Trẻ em trong độ tuổi phát triển có nên ăn chế độ low-carb?

Băn khoăn về chế độ ăn cắt giảm tinh bột ở trẻ nhỏ

Nhiều phụ huynh hiện nay có xu hướng áp dụng các chế độ ăn kiêng của người lớn, điển hình là chế độ ăn ít tinh bột (low-carb), cho con em mình nhằm mục đích kiểm soát cân nặng hoặc giữ vóc dáng thon gọn từ sớm. Không ít người tin rằng việc cắt giảm tinh bột sẽ giúp trẻ tránh béo phì mà không làm ảnh hưởng đến quá trình phát triển chiều cao. Sự lan truyền của các trào lưu ăn uống trên mạng xã hội khiến thắc mắc liệu trẻ đang lớn có nên kiêng tinh bột hay không trở thành một chủ đề nhận được rất nhiều sự quan tâm.

Giai đoạn phát triển của trẻ em đòi hỏi một sự phối hợp phức tạp giữa các yếu tố dinh dưỡng và hệ thống nội tiết tố. Bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào trong cơ cấu các chất dinh dưỡng đa lượng đều có thể tác động trực tiếp đến sự tăng trưởng tổng thể. Do đó, việc hiểu rõ vai trò của carbohydrate đối với thể chất của trẻ là điều vô cùng quan trọng đối với các bậc cha mẹ.

Trẻ em có nên ăn low-carb không?

Câu trả lời ngắn gọn theo góc nhìn y khoa là phụ huynh không nên tự ý cho trẻ em trong độ tuổi phát triển áp dụng chế độ ăn low-carb nếu không có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Trong thực hành lâm sàng, việc giới hạn lượng carbohydrate dưới mức khuyến cáo được xem là một yếu tố nguy cơ có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự tăng trưởng bình thường ^[1]. Đơn cử, các hướng dẫn y tế đã sử dụng mốc 100 gam carbohydrate mỗi ngày làm ngưỡng cảnh báo, bởi các bằng chứng y văn chỉ ra rằng trẻ tiêu thụ dưới 100 gam tinh bột mỗi ngày phải đối mặt với nhiều lo ngại về tăng trưởng và phát triển ^[1]. Trẻ em đang lớn cần nguồn năng lượng đầy đủ từ carbohydrate để bảo tồn protein cho việc xây dựng cơ bắp và phát triển xương dài.

Mối liên hệ mật thiết giữa hormone tăng trưởng và chuyển hóa carbohydrate

Hormone tăng trưởng (GH) được xác định là một yếu tố then chốt thúc đẩy sự tăng trưởng thể chất và gia tăng chiều cao ở trẻ em ^[2]. Hoạt động của trục hormone này gắn liền trực tiếp với trạng thái chuyển hóa năng lượng bên trong cơ thể. Khi cơ thể tiếp nhận carbohydrate, hệ thống chuyển hóa đường và hormone tăng trưởng sẽ diễn ra các hoạt động tương tác phức tạp để duy trì sự cân bằng năng lượng cần thiết cho các mô phát triển.

Các nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra rằng liệu pháp hormone tăng trưởng tái tổ hợp có thể gây ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa carbohydrate và làm giảm dung nạp glucose trong suốt quá trình điều trị ^[3]. Điều này cho thấy hormone tăng trưởng và quá trình xử lý đường của cơ thể luôn tác động qua lại lẫn nhau một cách chặt chẽ ^[3]. Khi trẻ bị cắt giảm carbohydrate quá mức, sự xáo trộn cân bằng chuyển hóa có thể gây trở ngại cho quá trình tăng trưởng tự nhiên, đặc biệt khi hormone tăng trưởng cần một nền tảng dinh dưỡng ổn định để phát huy tối đa hiệu quả sinh học.

Hơn nữa, hormone tăng trưởng thúc đẩy sản xuất yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-1) để kích thích sự phát triển của sụn tiếp hợp ở đầu xương. Nếu trẻ thiếu hụt năng lượng do giảm tinh bột, nồng độ IGF-1 có thể bị suy giảm, dẫn đến nguy cơ chậm lớn và hạn chế phát triển tầm vóc.

