ ngọc am hoàn toàn không mang lại lợi ích thải độc mà trái lại, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính đe dọa tính mạng.
Khẳng định uống nước ngâm gỗ ngọc am để thải độc là hoàn toàn sai. Hiện nay, y học không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh nước ngâm từ thân hoặc lá loài cây này có công dụng giải độc cơ thể. Ngược lại, các báo cáo lâm sàng và thử nghiệm độc học đã xác nhận các hoạt chất chiết xuất từ cây thuộc chi Hoàng đàn (Cupressus funebris - ngọc am) có độc tính cao, có thể trực tiếp phá hủy tế bào gan và gây suy thận cấp [1], [2].
Cơ chế tác động: Gánh nặng chuyển hóa từ độc chất tự nhiên
Quan niệm thực vật tự nhiên luôn lành tính là một hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm [3]. Cơ thể con người vốn xử lý độc tố nhờ hệ thống gan và thận hoạt động liên tục. Khi dung nạp nước ngâm từ gỗ ngọc am, các hợp chất tự nhiên đậm đặc trong gỗ không giúp kích thích quá trình lọc mà trở thành gánh nặng chuyển hóa.
Các thành phần hòa tan trong nước nóng, đặc biệt là nhóm flavonoid hàm lượng cao cùng các hợp chất có hoạt tính sinh học từ cây ngọc am, có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch dị thường [2]. Thay vì được đào thải trơn tru, chúng có thể gây độc trực tiếp lên biểu mô ống thận, dẫn đến tình trạng hoại tử tế bào ống thận cấp tính [2]. Đồng thời, tình trạng tan máu tự miễn do phản ứng của cơ thể trước các chất này sẽ tạo ra các trụ hemoglobin làm tắc nghẽn dòng chảy trong thận, đẩy cơ quan này vào trạng thái suy sụp hoàn toàn [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Suy thận và suy gan cấp do nước ngâm ngọc am
Mối nguy hiểm của việc uống nước nấu từ cây ngọc am không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được ghi nhận trên bệnh nhân thực tế. Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2006 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân bị suy thận cấp đe dọa tính mạng sau khi uống dịch chiết nước nóng từ cây ngọc am (Cupressus funebris Endl) [2].
Theo báo cáo này, bệnh nhân phát triển đồng thời suy thận cấp, suy gan cấp, thiếu máu tan máu tự miễn và giảm tiểu cầu sau khi tự ý uống nước nấu từ thảo dược này [2]. Kết quả sinh thiết thận của bệnh nhân ghi nhận tình trạng hoại tử ống thận cấp, viêm thận kẽ và sự xuất hiện dày đặc của các trụ hemoglobin trong lòng ống thận [2]. Các bác sĩ và nhà nghiên cứu kết luận rằng bệnh cảnh lâm sàng và tổn thương mô bệnh học hoàn toàn phù hợp với bệnh thận cấp tính do flavonoid gây ra, nhấn mạnh rằng các hợp chất tự nhiên từ ngọc am hoàn toàn không vô hại mà có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng [2].
Một giới hạn rõ ràng của dữ liệu này là ca bệnh lâm sàng đơn lẻ, xuất phát từ việc người dân tự ý sử dụng thảo mộc không qua kiểm soát y tế [2]. Tuy nhiên, tổn thương cơ quan nội tạng được ghi nhận qua giải phẫu bệnh là bằng chứng không thể chối cãi về độc tính nguy hiểm của loài cây này khi dung nạp qua đường uống [2].
Độc tính diệt côn trùng và độc tính tế bào của tinh dầu ngọc am
Bên cạnh nguy cơ tổn thương gan thận trên người, các nghiên cứu sinh học cũng đã chứng minh độc tính cao của cây ngọc am đối với các sinh vật sống. Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã đánh giá tác động của tinh dầu chiết xuất từ lá của sáu loài thực vật đối với loài côn trùng Liposcelis bostrychophila Badonnel trong điều kiện phòng thí nghiệm [1].
Các tác giả đã so sánh tinh dầu từ lá của Citrus tangerina, Citrus aurantium, Citrus bergamia, Pinus sylvestris, Cupressus funebris (ngọc am) và Eucalyptus citriodora [1]. Kết quả thử nghiệm xua đuổi cho thấy tinh dầu Cupressus funebris đạt hiệu quả xua đuổi cao nhất trong số các loại tinh dầu được thử nghiệm [1]. Khi thử nghiệm xông hơi khử trùng, các loại tinh dầu này thể hiện mức độ độc tính rất cao đối với côn trùng trưởng thành ở cả hai nồng độ 10 ppm và 20 ppm [1]. Khi kết hợp với môi trường khí quyển kiểm soát (gồm 12% CO2 + 9% O2, hoặc 10% CO2 + 5% O2 trên nền N2), độc tính của tinh dầu thực vật càng tăng lên đáng kể [1].
Mặc dù thử nghiệm trên được tiến hành trên côn trùng và trong môi trường phòng thí nghiệm kín, không phản ánh trực tiếp phản ứng chuyển hóa của người [1], kết quả này khẳng định các hợp chất bay hơi và tinh dầu trong cây ngọc am vốn dĩ mang bản chất tiêu diệt sự sống tự nhiên, có độc tính diệt trừ côn trùng mạnh mẽ chứ không phải là dưỡng chất thanh lọc cơ thể [1].
