Cơn sốt truyền tai đắp trạch quạch chữa sưng đau khớp
Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc sau những bữa tiệc nhiều đạm, các cơn đau nhức dữ dội do viêm khớp hay cơn gout cấp bùng phát luôn là nỗi ám ảnh của nhiều người bệnh. Khi khớp ngón chân cái, đầu gối hoặc cổ chân sưng đỏ và đau buốt đến mức không thể đi lại, tâm lý muốn tìm kiếm các giải pháp tự nhiên, sẵn có trong vườn nhà để cắt cơn đau nhanh chóng trở nên rất phổ biến.
Gần đây, cây trạch quạch (còn gọi là cây mắt mèo, muồng ràng ràng, tên khoa học là Adenanthera pavonina) bỗng được nhiều hội nhóm lan truyền như một "thần dược" chữa dứt điểm bệnh gout và viêm khớp. Phương pháp thường được chia sẻ là hái lá tươi hoặc hạt đem giã nát rồi đắp trực tiếp lên vùng khớp đang sưng tấy. Người chia sẻ khẳng định cách này giúp hút mủ, tiêu viêm và hạ acid uric chỉ sau vài lần đắp.
Tuy nhiên, lời đồn này hoàn toàn không có cơ sở xác thực từ các nghiên cứu y học hiện đại. Việc tự ý đắp thảo dược tươi lên các khớp đang viêm cấp không những không chữa khỏi bệnh mà còn khiến nhiều bệnh nhân phải nhập viện trong tình trạng da hoại tử, phồng rộp và nhiễm trùng khớp nghiêm trọng.
Trạch quạch là cây gì và y học cổ truyền ghi nhận ra sao?
Trạch quạch là loài cây thân gỗ rụng lá, thuộc phân họ Vang/Trinh nữ (Mimosoideae), có nguồn gốc từ Ấn Độ và vùng Đông Nam Á [1]. Loài cây này còn được biết đến với nhiều tên gọi quốc tế như red bead tree, saga hay red sandalwood, thường được trồng để lấy bóng mát, làm thức ăn gia súc hoặc cải tạo đất [1].
Trong y học cổ truyền tại một số quốc gia như Ấn Độ hay Sri Lanka, các bộ phận của cây trạch quạch như lá, vỏ và hạt từng được người xưa dùng phối hợp trong các bài thuốc điều trị tiêu chảy, tăng huyết áp, gout, thấp khớp và một số bệnh lý khác [1]. Hạt trạch quạch có màu đỏ tươi đặc trưng, vỏ rất cứng và thường chứa hàm lượng protein cùng nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [2], [1].
Mặc dù có tên trong một số bài thuốc dân gian, việc sử dụng loài cây này từ xưa chủ yếu qua đường uống theo công thức phối ngũ nghiêm ngặt, hoàn toàn không phải là phương pháp giã nát cây tươi đắp bừa bãi lên khớp như những lời đồn thổi trên mạng hiện nay [2], [1].
Khoa học thực nghiệm nói gì về cây trạch quạch?
Để làm rõ các tác dụng dược lý của trạch quạch, nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành chiết xuất các bộ phận của cây để thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2015 đánh giá tác dụng giảm đau của dịch chiết ethanol từ lá cây trạch quạch (Adenanthera pavonina) [3]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột thí nghiệm sử dụng các mô hình gây đau bằng nhiệt (tấm nhiệt, nhúng đuôi) và hóa chất (tiêm acid acetic, glutamate, formalin) [3]. Thử nghiệm dùng dịch chiết lá đường uống với các liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết đường uống làm tăng thời gian chịu nhiệt của chuột và giảm phản ứng quặn đau do hóa chất theo liều lượng, thông qua cơ chế liên quan đến thụ thể opioid và con đường cGMP [3]. Cần lưu ý đây là thử nghiệm giảm đau tổng quát dùng đường uống trên động vật, không phải kiểm chứng hiệu quả đắp ngoài hay điều trị riêng biệt cho bệnh gout trên người [3].