Bằng chứng từ các nghiên cứu về hormone tăng trưởng và sự phát triển thể chất

Quá trình tăng trưởng chiều cao và sự an toàn về mặt chuyển hóa ở trẻ em đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn:

Nghiên cứu quan sát theo dõi dài hạn công bố năm 2021 đánh giá chuyển hóa carbohydrate và các biến cố bất lợi trên trẻ sinh ra bị nhỏ so với tuổi thai (SGA) sau khi kết thúc điều trị bằng Omnitrope ^[3]. Công trình này theo dõi 130 đối tượng, trong đó có 118 bệnh nhân (gồm 64 bé gái) đủ tiêu chuẩn phân tích, với thời gian theo dõi trung bình là 39,6 tháng ^[3]. Kết quả cho thấy không có bệnh nhân nào bị chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường mới, và các thông số chuyển hóa carbohydrate hoàn toàn phù hợp với kết quả này ^[3]. Tổng cộng có 144 biến cố bất lợi được báo cáo ở 54 đối tượng, nhưng phần lớn ở mức độ nhẹ đến trung bình (96,5%) và 94,4% không liên quan đến điều trị ^[3]. Nghiên cứu này khẳng định sự an toàn của quá trình chuyển hóa đường khi được theo dõi đúng mức ^[3].

Một nghiên cứu thực tế quy mô lớn công bố năm 2023 tại Trung Quốc theo dõi 1.170 trẻ em bị thiếu hụt hormone tăng trưởng (GHD) được điều trị bằng PEG-rhGH trong 30 tháng tại 81 trung tâm y tế ^[4]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm dùng liều cao 0,2 mg/kg/tuần (642 trẻ) và nhóm dùng liều thấp 0,1 đến dưới 0,2 mg/kg/tuần (528 trẻ) ^[4]. Điểm độ lệch chuẩn chiều cao (Ht SDS) cải thiện rõ rệt trên toàn bộ quần thể, với mức tăng trung bình lần lượt là 0,53 ở tháng thứ 6; 0,89 ở tháng thứ 12; 1,35 ở tháng thứ 24 và đạt 1,63 ở tháng thứ 36 (P < 0,0001) ^[4]. Nhóm dùng liều cao có sự cải thiện Ht SDS vượt trội hơn nhóm liều thấp ở mọi mốc thời gian (P < 0,05), với tính an toàn cao khi chỉ có 1,03% gặp biến cố nghiêm trọng nhưng không có trường hợp nào liên quan đến thuốc ^[4].

Một thử nghiệm giai đoạn 3 mở rộng (enliGHten) công bố năm 2025 theo dõi việc dùng lonapegsomatropin hàng tuần (liều 0,24 mg hGH/kg/tuần) tại 63 điểm nghiên cứu thuộc 15 quốc gia ^[5]. Kết quả trên 298 trẻ ở năm thứ 4 cho thấy chỉ số Ht SDS đạt mức trung bình -0,39, tiệm cận mức trung bình của trẻ em bình thường ^[5]. Đặc biệt, trong số 81 trẻ hoàn thành quá trình điều trị, có 48 trẻ (chiếm 59,3%) đạt hoặc vượt qua chiều cao mục tiêu trung bình của cha mẹ ^[5]. Nồng độ IGF-1 trung bình hàng tuần luôn duy trì ổn định trong khoảng từ 0 đến 2 SDS trong suốt quá trình thử nghiệm kéo dài tới 6 năm ^[5].

Nghiên cứu thuần tập NordiNet IOS công bố năm 2016 trên 13.834 bệnh nhân nhi bị thấp chiều cao được điều trị bằng somatropin từ năm 1998 đến 2013 với thời gian trung bình 3,9 năm ^[6]. Kết quả ghi nhận có 302 biến cố bất lợi ở 261 bệnh nhân (chỉ chiếm 1,9%), chứng minh hồ sơ an toàn tổng thể thuận lợi trong thực hành lâm sàng hằng ngày ^[6].

