Thói quen uống trà xanh sau bữa ăn hoặc nhâm nhi mỗi sáng vốn rất quen thuộc với nhiều người Việt. Khi đối mặt với tình trạng axit uric trong máu tăng cao, không ít người truyền tai nhau rằng nước trà xanh có thể giúp "rửa sạch" khớp xương và tăng tốc độ đào thải chất này qua đường tiểu.

Nghiên cứu khoa học cho thấy các hợp chất polyphenol trong trà xanh, tiêu biểu là hoạt chất epigallocatechin-3-gallate (EGCG), thực sự có tác động tích cực đến chuyển hóa axit uric theo hai mũi nhọn: vừa ức chế enzym tạo ra axit uric, vừa điều hòa các kênh vận chuyển ở thận để hỗ trợ bài tiết [1], [2]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu chi tiết hiện nay mới được ghi nhận ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình động vật.

Cơ chế tác động kép: Giảm sản sinh và hỗ trợ đào thải

Axit uric hình thành chủ yếu tại gan từ quá trình phân giải hợp chất nhân purin dưới sự xúc tác của một loại enzym then chốt có tên là xanthine oxidase (viết tắt là XO hoặc XOD) [3], [4]. Khi enzym này hoạt động quá mức, lượng axit uric sinh ra ồ ạt, tràn vào máu và vượt ngưỡng hòa tan, từ đó dễ kết tinh thành muối urat gây viêm khớp dạng gút [4].

Các nghiên cứu sinh hóa chỉ ra rằng polyphenol trong trà xanh có khả năng khóa chặt enzym xanthine oxidase. Khi cấu trúc enzym này bị polyphenol chèn lấn, nó không thể bám vào cơ chất để tạo thêm axit uric mới [5]. Không dừng lại ở việc "khóa van" sản xuất tại gan, các hoạt chất trong trà xanh còn hướng đến hệ thống lọc của thận.

Tại thận, sự đào thải hay tái hấp thu axit uric phụ thuộc vào hệ thống các protein vận chuyển nằm trên màng tế bào ống thận [1], [2]. Tiêu biểu là kênh URAT1 và GLUT9 chuyên kéo axit uric từ nước tiểu trở ngược lại tuần hoàn máu, trong khi các kênh OAT1 và OAT3 lại đẩy chất thải này từ máu ra ngoài nước tiểu [1], [2], [6]. Các polyphenol từ trà xanh tác động trực tiếp vào việc ức chế các kênh giữ lại và kích hoạt các kênh tống xuất, giúp thận loại bỏ axit uric hiệu quả hơn [2], [6].

Các nghiên cứu tế bào về khả năng ức chế enzym xanthine oxidase

Một thử nghiệm in vitro thực hiện từ năm 1997 đã đánh giá khả năng ức chế enzym xanthine oxidase của năm loại catechin và hai loại flavone từ trà [4]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy hoạt chất epigallocatechin gallate (EGCG) có tính cạnh tranh trực tiếp mạnh nhất với hằng số ức chế Ki đạt 0,76 microM, mức này tương đương với hoạt lực của allopurinol (Ki = 0,30 microM) – loại thuốc hạ axit uric chuẩn thường dùng trong y khoa [4].

Đến năm 2022, nghiên cứu trên dòng tế bào gan người HL-7702 (L-02) tiếp tục so sánh khả năng ức chế enzym này giữa các loại trà truyền thống [3]. Các nhà khoa học phát hiện mức độ lên men tỷ lệ nghịch với khả năng ngăn tạo axit uric: trà xanh không lên men cùng với trà vàng, trà trắng và trà ô long lên men nhẹ cho hiệu quả ức chế xanthine oxidase và giảm biểu hiện mRNA xanthine dehydrogenase vượt trội so với hồng trà hay hắc trà lên men hoàn toàn [3]. Axit gallic cùng hệ polyphenol trong trà xanh được xác định là nhóm thành phần tạo ra hiệu quả ức chế mạnh này [3].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu cấu trúc phân tử làm rõ thêm rằng EGCG và GCG (gallocatechin gallate) ức chế thuận nghịch xanthine oxidase với giá trị bán ức chế IC50 lần lượt là 40,50 ± 0,32 và 33,60 ± 0,53 micromol/L [5]. Bằng việc tạo liên kết hydro và lực van der Waals bám vào gần vị trí flavin adenine dinucleotide (FAD), hai chất này che lấp lối vào trung tâm hoạt động của enzym, đồng thời khi kết hợp cùng allopurinol còn tạo ra tác động hiệp đồng giúp tăng cường kiểm soát enzym [5].

