Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảm giác nóng rát ngực, nghẹn họng nhưng khi đi nội soi, kết quả niêm mạc thực quản hoàn toàn bình thường, không hề có vết trợt xước hay loét. Trường hợp này thường khiến người bệnh băn khoăn vì sao không thấy tổn thương nhưng cảm giác đau đớn, khó chịu vẫn dai dẳng hàng ngày.
Thực tế, tình trạng này được y học gọi là trào ngược không trợt xước (NERD), một phân nhóm rất phổ biến của bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Đối với thể bệnh này, giải pháp dinh dưỡng không thể chỉ tập trung vào việc giảm tiết axit dạ dày đơn thuần như viêm trợt thực quản, mà cần hướng trọng tâm vào việc xoa dịu tính quá mẫn của hệ thần kinh cảm giác tại đường tiêu hóa.
Sự khác biệt giữa thể không trợt xước và viêm trợt
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản được chia thành các nhóm bệnh chính gồm trào ngược không trợt xước (NERD) và viêm thực quản có trợt xước [1]. Ở bệnh nhân có viêm trợt, axit dạ dày trào ngược lên gây ra các vết trợt xước, viêm loét rõ ràng trên niêm mạc khi quan sát qua máy nội soi [1]. Trái lại, bệnh nhân NERD có các triệu chứng điển hình như ợ nóng hay trào ngược axit nhưng hoàn toàn không tìm thấy tổn thương niêm mạc thực quản đoạn xa khi nội soi tiêu hóa trên [2], [3].
Đáng chú ý, thể không trợt xước chiếm trên 50% tổng số các ca bệnh liên quan đến trào ngược dạ dày thực quản [1]. Nhóm người mắc thể bệnh này thường có xu hướng trẻ tuổi hơn, tỷ lệ nữ giới cao hơn, cân nặng cơ thể thấp hơn và ít gặp tình trạng thoát vị hoành hơn so với người bị viêm thực quản trợt xước [4]. Mặc dù niêm mạc không có vết loét, chất lượng cuộc sống của người bệnh NERD bị suy giảm tương đương với những người bị viêm thực quản ăn mòn thực sự [4].
Tại sao không có vết trợt nhưng người bệnh vẫn đau đớn? Nghiên cứu cho thấy không có bằng chứng thuyết phục nào chứng minh sự khác biệt rõ rệt về khả năng tiết axit dạ dày giữa người mắc NERD và viêm thực quản trợt xước [1]. Cơ chế bệnh sinh của thể trào ngược không trợt xước rất phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố như quá mẫn nội tạng, bất thường vận động thực quản, trào ngược yếu hoặc trào ngược không chứa axit, cùng các tác động tâm lý [2], [3].
Quá mẫn nội tạng: Gốc rễ gây cơn đau dai dẳng
Ở người bị viêm trợt thực quản, mức độ nặng của tổn thương niêm mạc tỷ lệ thuận với thời gian thực quản tiếp xúc với axit và pepsin [1]. Tuy nhiên, ở nhóm không trợt xước, lượng axit trào ngược chỉ đóng vai trò thứ yếu trong việc kích hoạt triệu chứng [3]. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở tính quá mẫn nội tạng – hiện tượng các thụ thể thần kinh tại thực quản trở nên nhạy cảm bất thường [2], [1].
Các nghiên cứu mô bệnh học chỉ ra rằng hiện tượng giãn rộng khoảng gian bào là một dấu ấn cấu trúc khách quan giải thích cho sự gia tăng cảm nhận trào ngược ở người bệnh NERD, bất kể mức độ tiếp xúc axit nhiều hay ít [1]. Khi khoảng cách giữa các tế bào biểu mô mở rộng, hàng rào bảo vệ bị suy yếu, khiến các đầu dây thần kinh cảm giác nằm sâu bên dưới dễ bị kích ứng ngay cả khi chỉ tiếp xúc với lượng axit rất nhỏ [1]. Ngoài ra, hiện tượng tăng cảm đau được xem là cơ chế áp đảo gây ra triệu chứng ở bệnh nhân NERD [1].