Về tác dụng kháng viêm và kiểm soát đường huyết, nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin (liều 55 mg/kg) [4]. Chuột được cho uống dịch chiết nước từ hạt trạch quạch trong 30 ngày [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết đường uống này giúp giảm nồng độ đường huyết, giảm triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol, đồng thời làm tăng HDL-cholesterol và HbA1c ở chuột thí nghiệm [4]. Năm 2016, một nghiên cứu khác trong ống nghiệm cũng chứng minh dịch chiết methanol từ lá trạch quạch có khả năng ức chế men alpha-amylase với nồng độ IC50 đạt 16,16 microgam/ml, tương đương thuốc đối chứng acarbose (18,63 microgam/ml) và có khả năng quét gốc tự do chống oxy hóa [5]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2023 dùng kỹ thuật phân tích GC-MS và mô phỏng gắn kết phân tử in silico đã phát hiện 17 hợp chất trong dịch chiết lá cây, chỉ ra tiềm năng của một số chất như diazoprogesterone gắn kết với thụ thể kinase của thụ thể insulin [6].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2016 và 2019 cũng khảo sát tiềm năng của trạch quạch trên các dòng tế bào ung thư nhân tạo và mô hình chuột bị u lympho cổ trướng đường uống [2], [7]. Toàn bộ các dữ liệu này đều tập trung vào hoạt tính hạ đường huyết, chống oxy hóa, hỗ trợ ức chế khối u hoặc giảm đau thần kinh khi dùng đường toàn thân ở động vật hoặc ống nghiệm, không có bất kỳ nghiên cứu nào thử nghiệm hay chứng minh việc giã đắp ngoài da có thể tiêu trừ tinh thể urat hoặc trị khỏi viêm khớp [5], [4], [2], [6], [7], [3].
Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn thực vật và đắp lá ngoài da
Một nguyên nhân lớn dẫn đến sự nhầm lẫn về việc "cây trạch quạch hạ acid uric" xuất phát từ việc người dân đánh đồng trạch quạch với các cây thuốc khác có tên gọi dân gian na ná nhau.
Điển hình, trong y học thực nghiệm có loài cúc chuột (Gnaphalium affine), từng được một nghiên cứu công bố năm 2017 chứng minh có tác dụng hạ acid uric máu trên chuột thí nghiệm bị tăng acid uric do potassium oxonate nhờ ức chế men xanthine oxidase (XO), đồng thời giảm phù chân chuột trong mô hình gây phù bằng tinh thể monosodium urate (MSU) [8]. Tuy nhiên, Gnaphalium affine là cây họ Cúc hoàn toàn khác biệt với cây trạch quạch (Adenanthera pavonina) thuộc họ Đậu [8], [1]. Việc gán ghép tác dụng hạ acid uric của loài này sang cây trạch quạch là sai lệch về bản chất khoa học.
Nguy hiểm hơn, nhiều người lầm tưởng rằng đắp thảo mộc tươi ngoài da là cách an toàn vì "không uống vào bụng thì không sợ ngộ độc". Đây là sai lầm nghiêm trọng. Vùng da trên khớp bị gout hoặc viêm khớp cấp tính đang ở trạng thái căng bóng, sung huyết và rất nhạy cảm. Giã nát lá, vỏ cây đắp lên sẽ biến lớp đắp thành một ổ vi khuẩn ẩm ướt ủ kín trên bề mặt da.
Rủi ro viêm da tiếp xúc và biến chứng nhiễm trùng
Hành vi tự ý đắp trạch quạch tươi ngoài da tiềm ẩn nguy cơ rất cao dẫn đến viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc kích ứng. Nhựa cây tươi và các tạp chất thực vật lạ tiếp xúc trực tiếp có thể gây ngứa ngáy, phồng rộp, nổi mụn nước và nóng rát dữ dội. Khi vùng da này bị trợt loét, hàng rào bảo vệ tự nhiên bị phá vỡ hoàn toàn.