Bằng chứng trên động vật: Tác động lên thận và máu

Bên cạnh ống nghiệm, hoạt tính của trà xanh được kiểm tra chi tiết trên các mô hình chuột thí nghiệm bị tăng axit uric máu nhân tạo.

Nghiên cứu năm 2018 dùng các mức liều EGCG 10, 20 và 50 mg/kg trên chuột tăng axit uric máu [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ axit uric huyết thanh giảm rõ rệt phụ thuộc vào liều dùng; mức chỉ số ure máu (BUN) được cải thiện có ý nghĩa thống kê ở liều cao 50 mg/kg, trong khi chỉ số creatinine giảm nhẹ [1]. Đồng thời, EGCG liều cao ức chế đáng kể hoạt tính enzym XOD và ADA tại gan, làm giảm biểu hiện gen GLUT9 và URAT1 tại thận của chuột, qua đó hạn chế sự tái hấp thu axit uric [1].

Một công trình khác vào năm 2015 cho chuột uống polyphenol trà xanh (GTP) với liều 300 và 600 mg/kg trong 7 ngày liên tục [2]. Cả hai mức liều đều làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh (p < 0,05 hoặc p < 0,01) và hạ mạnh hoạt tính cũng như sự biểu hiện protein XOD tại gan và máu [2]. Trên mô thận, GTP ức chế kênh URAT1, đồng thời gia tăng biểu hiện của hai kênh OAT1 và OAT3, thúc đẩy mạnh quá trình bài tiết axit uric ra nước tiểu [2].

Tương tự, năm 2020, nghiên cứu kết hợp thử nghiệm tế bào gan chuột BRL 3A và chuột cống mô hình tăng axit uric máu (nồng độ nền 54,59 mg/dL) chỉ ra rằng can thiệp bằng EGCG trong 7 ngày làm giảm axit uric máu, ức chế XOD gan, đồng thời giảm biểu hiện GLUT9 và tăng biểu hiện OAT1 ở mô thận [6].

Dù vậy, khi dùng dịch chiết nước thông thường của lá trà thô, hiệu quả hạ axit uric có thể có sự phân hóa. Thử nghiệm năm 2017 trên các nhóm chuột Kunming (6 con mỗi nhóm) uống dịch chiết nước trà xanh (GTE) và hồng trà (BTE) với các mức 0,5; 1 và 2 g/kg trong 7 ngày cho thấy cả hai loại ở liều cao (2 g/kg) đều ức chế men XOD và ADA tại gan [7]. Tuy nhiên, mức giảm nồng độ axit uric huyết thanh ở nhóm dùng dịch chiết trà xanh chưa đạt độ rõ rệt có ý nghĩa thống kê so với mức giảm từ 25,5% đến 29,8% của nhóm dùng dịch chiết hồng trà [7].

Thử nghiệm can thiệp ngắn hạn trên cơ thể người

Dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên người về vấn đề đào thải axit uric của trà xanh hiện còn khá giới hạn. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên công bố năm 2021 được tiến hành trên 10 người nam giới Nhật Bản khỏe mạnh để đánh giá phản ứng cấp tính sau khi uống rượu [8].

