Nhiều người trồng trầu bà vàng (Epipremnum aureum) trong phòng ngủ, bàn làm việc với hy vọng hút sạch khí độc. Niềm tin này bắt nguồn từ các thí nghiệm buồng kín nổi tiếng trong quá khứ, khiến cây cảnh được xem như máy lọc không khí tự nhiên.
Tuy nhiên, khả năng làm sạch khí độc của trầu bà vàng trong không gian thực tế khác xa môi trường phòng thí nghiệm kín. Hiệu quả xử lý chất độc trong phòng ở thông thường rất hạn chế và khó tạo ra thay đổi rõ rệt cho chất lượng không khí.
Hợp chất hữu cơ bay hơi tích tụ trong nhà ra sao?
Không khí trong nhà là một hỗn hợp phức tạp chứa nhiều loại hóa chất và hạt bụi lơ lửng [1]. Hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) là nhóm chất gây ô nhiễm không khí phổ biến, bao gồm aldehyde, terpene, hydrocarbon thơm và hydrocarbon halogen hóa [1]. Nhiều hợp chất VOC được xếp vào nhóm chất gây kích ứng, độc hại hoặc có khả năng gây ung thư cho người, liên quan trực tiếp đến bệnh hen suyễn và các vấn đề hô hấp [2].
Khí độc trong nhà xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau. Formaldehyde thường giải phóng từ vật liệu xây dựng, keo dán, gỗ ép công nghiệp khiến người sống trong nhà bị phơi nhiễm [3]. Một đánh giá hệ thống phân tích 40 nghiên cứu cho thấy nồng độ trung bình của VOC thường cao hơn ở môi trường nhà ở, văn phòng và tăng cao vào mùa lạnh [2].
Bên cạnh đó, các hoạt động thường ngày của con người cũng giải phóng nhiều chất bay hơi. Hơi thở ra chứa isoprene, trong khi thực phẩm và các sản phẩm tiêu dùng làm gia tăng đáng kể các hợp chất ngoại sinh trong phòng [4]. Tại các căn hộ, các hợp chất bay hơi trung gian (IVOC) chiếm khoảng 20% tổng lượng hợp chất hữu cơ trong không khí, dao động từ 14,4 đến 69,0 microgam/m3 [5]. Những chất độc này tồn tại dai dẳng và tích tụ liên tục mỗi ngày [2].
Cơ chế hấp thụ khí độc của trầu bà vàng
Cây xanh xử lý các chất ô nhiễm thông qua cơ chế phân giải sinh học tự nhiên (phytoremediation) [3]. Khí độc như formaldehyde thâm nhập vào mô thực vật qua các khí khổng trên bề mặt lá trong quá trình trao đổi khí. Tại đây, tế bào thực vật cùng hệ vi sinh vật rễ chuyển hóa một phần chất độc thành các hợp chất ít hại hơn hoặc sử dụng chúng trong chu trình sinh trưởng.
Trầu bà vàng cũng hỗ trợ cải thiện môi trường vi khí hậu trong buồng kín. Quá trình thoát hơi nước và quang hợp của nhóm cây cảnh giúp làm tăng độ ẩm tương đối và giải phóng oxy [6]. Tuy vậy, tốc độ chuyển hóa tự nhiên của lá cây diễn ra chậm chạp và phụ thuộc nhiều vào diện tích bề mặt tiếp xúc của tán lá.
Để tăng tốc độ này, các nhà khoa học từng thử nghiệm giải pháp sinh học công nghệ cao. Nghiên cứu biến đổi gen cho thấy khi biểu hiện gen cytochrome P450 2e1 từ động vật có vú trên cây trầu bà vàng, khả năng phân giải benzene và chloroform tăng vọt, mở ra hướng ứng dụng màng lọc sinh học khử VOC [7]. Nhưng đây là cây biến đổi gen trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn khác các chậu trầu bà vàng tự nhiên bán ngoài chợ.