Nếu vi khuẩn bên ngoài xâm nhập qua vết thương trợt rách, bệnh nhân có thể đối mặt với biến chứng viêm mô tế bào, hoại tử da diện rộng hoặc vi khuẩn tấn công sâu vào trong bao hoạt dịch gây viêm khớp nhiễm trùng. Đây là tình trạng cấp cứu nguy hiểm, có thể dẫn đến phá hủy toàn bộ sụn khớp, nguy cơ tàn phế vĩnh viễn hoặc nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Ngoài ra, ở hạt trạch quạch, nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng hạt chứa lượng lớn chất ức chế men tiêu hóa trypsin (chúng bền vững với sự phân hủy của pepsin trong dạ dày) và chỉ bị bất hoạt hoàn toàn khi hạt được bóc sạch vỏ rồi đun sôi kỹ [1]. Điều này cho thấy các bộ phận của loài cây này chứa những chất kháng dinh dưỡng và hợp chất phức tạp, nếu chế biến và sử dụng bừa bãi không đúng cách có thể gây ra nhiều độc tính khó lường [1].
Những ai tuyệt đối nên tránh xa các bài thuốc đắp này?
Tất cả bệnh nhân đang có đợt sưng đau khớp cấp tính, đặc biệt là người mắc bệnh gout, viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp hay viêm khớp nhiễm khuẩn, tuyệt đối không được tự ý đắp cây trạch quạch hoặc bất kỳ loại lá cây tươi nào lên vùng khớp tổn thương.
Những người có tiền sử cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa, hoặc vùng da quanh khớp đang có vết trầy xước, lở loét càng phải tránh xa vì rủi ro dị ứng và nhiễm khuẩn sẽ nhân lên gấp nhiều lần.
Ngoài ra, bệnh nhân đái tháo đường kèm theo các vấn đề về khớp cần đặc biệt cẩn trọng. Người bệnh đái tháo đường thường có hệ miễn dịch suy giảm và biến chứng thần kinh mạch máu, vết loét do đắp lá cây gây ra có thể rất khó lành, dẫn đến hoại tử và nguy cơ phải cắt cụt chi.
Lời khuyên xử trí an toàn khi khớp sưng đau
Khi khớp xuất hiện các dấu hiệu sưng, nóng, đỏ và đau nhức dữ dội, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa cơ xương khớp để được bác sĩ thăm khám, làm xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh và kê đơn thuốc điều trị đúng phác đồ khoa học.
Trong khi chờ thăm khám hoặc phối hợp cùng đơn vị y tế, bệnh nhân nên để khớp được nghỉ ngơi tuyệt đối, hạn chế đi lại hay vận động mạnh lên khớp tổn thương. Có thể kê cao chân hoặc vùng khớp bị đau để giảm ứ trệ tuần hoàn, giảm sưng nề.
Biện pháp chườm mát (dùng khăn sạch bọc ngoài túi đá lạnh chườm ngắt quãng 15-20 phút mỗi lần) có thể giúp làm dịu cảm giác nóng buốt an toàn hơn rất nhiều so với việc đắp lá cây. Người bệnh cần giữ cho bề mặt da quanh khớp luôn khô thoáng, sạch sẽ, không xoa bóp dầu nóng, không chọc hút dịch bừa bãi và không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.
Tóm lại, cây trạch quạch (Adenanthera pavonina) mới chỉ được khảo sát sơ bộ trong phòng thí nghiệm trên động vật và tế bào về một số hoạt tính sinh học đường toàn thân, hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng nào khẳng định hiệu quả chữa khỏi gout hay viêm khớp khi đắp ngoài da [5], [4], [6], [3]. Người bệnh không nên mạo hiểm sức khỏe của bản thân vào các lời đồn thiếu cơ sở, tránh biến một cơn đau khớp thông thường thành tổn thương nhiễm trùng nặng nề.