Về chế độ ăn hạn chế tinh bột ở trẻ nhỏ, tài liệu y khoa năm 2023 từ Trung tâm Barbara Davis nhấn mạnh rằng việc thiết lập quy trình theo dõi chặt chẽ cho trẻ theo chế độ low-carb hoặc ketogenic là hết sức cần thiết ^[1]. Các chuyên gia tại đây đã dùng ngưỡng 100 gam carbohydrate mỗi ngày làm tiêu chí để đưa trẻ vào quy trình giám sát y tế đặc biệt, dựa trên các tài liệu y văn cảnh báo về nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển khi trẻ ăn dưới mức này ^[1].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh rõ ràng rằng liệu pháp hormone tăng trưởng giúp cải thiện tốc độ tăng trưởng chiều cao trong thời thơ ấu và nâng cao chiều cao cuối cùng ở nhiều nhóm bệnh lý khác nhau ^[7]. Việc điều trị sớm và cá thể hóa liều lượng giúp trẻ em thiếu hormone tăng trưởng vô căn có khả năng bình thường hóa sự phát triển và đạt được chiều cao mục tiêu di truyền ^[7]. Khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành, liệu pháp này còn hỗ trợ tối ưu hóa quá trình khoáng hóa xương và cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[8].

Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện có cũng bộc lộ những giới hạn nhất định. Các thử nghiệm lâm sàng chủ yếu tập trung vào nhóm trẻ em mắc các bệnh lý cụ thể như thiếu hụt GH, hội chứng Turner, suy thận mạn tính, trẻ sinh ra nhỏ so với tuổi thai (SGA) hoặc tầm vóc thấp vô căn [3, 7]. Dữ liệu can thiệp về việc áp dụng chế độ ăn low-carb thuần túy trên trẻ hoàn toàn khỏe mạnh vẫn còn hạn chế. Quy trình giám sát sử dụng ngưỡng 100 gam carbohydrate đôi khi chưa phản ánh chính xác tỷ lệ phần trăm năng lượng dựa trên cân nặng và mức độ vận động cụ thể của từng độ tuổi, có thể khiến một số trẻ mới biết đi bị tính gộp hoặc một số trẻ vị thành niên bị loại trừ chưa phù hợp ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp về tinh bột và chiều cao của trẻ

Nhiều bậc phụ huynh lầm tưởng rằng cắt bỏ hoàn toàn tinh bột chỉ đơn thuần giúp trẻ giảm mỡ thừa và hoàn toàn vô hại đối với hệ xương. Trên thực tế, tinh bột là nguồn cung cấp glucose chính cho hệ thần kinh và cơ bắp. Khi cơ thể trẻ thiếu năng lượng từ carbohydrate, các mô buộc phải phân giải protein dự trữ để tân tạo glucose, làm giảm lượng nguyên liệu cần thiết cho sự tổng hợp cơ bắp và phát triển khung xương.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng trẻ em thấp bé chỉ cần tiêm bổ sung hormone tăng trưởng mà không cần quan tâm đến dinh dưỡng. Liệu pháp hormone tăng trưởng chỉ được chỉ định cho các bệnh lý cụ thể đã được phê duyệt và phải được điều chỉnh liều cẩn thận theo từng cá nhân ^[2]. Bổ sung hormone mà không có một nền tảng dinh dưỡng cân đối, giàu năng lượng từ carbohydrate lành mạnh sẽ không thể mang lại kết quả tăng trưởng tối ưu. Hơn nữa, việc tự ý áp dụng chế độ low-carb cho con mà không tham khảo ý kiến bác sĩ là một sai lầm có thể gây hại cho sự phát triển lâu dài của trẻ ^[1].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ em mắc bệnh đái tháo đường týp 1 là nhóm đối tượng đầu tiên cần hết sức cẩn trọng trước các chế độ ăn hạn chế carbohydrate ^[1]. Việc giảm tinh bột ở đối tượng này đòi hỏi sự theo dõi gắt gao của bác sĩ chuyên khoa nội tiết nhi thông qua các quy trình lâm sàng nghiêm ngặt để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm ^[1].

