Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho dai dẳng và rát họng thường gây nhiều bất tiện cho sinh hoạt thường ngày. Trong số các liệu pháp thảo mộc dân gian ở châu Âu, cây thủy cự (tên khoa học là Veronica officinalis) từ lâu đã được pha thành trà nhằm làm dịu đường hô hấp. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc truyền thống này có thực sự trị dứt điểm cơn ho theo tiêu chuẩn y học thực chứng hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Y học hiện đại mới chỉ ghi nhận hoạt tính kháng viêm đường thở của dịch chiết thủy cự ở cấp độ phòng thí nghiệm tiền lâm sàng, chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận khả năng điều trị cơn ho.

Cơ chế tiềm năng: Kháng viêm trên tế bào đường hô hấp

Cơn ho thường bùng phát khi niêm mạc đường hô hấp bị kích ứng và phù nề do phản ứng viêm quá mức. Để làm rõ lời đồn dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra dịch chiết thủy cự chuẩn hóa trên các mô hình tế bào đường hô hấp để giải thích cách thức thảo mộc này can thiệp vào chuỗi viêm [1].

Phân tích sinh học cho thấy chiết xuất Veronica officinalis có ảnh hưởng nhỏ đến quá trình khử hạt của dưỡng bào (tế bào mast), nhưng lại thể hiện tác động ức chế đáng kể đối với biểu hiện gen và protein của chemokine eotaxin trong tế bào biểu mô phổi A549 ở người [1]. Eotaxin là chất trung gian thiết yếu giữ vai trò lôi kéo các tế bào viêm tập trung về mô phổi trong các bệnh lý đường hô hấp [1]. Bằng cách ngăn chặn tín hiệu này, dịch chiết giúp giảm bớt sự tích tụ các tế bào miễn dịch gây kích ứng phế quản [1].

Song song đó, hoạt chất từ thủy cự còn làm giảm sự giải phóng chất trung gian gây viêm prostaglandin E2 (PGE2) [1]. Hiệu quả này đạt được thông qua cơ chế ức chế biểu hiện enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) thông qua con đường truyền tín hiệu sinh học NF-kappaB trong tế bào phổi A549 được kích hoạt bởi yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha [1]. COX-2 và PGE2 vốn là những tác nhân chính gây sưng đỏ, nóng rát và đau niêm mạc họng khi bị nhiễm khuẩn hoặc dị ứng [1].

Bằng chứng khoa học: Chi tiết các thử nghiệm tiền lâm sàng

Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung vào đặc tính hô hấp của chiết xuất thủy cự chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm và mô hình tiền lâm sàng.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2013, các nhà khoa học đã phân tích tác động của dịch chiết chuẩn hóa Veronica officinalis trên dòng tế bào biểu mô phổi người A549 và tế bào mast nguyên phát [1]. Thử nghiệm dùng các thuốc tổng hợp như azelastine và dexamethasone làm đối chứng [1]. Biểu hiện gen và protein của COX-2 được kiểm tra bằng kỹ thuật bán định lượng RT-PCR và Western blotting, trong khi sự tham gia của con đường NF-kappaB được đánh giá bằng phương pháp thẩm tách dịch chuyển dịch động điện trường (EMSA) [1].

Kết quả ghi nhận chiết xuất thủy cự ức chế sản sinh eotaxin và PGE2 thông qua ngăn chặn con đường truyền tín hiệu NF-kappaB trong tế bào phổi [1]. Phân tích hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) và HPLC chỉ ra hai glycoside iridoid dồi dào nhất trong dịch chiết là verproside và verminoside [1]. Dù mang lại triển vọng giải thích cơ chế ở mức độ phân tử, các tác giả kết luận rằng hiệu lực thực tế phải được chứng minh trên động vật trước khi tiến tới thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2015, các nhà nghiên cứu đã phân tích thành phần hóa thực vật của phần trên mặt đất của Veronica officinalis thu thập tại Romania [2]. Phân tích LC/MS cho thấy các hợp chất phenolic và phytosterol chính gồm axit p-coumaric, axit ferulic, luteolin, hispidulin và beta-sitosterol [2]. Thử nghiệm đo năng lực chống oxy hóa (TEAC) và phổ cộng hưởng từ điện tử (EPR) cho thấy loài này có hoạt tính chống oxy hóa tương đương với Veronica orchidea [2]. Về kháng khuẩn, dịch chiết ức chế một số vi khuẩn như Staphylococcus aureus, Listeria monocytogenes và Listeria ivanovii với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 3,9 đến 15,62 mg/mL [2].

Bên cạnh loài Veronica officinalis, các nhà khoa học cũng khảo sát các loài cùng chi Veronica. Một nghiên cứu năm 2022 khảo sát chiết xuất ethanol của cây Veronica persica trên mô hình chuột bị viêm đường thở do mạt bụi nhà (HDM) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm mức kháng thể IgE toàn phần, giảm phản ứng tăng đáp ứng đường thở với methacholine, giảm thâm nhiễm bạch cầu ái toan và bạch cầu trung tính vào phổi và dịch rửa phế quản phế nang (BALF) [3]. Chiết xuất cũng ức chế hiện tượng phosphoryl hóa STAT-3 và STAT-6 do IL-4/13 kích hoạt trong tế bào biểu mô phế quản [3]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên loài Veronica persica và thực hiện trên mô hình động vật, chưa thể suy diễn trực tiếp cho Veronica officinalis hay chứng minh hiệu quả giảm ho ở người [3].