Độc tính tế bào của các loài cùng chi Cupressus
Các nghiên cứu khác trên các loài thực vật cùng thuộc chi Hoàng đàn (Cupressus) cũng đều chỉ ra hoạt tính gây chết tế bào mạnh mẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2002 trên loài Cupressus lusitanica Mill. cho thấy dịch chiết ethanol thô từ lá cây thể hiện độc tính tế bào trên hàng loạt dòng tế bào ung thư [4]. Cái chết của tế bào diễn ra theo cơ chế chết rụng (apoptosis), phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc, đi kèm với sự phân mảnh DNA và gia tăng các biến thể protein thúc đẩy quá trình chết tế bào như Bax omega và delta [4].
Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên loài Cupressus macrocarpa đã phân lập được mười chất chuyển hóa thứ cấp gồm các dẫn xuất diterpenoid và lignan từ lá [5]. Các hợp chất này thể hiện hoạt tính ức chế và độc tính đối với các dòng tế bào HepG2, MDA-MB-231 và A549 với giá trị IC50 nằm trong khoảng từ 0,004 đến 19,9 microgam/mL [5]. Nghiên cứu năm 2022 trên cây Cupressus sempervirens L. cũng ghi nhận dịch chiết methanol có độc tính tế bào trên tế bào Vero bằng thử nghiệm MTT, đồng thời phân lập được hợp chất tannin ngưng tụ procyanidin B2 có hoạt tính kháng virus [6]. Mặc dù các tác giả nhận thấy tiềm năng nghiên cứu thuốc chống khối u hoặc kháng khuẩn [6], [4], [5], tất cả các bằng chứng này đều cho thấy chi thực vật này chứa các chất có độc tính tế bào cao, không thể tùy tiện uống trực tiếp dưới dạng nước sắc thô [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm về việc uống nước ngâm gỗ quý
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là tin rằng "cây cỏ tự nhiên và gỗ thơm thì luôn an toàn, bổ dưỡng". Các nhà khoa học đã cảnh báo rằng việc cho rằng các dịch chiết thực vật thô hoặc sản phẩm tự nhiên là an toàn để sử dụng có thể dẫn đến hiểu lầm tai hại [3]. Một chất có nguồn gốc từ thiên nhiên vẫn có thể là một độc chất chuyển hóa chung gây hại cho cả vi sinh vật lẫn tế bào động vật [3].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng mùi thơm dễ chịu của gỗ ngọc am với khả năng chữa bệnh. Thực tế, mùi hương nồng ấm của gỗ đến từ các hợp chất dầu và chất chuyển hóa thứ cấp [1], [5]. Những chất này được cây tiết ra nhằm mục đích tự bảo vệ, chống lại côn trùng và nấm mốc trong tự nhiên [1]. Khi người dùng đem ngâm gỗ vào nước sôi để uống, các hoạt chất độc hại này sẽ hòa tan vào nước và đi thẳng vào hệ tiêu hóa, gây tổn hại trực tiếp đến niêm mạc ruột, gan và thận [2].
Ai tuyệt đối không nên sử dụng nước ngâm gỗ ngọc am?
Câu trả lời ngắn gọn là không một ai nên uống nước ngâm từ loại gỗ này. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm tính mạng nhanh nhất nếu lỡ dung nạp:
- Người có tiền sử bệnh thận, suy thận hoặc chức năng thận suy giảm: Hoạt chất từ ngọc am có thể trực tiếp gây hoại tử tế bào ống thận và khởi phát suy thận cấp nhanh chóng [2].
- Người mắc bệnh gan, viêm gan: Gánh nặng chuyển hóa độc chất sẽ làm bùng phát tổn thương hoại tử tế bào gan cấp tính [2].
- Người có bệnh lý về huyết học: Nguy cơ thiếu máu tan máu tự miễn và sụt giảm tiểu cầu nghiêm trọng đã được báo cáo trên lâm sàng [2].
- Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với độc chất tự nhiên; chưa từng có bất kỳ dữ liệu an toàn nào cho nhóm đối tượng này.
Cách tiếp cận đúng đắn và lời khuyên bảo vệ sức khỏe
Để bảo vệ chức năng gan và thận, người dân cần từ bỏ hoàn toàn thói quen dùng các loại gỗ lạ, thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc để hãm trà hay ngâm rượu uống. Cơ thể con người không cần bất kỳ loại nước ngâm gỗ nào để "thải độc". Chức năng giải độc tự nhiên sẽ vận hành tối ưu khi bạn duy trì lối sống khoa học: uống đủ nước lọc mỗi ngày, duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ, hạn chế rượu bia và vận động thể lực đều đặn.
Nếu yêu thích hương thơm của gỗ ngọc am, bạn chỉ nên sử dụng dưới dạng đồ gỗ trang trí mỹ nghệ hoặc tượng gỗ để thưởng ngoạn trong không gian thông thoáng. Tuyệt đối không dùng gỗ để chế tạo cốc chén uống nước, không ngâm gỗ vào bình nước uống và không dùng làm dược liệu nấu uống tại nhà [2]. Bất kỳ ai sau khi lỡ uống nước ngâm thảo mộc lạ mà xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi dữ dội, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, vàng da hoặc sốt cần lập tức đến các cơ sở y tế để được cấp cứu và kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Tóm lại, lời đồn thổi về việc uống nước ngâm gỗ ngọc am để thanh lọc cơ thể là thiếu cơ sở khoa học và vô cùng tai hại. Độc chất tự nhiên trong ngọc am đã được y văn ghi nhận có khả năng tàn phá thận và gan [2]. Hãy bảo vệ sức khỏe bản thân bằng cách tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ vị thảo mộc nào, thay vì đánh cược tính mạng vào những lời mách bảo vô căn cứ.