Trẻ sinh ra nhỏ so với tuổi thai (SGA) có cơ địa dễ bị bất thường chuyển hóa ^[3]. Do đó, bất kỳ sự can thiệp dinh dưỡng cực đoan nào cũng có thể làm xáo trộn đường huyết và quá trình chuyển hóa chất bột đường của trẻ ^[3].

Trẻ em đang được điều trị bằng hormone tăng trưởng do các bệnh lý như suy thận mạn tính, hội chứng Turner, hội chứng Prader-Willi hoặc thiếu hụt GH cũng cần duy trì chế độ ăn ổn định [3, 7]. Liệu pháp GH có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa glucose, do đó việc thay đổi lượng tinh bột đột ngột có thể làm phức tạp thêm việc theo dõi và đánh giá hiệu quả điều trị [1, 7]. Trẻ từng điều trị bệnh ác tính thời thơ ấu, đặc biệt là đã qua xạ trị sọ não tủy, thường đáp ứng kém hơn với GH và có xu hướng dậy thì sớm, đòi hỏi sự chăm sóc dinh dưỡng và y tế hết sức thận trọng ^[7].

Lời khuyên dinh dưỡng cân bằng và áp dụng thực tế

Thay vì áp dụng chế độ low-carb khắt khe, cha mẹ nên xây dựng cho trẻ một chế độ ăn uống cân bằng và khoa học:

Về lượng dùng, không nên để mức tiêu thụ tinh bột của trẻ giảm xuống dưới 100 gam mỗi ngày nhằm tránh các nguy cơ tiêu cực đối với sự phát triển thể chất ^[1]. Nhu cầu carbohydrate cụ thể cần được điều chỉnh tùy thuộc vào lứa tuổi, tốc độ tăng trưởng và mức độ vận động thể chất hàng ngày của từng trẻ ^[1].

Về việc lựa chọn thực phẩm, phụ huynh nên thay thế các loại tinh bột tinh chế nghèo dinh dưỡng (bánh kẹo ngọt, nước giải khát có đường, đồ ăn vặt đóng gói) bằng các nguồn carbohydrate phức hợp. Các nguồn tinh bột chất lượng cao bao gồm gạo lứt, yến mạch, khoai lang, ngô và các loại đậu hạt nguyên cám. Những thực phẩm này cung cấp nguồn năng lượng giải phóng chậm, giàu chất xơ và vi chất dinh dưỡng.

Về cách chế biến và kết hợp bữa ăn, nên ưu tiên các phương pháp nấu nướng thanh đạm như luộc, hấp hoặc hầm để bảo toàn giá trị dinh dưỡng của thực phẩm. Trong mỗi bữa ăn chính, hãy kết hợp tinh bột phức hợp cùng với nguồn protein nạc dồi dào (thịt nạc, cá, trứng, sữa) và nhiều rau xanh. Sự phối hợp này giúp làm chậm quá trình hấp thu đường, duy trì đường huyết ổn định và cung cấp đủ nguyên liệu để các hormone tăng trưởng hoạt động hiệu quả.

Về thời điểm tiêu thụ, nên phân bổ carbohydrate đều đặn vào ba bữa ăn chính trong ngày. Bữa sáng và bữa ăn trước khi trẻ tham gia hoạt động thể dục thể thao là hai thời điểm quan trọng cần cung cấp đủ tinh bột để trẻ có đủ năng lượng học tập và vận động mà không bị mệt mỏi.

Tóm lại, giai đoạn phát triển thể chất của trẻ là khoảng thời gian duy nhất để tối ưu hóa tầm vóc và tích lũy mật độ xương cho tương lai. Phụ huynh tuyệt đối không nên áp dụng chế độ ăn kiêng low-carb cho trẻ một cách tùy tiện mà cần tập trung vào một chế độ dinh dưỡng cân đối, toàn diện. Khi có bất kỳ lo ngại nào về cân nặng hay chiều cao của con, cha mẹ nên tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ các bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nội tiết nhi để có giải pháp phù hợp nhất.