Các tình nguyện viên dùng bữa ăn kèm 20 g cồn dưới hai dạng: rượu Shochu pha nước lọc hoặc rượu Shochu pha trà xanh giàu catechin (chứa tổng cộng 617 mg catechin) [8]. Kết quả đo lượng nước tiểu thu thập từ 0 đến 5 giờ cho thấy lượng đào thải axit uric ở nhóm dùng trà xanh cao hơn đáng kể (0,52 ± 0,09 mg/kg/giờ so với 0,45 ± 0,08 mg/kg/giờ ở nhóm nước lọc) [8]. Đồng thời, lượng tiền chất xanthine/hypoxanthine thải ra qua nước tiểu cũng cao hơn (0,16 ± 0,05 mg/kg/giờ so với 0,08 ± 0,04 mg/kg/giờ) [8]. Độ thanh thải axit uric (CUA) và phân đoạn bài tiết axit uric (FEUA) ở nhóm uống trà xanh đều có xu hướng tăng cao hơn, mặc dù sau 2,5 giờ chưa có sự khác biệt rõ rệt về nồng độ axit uric tức thời trong huyết thanh [8].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống vài ly trà xanh đậm đặc mỗi ngày là có thể thay thế hoàn toàn các thuốc hạ axit uric như allopurinol hay febuxostat. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Phần lớn các bằng chứng sinh học khẳng định việc EGCG khóa enzym XO hoặc tác động lên kênh URAT1, GLUT9, OAT1 đến từ thử nghiệm tế bào và chuột với dạng polyphenol chiết xuất tinh khiết ở nồng độ cao [1], [2], [6]. Nước hãm trà xanh thông thường chứa hàm lượng hoạt chất biến thiên tùy cách pha, nhiệt độ và giống trà, khó đạt được nồng độ dược lý như trong phòng thí nghiệm. Thêm vào đó, thử nghiệm trên người mới chỉ ghi nhận trên quy mô rất nhỏ (10 người) trong khoảng thời gian ngắn 5 giờ sau khi nạp cồn, chưa đủ để chứng minh khả năng kiểm soát bệnh mạn tính lâu dài [8]. Trà xanh không phải là thuốc và không có khả năng "chữa khỏi" bệnh gút hay chứng tăng axit uric máu.

Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?

Mặc dù trà xanh là thức uống thanh nhiệt, một số nhóm đối tượng cần cân nhắc và điều chỉnh:

  • Người có tiền sử sỏi thận (đặc biệt là sỏi canxi oxalat) cần hạn chế các loại trà xanh hãm quá đậm đặc do lá trà chứa lượng oxalat nhất định.
  • Người bị viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản không nên uống nước trà lúc đói, bởi chất chát tannin có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết thêm axit gây cồn cào.
  • Người mất ngủ, rối loạn nhịp tim hoặc người nhạy cảm với caffeine cần tránh uống trà vào chiều muộn hoặc buổi tối.
  • Bệnh nhân suy thận mạn tiến triển hoặc người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát lượng dịch và tương tác hoạt chất.

Cách dùng trà xanh khoa học trong đời sống

Để khai thác các hoạt chất polyphenol có lợi mà không gây tác dụng phụ cho cơ thể, bạn có thể áp dụng các thói quen sau:

  • Pha trà đúng cách: Sử dụng lá chè tươi rửa sạch hoặc trà khô hãm với nước sôi khoảng 80-85 độ C, không nên đun sôi sùng sục quá lâu làm biến tính các catechin tự nhiên.
  • Uống loãng và chia nhỏ: Nên uống trà xanh pha loãng vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn khoảng 30-60 phút để không làm ảnh hưởng đến quá trình hấp thu vi chất sắt của đường ruột.
  • Tránh uống trà quá đặc: Nước trà quá đặc tích tụ nhiều caffeine gây hồi hộp, mất ngủ và làm tăng áp lực chuyển hóa lên gan, thận.
  • Kết hợp lối sống: Thức uống này chỉ phát huy vai trò hỗ trợ khi người bệnh duy trì chế độ ăn giảm bớt thức ăn giàu purin (nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản), hạn chế bia rượu và bổ sung đủ 2 - 2,5 lít nước lọc mỗi ngày.

Trà xanh chứa các hoạt chất polyphenol quý giá, đặc biệt là EGCG với tiềm năng hỗ trợ kìm hãm enzym tạo axit uric và điều hòa các kênh bài tiết tại thận. Tuy nhiên, trà chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, người có axit uric máu cao cần tuân thủ chỉ định điều trị y khoa và thăm khám định kỳ để kiểm soát bệnh an toàn.