Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con còi cọc, chậm lớn thường tìm kiếm các loại thực phẩm bồi bổ đắt đỏ với mong muốn cải thiện chiều cao và cân nặng của trẻ. Trong dân gian, sá sùng (địa sâm) từ lâu được truyền tai nhau như một vị thuốc bồi dưỡng quý giá, đặc biệt là quan niệm nấu cháo sá sùng giúp trẻ nhỏ nhanh hết còi xương.
Tuy nhiên, liệu sá sùng có thực sự chứa lượng dưỡng chất trị được còi xương hay chỉ là lời đồn thổi quá đà? Khoa học hiện đại cho thấy việc vội vàng cho trẻ nhỏ dùng hải sản lạ khi hệ miễn dịch và tiêu hóa chưa hoàn thiện có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Sá sùng có chữa được còi xương ở trẻ nhỏ?
Cần khẳng định rõ ràng: chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh sá sùng có thể chữa khỏi bệnh còi xương ở trẻ nhỏ. Bệnh còi xương ở trẻ em chủ yếu liên quan đến sự thiếu hụt vitamin D và rối loạn hấp thu canxi, photpho, đòi hỏi phác đồ điều trị y khoa chuẩn xác.
Những lời đồn thổi về việc sá sùng giúp xương chắc khỏe thần tốc thực chất chỉ dựa trên kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Dù sá sùng là một nguồn hải sản chứa nhiều chất dinh dưỡng, việc xem nó như một phương thuốc đặc trị còi xương là ngộ nhận hoàn toàn thiếu cơ sở thực nghiệm.
Phân tích giá trị dinh dưỡng thực tế của sá sùng
Sá sùng biển (tên khoa học là Sipunculus nudus) từ lâu được các vùng ven biển khai thác và đánh giá là nguồn lợi thủy sản có giá trị [1]. Các phân tích hóa sinh hiện đại đã làm rõ nhiều thành phần dinh dưỡng bên trong cơ thể loài sinh vật này.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ để định lượng các thành phần trong 19 lô mẫu sá sùng S. nudus [2]. Kết quả phân tích ghi nhận sá sùng chứa tới 25 loại axit amin tự do cùng 16 loại nucleoside và nucleobase [2]. Hàm lượng các hợp chất này có tỷ lệ cân đối nhưng phân bố không đồng đều giữa các bộ phận: dịch khoang cơ thể chứa hàm lượng cao nhất, tiếp đến là thành cơ thể và thấp nhất là ở ruột [2].
Nghiên cứu về thành phần chất béo năm 2024 cho biết sá sùng S. nudus sở hữu nồng độ axit béo chuỗi nhánh (BCFA) khá cao, đạt khoảng 3% (tỷ lệ trọng lượng), vượt qua mức hàm lượng thường thấy trong các sản phẩm từ sữa [3]. Bên cạnh đó, nghiên cứu hệ gen ty thể năm 2016 xác định bộ gen ty thể hoàn chỉnh của sá sùng dài 15.376 cặp base, mã hóa 13 gen protein [4].
Về mặt vi khoáng và điều trị còi xương, tài liệu khoa học hiện có trên sá sùng không hề ghi nhận các dữ liệu vượt trội về hàm lượng canxi hay kẽm có thể dùng để điều trị bệnh xương ở trẻ. Các nghiên cứu hiện tại chỉ tập trung vào cấu trúc gen, thành phần axit amin tự do, axit béo chuỗi nhánh và các chỉ dấu sinh học [3] [2] [4].
Cấu trúc protein phức tạp và rủi ro dị ứng hải sản
Bên cạnh các axit amin tự do, cấu trúc đạm trong sá sùng rất phức tạp. Một nghiên cứu hệ protein (proteomic) công bố năm 2021 trên thành cơ thể và dịch khoang của sá sùng S. nudus đã xác định được tổng cộng 1.659 loại protein [5]. Trong đó, có 539 protein biểu hiện khác biệt giữa dịch khoang và thành cơ thể [5].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự hiện diện của nhiều loại protein liên quan đến miễn dịch và cấu trúc, bao gồm protein liên kết yếu tố tăng trưởng giống insulin, catalase, proteoglycan màng đáy và titin [5]. Sự phong phú và phức tạp của hàng nghìn loại protein lạ từ sinh vật biển đáy cát này chính là thách thức lớn đối với đường tiêu hóa non nớt của trẻ nhỏ.
Hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa hoàn thiện rất dễ phản ứng thái quá với các protein hải sản lạ. Khi cơ thể nhận diện các protein này là dị nguyên, phản ứng dị ứng có thể bùng phát từ mức độ nhẹ như nổi mề đay, mẩn ngứa đến các biểu hiện tiêu hóa nghiêm trọng.