Ngoài ra, tổng quan năm 2019 về các loài thuộc chi Veronica ghi nhận hơn 100 hợp chất thực vật đã được định danh, chủ yếu thuộc nhóm iridoid glycoside và phenolic (như flavone và terpenoid) [4]. Chiết xuất của các cây họ này nhìn chung thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và kháng khuẩn trên nhiều mô hình in vitro và in vivo khác nhau [4]. Cây cũng từng xuất hiện như một thành phần trong một số sản phẩm kẹo ngậm thảo mộc để làm mát khoang miệng và dịu cổ họng [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Các nghiên cứu thực vật học xác nhận Veronica officinalis là nguồn cung cấp tự nhiên dồi dào các chất chống oxy hóa, iridoid glycoside và hợp chất polyphenol [1] [4] [2]. Những chất này hỗ trợ giảm thiểu tổn thương do gốc tự do và kiểm soát phản ứng viêm ở cấp độ tế bào mô phổi [1] [4]. Thảo mộc này cũng có lịch sử lâu đời trong y học cổ truyền Romania và các nước châu Âu để hỗ trợ các triệu chứng liên quan đến ho và viêm đường hô hấp trên [2].

Dẫu vậy, giới hạn rất lớn của y văn hiện tại là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược trên người bệnh ho hoặc viêm phế quản. Dữ liệu kháng viêm hiện hữu chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1]. Khi một người uống trà, các hoạt chất thảo dược phải đi qua hệ tiêu hóa, chịu sự biến đổi của men gan và hấp thu vào máu với nồng độ thấp hơn rất nhiều so với dung dịch chiết xuất thử trực tiếp lên tế bào [1]. Do đó, đặc tính kháng viêm trong ống nghiệm chưa đồng nghĩa với việc uống trà thủy cự sẽ cắt đứt phản xạ ho trên người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị ho

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại trà thảo dược có tác dụng "chữa khỏi" hoàn toàn các bệnh viêm nhiễm phế quản hoặc viêm phổi. Thực tế, trà thảo mộc nói chung và thủy cự nói riêng không thể thay thế thuốc kháng sinh, thuốc giãn phế quản hoặc thuốc kháng viêm đặc hiệu do bác sĩ kê toa khi có bệnh lý hô hấp nghiêm trọng.

Một nhầm lẫn phổ biến khác là đồng nhất kết quả thử nghiệm chiết xuất đậm đặc với việc ngâm hãm vài nhánh lá khô trong nước nóng. Nồng độ hoạt chất hòa tan trong nước trà tại nhà dao động phụ thuộc vào nhiệt độ nước, thời gian ủ và nguồn gốc cây trồng, thường thấp hơn đáng kể so với dung dịch chiết chuẩn hóa dùng trong phòng lab sinh học phân tử [1]. Ngoài ra, không nên nhầm lẫn cây thủy cự (Veronica officinalis) với cây mã tiên thảo (Verbena officinalis) dù cả hai đều mang tên loài là "officinalis".

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu khoa học xác minh tính an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng trà thủy cự để trị ho.

Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật họ Mã đề (Plantaginaceae) cần cẩn trọng để tránh nguy cơ mẩn ngứa hoặc co thắt phế quản. Những bệnh nhân mắc các bệnh hô hấp mãn tính như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), hoặc người đang sốt cao kèm ho có đờm mủ cần đến bệnh viện khám chuyên khoa thay vì tự điều trị tại nhà bằng thảo mộc. Nếu bạn đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh lý nền, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại trà dược liệu nào.

Áp dụng thực tế an toàn trong sinh hoạt

Nếu bạn muốn thưởng thức trà thủy cự như một thức uống thảo mộc dân dã hỗ trợ làm ấm và dịu cổ họng trong những ngày se lạnh, hãy dùng với lượng vừa phải. Vì y văn hiện nay chưa có hướng dẫn chính thức về liều lượng trị liệu trên người, bạn chỉ nên pha hãm lượng nhỏ lá khô tương tự các loại trà thảo mộc thông thường và uống khi còn ấm.

Khi xuất hiện cơn ho khan hoặc kích ứng họng nhẹ, hơi ấm và nước từ trà có thể giúp làm ẩm niêm mạc hầu họng, đem lại cảm giác dễ chịu tạm thời. Bạn có thể kết hợp việc uống nước ấm, súc họng bằng nước muối sinh lý và giữ ấm cơ thể. Trong trường hợp cơn ho kéo dài trên một tuần hoặc kèm theo triệu chứng khó thở, đau tức ngực, cần ngừng sử dụng và đi khám bác sĩ để tìm nguyên nhân chính xác.

Trà thủy cự là một thức uống thảo dược truyền thống giàu chất chống oxy hóa và đã được khoa học ghi nhận khả năng kháng viêm đường hô hấp ở mức độ tế bào [1] [4] [2]. Tuy nhiên, loại trà này không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị y khoa. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn thận trọng, xem đây là giải pháp hỗ trợ làm dịu họng tạm thời và luôn ưu tiên tham vấn bác sĩ khi gặp vấn đề sức khỏe.