Bên cạnh quá mẫn thần kinh, một số bất thường về cơ học cũng được ghi nhận. Dù vậy, tỷ lệ bất thường vận động thực quản ở bệnh nhân NERD thấp hơn đáng kể so với người bị viêm trợt (25,7% so với 48,6%) [5]. Trong đó, rối loạn vận động thực quản không hiệu quả chỉ xuất hiện ở 15,9% người mắc NERD, thấp hơn nhiều so với các cấp độ viêm trợt nặng [5]. Điều này chứng minh rằng cảm giác bỏng rát ở người bệnh NERD phần lớn không đến từ tổn thương mô hay rối loạn co bóp cơ học nặng nề, mà do ngưỡng kích hoạt thần kinh cảm giác bị hạ quá thấp [1], [5].
Bằng chứng khoa học về độ nhạy cảm của thực quản
Nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng đã định lượng cụ thể mức độ nhạy cảm thần kinh ở nhóm người bệnh trào ngược không trợt xước:
Trong một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 2004 tại Nhật Bản trên 14 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng và 68 bệnh nhân trào ngược (bao gồm 26 người mắc NERD, 34 người viêm trợt và 6 người có thực quản Barrett), các nhà khoa học đã dùng nghiệm pháp truyền axit vào thực quản để đo lường mức độ phản ứng [6]. Kết quả cho thấy thời gian phản ứng, đánh giá cường độ và điểm cảm nhận truyền axit ở nhóm NERD đạt lần lượt là 4,6 ± 3,4; 4,4 ± 3,4 và 27,8 ± 26,7 điểm, cao hơn rõ rệt so với nhóm viêm thực quản trợt xước (3,2 ± 3,3; 3,0 ± 3,2 và 18,2 ± 24,8 điểm) cũng như nhóm đối chứng bình thường (1,7 ± 2,7; 1,1 ± 2,0 và 5,4 ± 11,8 điểm) [6]. Tỷ lệ người có điểm cảm nhận cảm giác cao ở nhóm NERD lên tới 57,7%, vượt trội so với mức 32,3% ở nhóm viêm trợt và 6,7% ở nhóm đối chứng [6].
Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2007 trên 113 bệnh nhân NERD và 37 bệnh nhân viêm trợt thực quản ghi nhận tần suất mẫn cảm với axit lên tới 69,9% ở nhóm NERD và 67,6% ở nhóm viêm trợt [5]. Những kết quả này khẳng định hiện tượng mẫn cảm thần kinh tại thực quản là có thật và đóng vai trò trung tâm kích hoạt cơn khó chịu [6], [5].
Chính vì cơ chế quá mẫn nội tạng chiếm ưu thế, các phương pháp điều trị ức chế axit truyền thống thường đem lại kết quả hạn chế đối với người bệnh NERD [3], [4]. Khoảng 50% bệnh nhân NERD không đáp ứng với liều chuẩn của thuốc ức chế bơm proton (PPI) – vốn là liệu pháp đầu tay điều trị GERD [3]. Các nghiên cứu khác cũng xác nhận khoảng 50% người mắc bệnh trào ngược không có tổn thương nội soi chỉ đạt được giảm triệu chứng hoàn toàn sau 4 tuần dùng thuốc [4]. Thậm chí, việc tăng gấp đôi liều PPI cũng không thể ức chế hoàn toàn tiết axit và không giải quyết được hết mọi triệu chứng do thuốc không xử lý được gốc rễ quá mẫn thần kinh và trào ngược không chứa axit [3], [1].
Tương tác giữa não bộ và đường tiêu hóa
Không chỉ dừng lại ở dây thần kinh cục bộ tại thực quản, tình trạng trào ngược không trợt xước còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ trục não - ruột [7]. Yếu tố tâm lý, cảm xúc tiêu cực có thể làm khuếch đại tín hiệu dẫn truyền từ thực quản lên não bộ, khiến nhận thức về cơn đau trở nên nghiêm trọng hơn [7], [4].
Nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích số liệu từ 304 bệnh nhân khám từ năm 2016 đến 2018 tại một trung tâm chẩn đoán chức năng tiêu hóa đã làm sáng tỏ mối liên hệ này [7]. Khi đánh giá bằng thang đo chỉ số nhạy cảm nội tạng (VSI), bệnh nhân NERD đạt 61,9 ± 20,8 điểm và bệnh nhân quá mẫn trào ngược đạt 57,8 ± 15,4 điểm, giảm sút đáng kể so với mức 85,7 ± 2,0 điểm ở nhóm người khỏe mạnh bình thường, phản ánh độ nhạy cảm nội tạng tăng cao bất thường [7].
Đồng thời, điểm số đánh giá lo âu và trầm cảm tại bệnh viện (HADS) ở nhóm NERD đạt mức 11,3 ± 8,9 điểm và nhóm quá mẫn trào ngược là 11,9 ± 6,0 điểm, cao vượt trội so với mức 2,0 ± 1,4 điểm của nhóm đối chứng [7]. Cảm giác tăng nhạy cảm trước các kích thích nội tạng đi kèm trạng thái lo âu, căng thẳng cho thấy NERD phù hợp với khái niệm rối loạn tương tác trục não - ruột [7].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan còn chỉ ra sự chồng lấp và liên kết chặt chẽ giữa NERD với chứng khó tiêu chức năng [8]. Những cơ chế chung như quá mẫn nội tạng, chậm làm rỗng dạ dày, giảm dung nạp vùng đáy vị và các yếu tố tâm lý xã hội thường xuyên hiện diện song hành ở cả hai hội chứng này [8].
Hiểu lầm thường gặp trong dinh dưỡng trào ngược
Rất nhiều người bệnh khi nghe chẩn đoán trào ngược liền áp dụng máy móc chế độ kiêng khem của viêm trợt thực quản vào thể trào ngược không trợt xước. Điều này tạo ra những hiểu lầm phổ biến:
Hiểu lầm thứ nhất: Chỉ cần kiêng tuyệt đối thực phẩm chua để hết axit. Ở người mắc viêm trợt, việc hạn chế thực phẩm chua giúp ngăn ăn mòn vết loét. Nhưng ở người bệnh NERD, khả năng tiết axit của dạ dày không hề cao hơn bình thường [1]. Ngay cả những đợt trào ngược không mang tính axit hoặc chỉ biến đổi độ pH cực nhỏ (pH dưới 4) cũng đủ khiến các đầu dây thần kinh bị kích thích mạnh [1], [4]. Do đó, việc chỉ chăm chăm loại bỏ vị chua không giúp giải quyết tận gốc cơn đau rát nếu hệ thần kinh cảm giác chưa được làm dịu.
Hiểu lầm thứ hai: Càng kiêng khem khắt khe thì bệnh càng mau lành. Khi loại bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm khỏi thực đơn vì sợ trào ngược, người bệnh dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt năng lượng và căng thẳng tâm lý. Tình trạng âu lo, căng thẳng do ăn uống kiêng khem quá mức lại kích hoạt các thụ thể thần kinh tại thực quản nhạy cảm hơn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn làm tăng điểm lo âu và trầm cảm [7].
Hiểu lầm thứ ba: Uống thuốc giảm tiết axit là có thể ăn uống thoải mái. Vì thuốc ức chế axit truyền thống thất bại trên khoảng 50% người mắc NERD, việc phụ thuộc vào thuốc mà bỏ qua việc kiểm soát các tác nhân kích thích thần kinh tại thực quản sẽ khiến các đợt nóng rát tiếp tục tái diễn [3], [4].
