Trà xanh có giúp giảm độc tính oxy hóa do rượu bia gây ra?

Nhiều người Việt có thói quen uống một ly trà xanh đậm đặc sau các bữa tiệc bia rượu với niềm tin giúp "giải độc gan" và quét sạch tác hại của cồn. Cảm giác ấm bụng và vị đắng chát đặc trưng tạo ấn tượng rằng các gốc tự do nguy hại đang bị triệt tiêu tức thì.

Tuy nhiên, câu trả lời trực diện từ khoa học hiện nay là: Trà xanh và hoạt chất chính của nó – epigallocatechin gallate (EGCG) – chỉ mới chứng minh được khả năng giảm tổn thương gan do rượu trên mô hình động vật thí nghiệm ^[1]. Các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người về việc trà xanh giúp đảo ngược hay giải độc rượu bia vẫn còn rất hạn chế ^[2]. Do đó, người uống rượu không thể xem trà xanh như một tấm khiên thần kỳ để bù trừ cho việc lạm dụng chất cồn [1, 6].

Rượu bia tàn phá tế bào gan qua con đường oxy hóa như thế nào?

Khi rượu (ethanol) đi vào cơ thể, quá trình chuyển hóa tại gan tạo ra một lượng lớn các chất oxy hóa gây hại, dẫn đến tình trạng mất cân bằng oxy hóa ^[1]. Tình trạng này làm phá vỡ cấu trúc màng tế bào thông qua hiện tượng peroxy hóa lipid, sinh ra các sản phẩm phụ độc hại làm biến đổi protein và suy giảm chức năng gan [1, 7].

Bên cạnh đó, phản ứng viêm do rượu kích thích sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong mô gan ^[1]. Sự kết hợp giữa các gốc tự do nguy hại và phản ứng viêm kéo dài dẫn đến hiện tượng hoại tử tế bào, tích tụ mỡ và làm tăng men gan trong máu ^[1].

Các chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol trong trà xanh được kỳ vọng sẽ hoạt động như những chất dọn dẹp gốc tự do [1, 7]. Chúng có khả năng bẫy gốc hydroxyl, superoxide anion hay peroxynitrite và hoạt động như các chất thải sắt, hạn chế phản ứng tạo gốc tự do xúc tác bởi kim loại ^[3].

Nghiên cứu trên động vật: Chiết xuất trà xanh bảo vệ gan trước rượu bia

Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã kiểm chứng giả thuyết chiết xuất polyphenol từ trà xanh (thành phần chủ yếu là EGCG) có thể bảo vệ gan chuột trước tổn thương do rượu gây ra ^[1]. Thí nghiệm thực hiện trên chuột cống đực giống Wistar được nuôi bằng chế độ ăn lỏng giàu chất béo qua ống thông dạ dày liên tục trong 4 tuần ^[1]. Chuột được chia nhóm tiếp xúc với ethanol ở liều 10-14 g/kg thể trọng mỗi ngày, có hoặc không bổ sung chiết xuất trà xanh liều 300 mg/kg mỗi ngày ^[1].

Kết quả cho thấy, việc bổ sung chiết xuất trà xanh không làm thay đổi tốc độ tăng cân trung bình (khoảng 4 g/ngày) hay nồng độ cồn bài tiết trong nước tiểu của chuột (dao động từ 0 đến 550 mg/dl mỗi ngày) ^[1]. Tuy nhiên, tại các mô tế bào gan, sự khác biệt diễn ra rất rõ rệt ^[1].

Ở nhóm chỉ dùng rượu, men gan ALT huyết thanh tăng vọt gần gấp 4 lần so với nhóm đối chứng (từ 35 ± 3 IU/l lên 114 ± 18 IU/l) ^[1]. Khi chuột được bổ sung đồng thời chiết xuất trà xanh vào khẩu phần ăn, mức tăng men ALT này bị ức chế rõ rệt, chỉ còn ở mức 65 ± 10 IU/l ^[1]. Rượu bia gây tích tụ mỡ nghiêm trọng, viêm nhẹ và hoại tử mô gan; chiết xuất trà xanh dù không làm giảm tình trạng gan nhiễm mỡ hay mức độ viêm nhưng đã giảm đáng kể hiện tượng hoại tử tế bào gan do ethanol ^[1].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2002 ghi nhận ethanol làm tăng mạnh sự tích tụ các chất cộng protein của 4-hydroxynonenal (sản phẩm của quá trình peroxy hóa lipid và là chỉ số đo lường stress oxy hóa) ^[1]. Việc bổ sung chiết xuất trà xanh đã ngăn chặn tác động tích tụ này gần như hoàn toàn ^[1]. Đồng thời, lượng protein TNF-alpha tăng cao trong gan do rượu cũng bị chiết xuất trà xanh ức chế ^[1].

Bằng chứng lâm sàng ở người và những giới hạn cốt lõi

Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho kết quả rất khả quan, việc ngoại suy những dữ liệu này sang thói quen uống trà xanh ở con người lại gặp nhiều rào cản lớn [1, 2].

Trước hết là khoảng cách cực lớn về liều lượng ^[4]. Liều dùng chiết xuất trà xanh lên tới 300 mg/kg thể trọng ở động vật thí nghiệm vượt xa nồng độ thực tế có thể đạt được trong huyết tương người sau khi uống một vài tách trà thông thường [1, 2]. Để nạp vào lượng polyphenol tương đương các mô hình nghiên cứu đó, con người sẽ phải uống một lượng trà khổng lồ hoặc dùng thực phẩm bổ sung liều cực cao ^[4].