Dị ứng thức ăn: Con dao hai lưỡi cản trở sự phát triển của trẻ
Nhiều cha mẹ ép con ăn các món hải sản bổ dưỡng để mong con tăng cân, nhưng nếu trẻ bị dị ứng, hậu quả để lại sẽ hoàn toàn ngược lại. Một tổng quan hệ thống năm 2013 phân tích 6 nghiên cứu về lượng dinh dưỡng và tăng trưởng ở trẻ em bị dị ứng thức ăn đã đưa ra những cảnh báo quan trọng [6].
Nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ em bị dị ứng thức ăn có nguy cơ bị suy dinh dưỡng cao hơn so với trẻ không dị ứng [6]. Đáng chú ý, 3 nghiên cứu trong số đó phát hiện trẻ bị dị ứng nhiều loại thức ăn thường thấp hơn so với trẻ chỉ dị ứng 1 loại [6]. Thêm vào đó, một nghiên cứu ghi nhận nhóm trẻ bị dị ứng thức ăn không được tư vấn dinh dưỡng có nhiều khả năng không nạp đủ canxi và vitamin D [6].
Dị ứng thức ăn và các chế độ ăn kiêng loại trừ liên quan làm tăng nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và cản trở sự phát triển thể chất của trẻ [7]. Dị ứng đường tiêu hóa ở trẻ em có thể làm giảm lượng thức ăn ăn vào do kích ứng đường ruột, khiến trẻ càng còi cọc và chậm lớn hơn [7].
Năm 2024, một tổng quan về dinh dưỡng dị ứng nhi khoa tiếp tục khẳng định dị ứng thức ăn ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ thông qua việc giảm lượng ăn, tăng nhu cầu chuyển hóa cơ thể, tương tác thuốc và gánh nặng tâm lý [8]. Do đó, việc tự ý cho trẻ nhỏ có cơ địa nhạy cảm ăn sá sùng với hy vọng trị còi xương có thể đẩy trẻ vào vòng luẩn quẩn: dị ứng tiêu hóa, phải kiêng khem ngặt nghèo, thiếu hụt dưỡng chất và suy giảm tăng trưởng nghiêm trọng hơn [7] [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng sá sùng cho trẻ
Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là cho rằng cháo sá sùng là "thần dược" bổ xương khớp, uống nước luộc sá sùng thì xương trẻ sẽ cứng cáp. Bản chất của còi xương là vấn đề rối loạn chuyển hóa khoáng hóa xương, cần sự can thiệp trực tiếp của vitamin D và canxi được tính toán chính xác, chứ không thể giải quyết bằng việc bồi bổ nước hầm đạm.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng đồ đắt tiền từ thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính, trẻ bao nhiêu tháng tuổi cũng dùng được. Sá sùng là sinh vật biển nhuyễn thể sống ở đáy cát biển, nguồn protein của nó chưa hề được kiểm nghiệm an toàn trên quy mô lâm sàng ở trẻ nhỏ, nguy cơ gây quá tải tiêu hóa và dị ứng là rất thực tế [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ dưới 1 tuổi hoặc trẻ có hệ tiêu hóa nhạy cảm chưa hoàn thiện không nên sử dụng sá sùng một cách bừa bãi. Nhóm trẻ có tiền sử dị ứng, gia đình có cơ địa dị ứng thức ăn cần tuyệt đối thận trọng khi tiếp xúc với các loại hải sản phi truyền thống.
Trẻ đang được chẩn đoán mắc bệnh lý dị ứng đường tiêu hóa cần có sự đồng hành của bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia dinh dưỡng để theo dõi tăng trưởng, không tự ý bổ sung các nguồn đạm lạ vào thực đơn hàng ngày [7] [8]. Những người có bệnh lý nền khác hoặc đang điều trị thuốc cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng sá sùng như một loại thực phẩm bổ sung.
Cách tiếp cận dinh dưỡng hợp lý
Để điều trị và phòng ngừa còi xương cho con, cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng và xét nghiệm vi chất cụ thể. Việc bổ sung vitamin D, canxi hoặc sữa công thức thay thế phải tuân theo chỉ định liều lượng từ bác sĩ chuyên khoa.
Nếu muốn dùng sá sùng như một món ăn đổi vị thông thường cho gia đình, chỉ nên áp dụng cho trẻ lớn đã hoàn thiện hệ tiêu hóa và không có tiền sử dị ứng. Cần sơ chế thật sạch cát và tạp chất, nấu chín kỹ, bắt đầu bằng lượng nhỏ để theo dõi phản ứng cơ thể và không bao giờ lạm dụng để thay thế các nhóm thực phẩm thiết yếu hàng ngày.
Chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ nhỏ đòi hỏi sự hiểu biết khoa học dựa trên bằng chứng thay vì niềm tin dân gian mù quáng. Sá sùng có thể là thực phẩm giàu axit amin tự do và axit béo thú vị, nhưng hoàn toàn không phải thuốc chữa còi xương [3] [2]. Hãy giữ cho trẻ một chế độ ăn cân bằng, đa dạng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu bất thường về tăng trưởng thể chất.