Chiến lược dinh dưỡng làm dịu thụ thể thần kinh
Do cơ chế xuất phát từ sự quá mẫn của các đầu dây thần kinh cảm giác và khoảng gian bào giãn rộng, giải pháp dinh dưỡng cho người bệnh NERD cần chuyển trọng tâm từ "giảm độ toan dạ dày" sang "giảm kích ứng thần kinh cảm giác":
Thứ nhất, hạn chế các chất kích thích hóa học trực tiếp lên thụ thể thần kinh. Gia vị cay nóng, hạt tiêu, ớt chứa các hợp chất tác động trực tiếp vào thụ thể cảm giác đau tại niêm mạc. Khi khoảng gian bào đang giãn rộng, những hoạt chất này dễ dàng thấm sâu kích thích đầu tận cùng thần kinh thực quản, gây cảm giác bỏng rát dữ dội dù không hề gây loét [1]. Đồ uống chứa cồn, caffeine hay nước ngọt có ga cũng kích thích trực tiếp lên niêm mạc nhạy cảm và cần được cắt giảm.
Thứ hai, tránh các kích thích nhiệt độ cực đoan. Thực phẩm quá nóng hoặc quá lạnh có thể gây co thắt cục bộ và kích hoạt tức thì các thụ thể nhiệt cảm giác dọc thực quản. Người bệnh nên duy trì thức ăn, nước uống ở nhiệt độ ấm vừa phải nhằm tránh làm bùng phát cơn đau do tăng cảm giác [1].
Thứ ba, giảm áp lực cơ học và thể tích lên dạ dày. Dù tỷ lệ rối loạn vận động thực quản ở thể NERD thấp hơn thể viêm trợt, tình trạng chậm làm rỗng dạ dày vẫn có thể xuất hiện đồng thời [5], [8]. Ăn các bữa quá no, giàu chất béo bão hòa khó tiêu sẽ làm dạ dày căng giãn, gia tăng các đợt trào ngược vi thể chạm tới thực quản nhạy cảm [1], [8]. Thay vì ăn 3 bữa lớn, chia nhỏ khẩu phần thành 4-5 bữa nhẹ trong ngày giúp giảm áp lực cơ học đáy vị [8].
Thứ tư, hỗ trợ điều hòa trục não - ruột qua ăn uống. Thiết lập giờ giấc ăn uống cố định, nhai chậm, ăn trong không gian thư giãn giúp kích hoạt hệ thần kinh đối giao cảm, giảm thiểu căng thẳng và lo âu vốn là yếu tố làm tăng điểm nhạy cảm nội tạng [7].
Ai nên thận trọng và cần thăm khám y tế?
Mặc dù việc điều chỉnh dinh dưỡng nhằm xoa dịu thần kinh đem lại nhiều cải thiện, người bệnh không được tự ý chẩn đoán thể bệnh tại nhà. Việc phân biệt giữa thể NERD và viêm loét trợt xước bắt buộc phải thông qua nội soi tiêu hóa trên từ cơ sở y tế chuyên khoa [3], [6].
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và phải có sự theo dõi của bác sĩ:
- Người gặp các triệu chứng báo động: Khó nuốt, nuốt đau, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân. Đây có thể là dấu hiệu của các bệnh lý thực thể nguy hiểm khác cần can thiệp y tế ngay lập tức.
- Người bệnh đã dùng thuốc ức chế axit chuẩn 4 tuần nhưng không thuyên giảm: Do tỷ lệ không đáp ứng thuốc ở nhóm NERD lên tới 50%, người bệnh cần được thực hiện thêm các thăm dò chức năng thực quản chuyên sâu như đo áp lực và đo pH - trở kháng thực quản để xác định chính xác nguyên nhân [3], [4].
- Người mắc kèm các rối loạn tiêu hóa chức năng khác như hội chứng ruột kích thích, khó tiêu chức năng hoặc có rối loạn lo âu, trầm cảm: Cần có sự phối hợp điều trị đa chuyên khoa giữa tiêu hóa và tâm lý, không nên tự ý dùng thuốc hay áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc [7], [8].
Tóm lại, trào ngược không trợt xước đòi hỏi một góc nhìn toàn diện hơn thay vì chỉ tập trung vào axit dạ dày. Hiểu đúng bản chất của tính quá mẫn nội tạng giúp người bệnh lựa chọn chế độ dinh dưỡng nhẹ nhàng, giảm thiểu kích ứng thụ thể thần kinh, đồng thời duy trì lối sống thư thái để kiểm soát triệu chứng một cách cân bằng và bền vững.