Một đánh giá tổng quan năm 2007 về tác động của trà xanh đối với sức khỏe tim mạch và chống oxy hóa chỉ ra rằng, phần lớn các kết quả tích cực mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm), trên động vật, và một lượng rất hạn chế các thử nghiệm lâm sàng nhỏ ^[2]. Dù một số nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn ghi nhận khả năng làm giảm dấu ấn sinh học của stress oxy hóa và viêm ở người hút thuốc, các bằng chứng xác nhận độ an toàn và hiệu quả toàn diện của chế phẩm bổ sung trà xanh vẫn chưa đầy đủ ^[2].

Mặt trái cần lưu ý: Khi chất chống oxy hóa chuyển thành chất tiền oxy hóa

Nhiều người lầm tưởng rằng polyphenol hay EGCG luôn luôn đóng vai trò là chất chống oxy hóa lành tính trong mọi hoàn cảnh. Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất này có thể biểu hiện tính hai mặt tùy thuộc vào môi trường vi mô và nồng độ ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2007 trên các dòng nấm men Saccharomyces cerevisiae và Schizosaccharomyces pombe đã phát hiện ra rằng, trong môi trường kiềm yếu, EGCG và chiết xuất trà xanh hoạt động như những chất tiền oxy hóa (prooxidant) ^[5]. Chúng sản sinh ra hydro peroxide (H2O2) và kích hoạt các yếu tố phiên mã phản ứng với stress oxy hóa nội bào như Yap1, Msn2 và Pap1 ^[5]. Điều này chứng minh rằng ở một số điều kiện hóa sinh nhất định, polyphenol của trà xanh hoàn toàn có thể tự tạo ra stress oxy hóa thay vì dập tắt nó ^[5].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 về các phân tử catechin trong động mạch chủ chuột cũng cho thấy (+)-catechin đơn độc có thể kích thích stress oxy hóa ^[4]. Tuy nhiên, trong tự nhiên, hiện tượng này thường được hóa giải nhờ sự có mặt đồng thời của các nhóm flavonoid khác như flavanonol (dihydroquercetin) ^[4]. Do đó, việc tự ý sử dụng các chế phẩm EGCG tinh khiết liều cao dạng viên nén có thể tiềm ẩn những rủi ro phản tác dụng so với việc hấp thụ qua thực phẩm tự nhiên [2, 5].

Nghiên cứu tế bào gan chuột năm 2015 cũng khẳng định: EGCG đơn độc ở nồng độ từ 5 đến 12 microM không đem lại hiệu quả bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa ^[6]. Chỉ khi sử dụng chiết xuất trà tổng hợp (với sự phối hợp tự nhiên của polyphenol, catechin và caffeine), sự sống của tế bào gan mới được duy trì và hạn chế tổn thương ty thể ^[6].

Những ai cần thận trọng khi dùng trà xanh?

Trà xanh thông thường là thức uống an toàn, nhưng với những người thường xuyên uống bia rượu hoặc có tổn thương gan tiềm ẩn, việc sử dụng cần thận trọng hơn rất nhiều:

• Người đang mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng cao do rượu hoặc xơ gan: Tuyệt đối không tự ý uống các viên nang chiết xuất trà xanh liều cao mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [2, 6]. Nồng độ đậm đặc của các hoạt chất này có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa cho các tế bào gan đang bị tổn thương nặng.
• Người có vấn đề về dạ dày: Uống trà xanh đậm đặc vào thời điểm say rượu hoặc sáng hôm sau khi dạ dày đang rỗng dễ gây kích ứng niêm mạc, làm tăng cảm giác cồn cào và buồn nôn.
• Người có bệnh nền tim mạch hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Thành phần caffeine trong trà kết hợp với trạng thái tim đập nhanh sau khi uống rượu bia có thể gây hồi hộp, bồn chồn ^[6]. Hãy tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung chiết xuất trà nào ^[2].

Hướng dẫn sử dụng trà xanh đúng cách hàng ngày

Để tận dụng tốt nhất các polyphenol tự nhiên từ lá trà mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên áp dụng các thói quen pha chế và tiêu thụ khoa học:

• Chú ý thời gian hãm trà: Nghiên cứu trên mô hình tế bào gan năm 2015 cho thấy thời gian ngâm trà 5 phút là tối ưu để đạt khả năng chống oxy hóa cao nhất; ngâm trà quá lâu (15-30 phút) có thể làm suy giảm khả năng này ^[6].
• Không dùng trà đặc để "giải say" cấp tốc: Chiết xuất trà xanh không làm giảm nồng độ cồn lưu hành trong cơ thể hay đẩy nhanh tốc độ đào thải cồn qua đường tiết niệu ^[1]. Uống trà xanh không giúp bạn tỉnh rượu nhanh hơn để điều khiển phương tiện giao thông an toàn ^[1].
• Cách uống lành mạnh: Thưởng thức 2-3 tách trà tươi hoặc trà khô hãm ấm mỗi ngày, uống sau bữa ăn từ 30-60 phút. Tuyệt đối không dùng các loại viên uống trà xanh đậm đặc không rõ nguồn gốc nhằm mục đích bù đắp cho lối sống uống nhiều rượu bia [2, 6].

Trà xanh là một nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên quý giá đã được chứng minh hiệu quả giảm tổn thương mô trên động vật [1, 7]. Dẫu vậy, các bằng chứng lâm sàng vẫn chưa đủ để coi trà xanh là phương thuốc bảo vệ gan người trước độc tính của rượu bia ^[2]. Cách bảo vệ sức khỏe và lá gan hiệu quả nhất không nằm ở việc tìm kiếm một loại đồ uống giải độc, mà là sự chủ động tiết chế và hạn chế tối đa lượng cồn nạp vào cơ thể.