Nghiên cứu buồng kín: Kết quả ấn tượng
Phần lớn dữ liệu ca ngợi trầu bà vàng lọc khí bắt nguồn từ các thí nghiệm đặt cây trong hộp hoặc buồng đóng kín hoàn toàn. Dưới điều kiện lý thuyết không có dòng khí lưu thông, trầu bà vàng thể hiện khả năng giảm thiểu hóa chất độc hại khá tốt.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 thử nghiệm trầu bà vàng (Epipremnum aureum) cùng cỏ lan chi và lan ý trong hộp xông kín [3]. Thí nghiệm duy trì nồng độ formaldehyde khoảng 3 ppm, CO2 khoảng 450 ppm, cường độ sáng 1000 lux và tưới nước máy thông thường [3]. Kết quả cho thấy trong buồng kín, trầu bà vàng cùng các cây thử nghiệm đạt tiềm năng xử lý và dung nạp tới 70% formaldehyde mục tiêu trong thời gian ngắn [3].
Một nghiên cứu khác năm 2023 so sánh 6 loại cây cảnh (trong đó có trầu bà vàng) với vi tảo và các phương pháp vật lý trong buồng thử nghiệm [6]. Kết quả ghi nhận cây cảnh cần nhiều thời gian hơn để khử hoàn toàn formaldehyde và tổng VOC so với vi tảo [6]. Dù vậy, trong không gian đóng kín hoàn toàn, trầu bà vàng vẫn chứng minh được khả năng hấp thu hóa chất độc hại sau một thời gian nhất định [6].
Không gian thực tế: Bằng chứng còn mâu thuẫn
Dù cho kết quả tích cực trong hộp thí nghiệm kín, trầu bà vàng lại bộc lộ hạn chế lớn khi đưa vào không gian đời thực. Phòng thực tế luôn có sự đối lưu khí qua cửa sổ, khe cửa, quạt thông gió và sự di chuyển của con người, khiến nồng độ khí độc liên tục biến động.
Nghiên cứu năm 2024 tại phòng bảo quản của giảng đường giải phẫu là minh chứng thực tế rõ ràng nhất [8]. Nghiên cứu đặt 7 chậu cây cùng loại (thực hiện lần lượt với trầu bà vàng, lưỡi hổ và lan ý) trong phòng chứa xác suốt 14 ngày, đo đạc nồng độ formaldehyde bằng máy giám sát VOC chuyên dụng và đối chiếu với thời gian không đặt cây [8].
Kết quả cho thấy sự hiện diện của cây xanh không đem lại kết luận rõ ràng về khả năng giảm nồng độ formaldehyde không khí xuống mức an toàn theo tiêu chuẩn WHO [8]. Cây trầu bà vàng và lan ý tuy có sự khác biệt thống kê (p < 0,05) nhưng chỉ tạo ra mối tương quan dương yếu với nồng độ chất độc [8]. Các nhà nghiên cứu kết luận hiệu quả làm sạch của cây trong đời thực cần tiếp tục được đánh giá lại, bởi các nghiên cứu trước đây chủ yếu nằm trong môi trường kiểm soát chặt chẽ [8].
Hiểu lầm thường gặp về cây lọc không khí
Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ cần đặt 1 - 2 chậu trầu bà vàng là phòng ngủ sạch bong khí độc. Thể tích không khí của một căn phòng 15 - 20 m2 gấp hàng nghìn lần thể tích hộp thí nghiệm vài chục lít. Với tốc độ đối lưu tự nhiên, lượng khí độc trôi qua tán lá cây chỉ là phần rất nhỏ, không đủ để cây kịp hấp thụ trước khi luồng khí mới tràn vào.
Nhiều người cũng tin trầu bà vàng thay thế được hoàn toàn máy lọc không khí chuyên dụng. Nghiên cứu cho thấy các phương pháp vật lý hay màng lọc xử lý bụi mịn và chất ô nhiễm nhanh hơn nhiều so với quá trình chuyển hóa thụ động của thực vật [6]. Cây cảnh thông thường không thể loại bỏ hạt bụi PM2.5 hay bụi PM10 hiệu quả như máy móc [6].
Ngoài ra, người dân thường lầm tưởng cây có thể tự dọn sạch mùi sơn, mùi hóa chất nồng nặc trong nhà mới xây. Nghiên cứu thực tế tại phòng giải phẫu chỉ ra lượng formaldehyde phát tán mạnh từ nguồn liên tục khiến chậu cây bị quá tải và không thể hạ nồng độ về ngưỡng an toàn [8].
Ai nên thận trọng khi trồng trầu bà vàng?
Trầu bà vàng là loài thực vật dễ chăm sóc nhưng chứa độc tố tự nhiên. Thân và lá cây chứa tinh thể canxi oxalat dạng kim, có thể gây kích ứng mạnh niêm mạc, bỏng rát miệng, họng và nôn mửa nếu nhai phải.
Gia đình có trẻ nhỏ đang ở độ tuổi tò mò, thích ngậm đồ vật cần tránh đặt trầu bà vàng ở tầm với thấp. Trẻ ngắt lá nhai có thể bị sưng môi, khó nuốt và kích ứng tiêu hóa.
Người nuôi thú cưng (chó, mèo) cũng cần cẩn thận. Mèo có thói quen cắn gặm lá xanh, nếu nuốt phải lá trầu bà vàng sẽ bị chảy nhiều nước dãi, bỏ ăn và ngộ độc.
Người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử viêm da tiếp xúc nên đeo găng tay khi cắt tỉa, thay chậu. Nhựa cây chảy ra khi đứt gãy cành có thể gây ngứa ngáy hoặc phát ban trên da.
Cách ứng dụng và tối ưu không khí trong nhà
Để trầu bà vàng hỗ trợ không gian sống tốt nhất, bạn nên xem cây như giải pháp trang trí xanh và cải thiện tâm lý hơn là một cỗ máy hút độc vạn năng. Đặt chậu cây ở nơi có ánh sáng tán xạ nhẹ (khoảng 1000 lux) và tưới nước định kỳ để lá luôn khỏe mạnh, duy trì trao đổi chất [3]. Cần lau sạch bụi trên bề mặt lá thường xuyên để thông thoáng các lỗ khí khổng.
Muốn giảm VOC và formaldehyde thực sự hiệu quả, giải pháp ưu tiên hàng đầu là kiểm soát nguồn phát thải. Chọn đồ nội thất bằng gỗ đạt tiêu chuẩn an toàn, hạn chế dùng hóa chất xịt phòng, keo dán công nghiệp kém chất lượng [2]. Mở cửa sổ thông gió đều đặn mỗi ngày để dòng khí tự nhiên mang bớt chất độc ra ngoài thay vì để không khí tù đọng [2].
Đối với nhà mới xây, vừa sửa chữa hoặc phòng ngủ đóng kín, việc kết hợp quạt hút gió hoặc máy lọc không khí có màng lọc carbon hoạt tính là cần thiết. Cây xanh chỉ nên đóng vai trò phụ trợ, tạo cảm giác thư thái và tăng chút độ ẩm cho căn phòng [6].
Cây trầu bà vàng có khả năng hấp thụ và chuyển hóa formaldehyde cùng một số chất hữu cơ bay hơi trong các buồng thí nghiệm kín [2, 4]. Tuy nhiên, trong điều kiện phòng ở thực tế, vài chậu trầu bà vàng không thể làm sạch khí độc hay thay thế hệ thống thông gió và máy lọc chuyên dụng [8]. Hãy chăm sóc trầu bà vàng vì vẻ đẹp tự nhiên, đồng thời duy trì thói quen mở cửa đón gió để giữ ngôi nhà luôn thông thoáng, lành mạnh.
