Nhiều cha mẹ có con nhỏ bị dị ứng sữa bò hoặc không dung nạp đường lactose thường tìm đến sữa công thức đậu nành như một giải pháp thay thế. Tuy nhiên, nỗi lo ngại về việc phytoestrogen trong đậu nành có thể gây rối loạn nội tiết và dẫn đến dậy thì sớm luôn khiến các bậc phụ huynh băn khoăn. Đây là vấn đề được tranh luận nhiều trong cả cộng đồng y khoa lẫn các diễn đàn nuôi con nhỏ.
Tổng hợp các bằng chứng y học hiện nay cho thấy sữa công thức từ đậu nành không làm gia tăng nguy cơ dậy thì sớm ở cả bé trai lẫn bé gái [1]. Trẻ được nuôi dưỡng bằng loại sữa này vẫn có tốc độ phát triển thể chất và chỉ số nội tiết tương đồng với trẻ dùng sữa công thức thông thường [2], [3].
Mối lo phytoestrogen và cơ chế tác động sinh học
Phytoestrogen là các hợp chất có nguồn gốc thực vật, nổi bật nhất là phân nhóm isoflavone có nhiều trong hạt đậu nành [4]. Cấu trúc phân tử của isoflavone tương tự hormone estrogen ở người, cho phép chúng liên kết với các thụ thể estrogen trong cơ thể. Do đó, nhiều người lo ngại trẻ sơ sinh tiếp xúc sớm với lượng lớn isoflavone qua sữa công thức sẽ bị kích hoạt hệ trục nội tiết quá sớm [2], [4].
Dù vậy, hoạt tính sinh học của phytoestrogen yếu hơn nhiều so với estrogen nội sinh của con người. Bên cạnh đó, sữa công thức hiện đại được tinh chế để nâng cao chất lượng protein và khoáng chất, đáp ứng sự tăng trưởng bình thường [4]. Các bằng chứng cho thấy cơ thể trẻ chuyển hóa và thích ứng với nguồn dinh dưỡng này mà không làm biến đổi bệnh lý hệ sinh dục [2].
Kết quả từ các phân tích gộp và thử nghiệm theo dõi dài hạn
Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã kiểm tra dữ liệu từ 8 nghiên cứu bao gồm 598 trẻ dùng sữa đậu nành và 2.957 trẻ không dùng [1]. Kết quả meta-analysis trên 3 nghiên cứu với 206 người tham gia chỉ ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ dậy thì sớm giữa hai nhóm (tỷ số chênh OR: 0,51; khoảng tin cậy 95%: 0,09 đến 2,94; độ chắc chắn bằng chứng thấp) [1]. Phân tích trên 3 nghiên cứu khác với 605 trẻ cũng ghi nhận tuổi bắt đầu có kinh nguyệt không có sự khác biệt giữa các nhóm (chênh lệch trung bình 0,14 năm; khoảng tin cậy 95%: -0,16 đến 0,45; độ chắc chắn bằng chứng thấp) [1]. Một nghiên cứu khác trong bài tổng quan báo cáo tuổi có kinh nguyệt ở nhóm dùng sữa đậu nành dù có tăng nhẹ nhưng vẫn nằm hoàn toàn trong giới hạn sinh lý bình thường [1].
Một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép do Sinai và cộng sự thực hiện, theo dõi trẻ từ sơ sinh đến 3 tuổi rồi đánh giá lại ở giai đoạn 7,8 đến 10,5 tuổi [5], [3]. Nhóm dùng sữa công thức đậu nành gồm 29 trẻ (17 bé trai, độ tuổi trung vị 8,92) và nhóm đối chứng gồm 60 trẻ (27 bé trai, độ tuổi trung vị 8,99) [3]. Kết quả cho thấy điểm số z-score chiều cao (-0,17 so với -0,16) và BMI (0,67 so với 0,53) tương đương nhau giữa hai nhóm [3]. Tỷ lệ xuất hiện dấu hiệu dậy thì sớm là 13,8% (4 trẻ) ở nhóm dùng đậu nành và 13,3% (8 trẻ) ở nhóm đối chứng, không có sự khác biệt thống kê sau khi kiểm soát chỉ số BMI và dữ liệu gia đình [3]. Hạn chế của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn nhỏ và nhóm bệnh đa phần là bé trai [5].
Đối với giai đoạn dậy thì thu nhỏ (minipuberty) ở trẻ sơ sinh, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu IFED theo dõi 147 bé trai từ lúc mới sinh đến 28 tuần tuổi [2]. Nồng độ testosterone huyết thanh đạt mức dậy thì lúc 2 tuần tuổi (trung vị 176 ng/dL) và duy trì đến 12 tuần tuổi ở tất cả các nhóm bú mẹ, sữa bò hoặc sữa đậu nành [2]. Nghiên cứu không phát hiện sự khác biệt về quỹ đạo nồng độ hormone hay thể tích tinh hoàn giữa 55 bé trai dùng sữa đậu nành và 54 bé dùng sữa bò [2]. So với 38 bé bú mẹ, bé dùng sữa đậu nành tăng chiều dài dương vật nhanh hơn và tốc độ giãn dài khoảng cách hậu môn - sinh dục ban đầu chậm hơn, nhưng nồng độ hormone sinh sản không đổi [2].
Những nghiên cứu ghi nhận mối liên quan trái chiều
Mặc dù các phân tích gộp không tìm thấy mối liên quan, y văn vẫn ghi nhận một số báo cáo có kết quả trái chiều [6]. Một đánh giá của tác giả Chakraborty cho rằng phytoestrogen có thể đóng vai trò nhất định đối với hiện tượng dậy thì sớm [5]. Segovia và cộng sự qua nghiên cứu cắt ngang trên 248 bé trai nhận thấy hiện tượng mọc lông mu xuất hiện sớm hơn ở những trẻ tiêu thụ lượng đậu nành lớn hơn [5].
Một nghiên cứu khác trên 166 trẻ ghi nhận các bé gái dùng sữa công thức đậu nành có nồng độ LH cao hơn nhóm dùng sữa bò [5]. Thêm vào đó, tác giả Adgent theo dõi tiến cứu 2.920 bé gái từ thời kỳ bào thai đến tuổi dậy thì, ghi nhận trẻ tiếp xúc với đậu nành càng sớm thì có kinh nguyệt càng sớm, tuy nhiên nghiên cứu không xác lập được sự gia tăng nguy cơ dậy thì sớm thực sự [5]. Điều này cho thấy các dữ liệu quan sát đơn lẻ vẫn còn mâu thuẫn và cần tiếp tục được làm sáng tỏ thêm [5], [6].
Vai trò của năng lượng và sữa mẹ đối với dậy thì sớm
Nhiều chuyên gia chỉ ra rằng yếu tố dinh dưỡng tổng thể và tình trạng thừa cân béo phì có ảnh hưởng rõ nét hơn tới việc dậy thì sớm so với bản thân phytoestrogen [5], [7]. Phần lớn sữa công thức chứa năng lượng và protein cao hơn sữa mẹ (nhiều hơn 50-80% lượng protein), có thể làm tăng IGF-1 lưu hành và dẫn tới tăng tích tụ mỡ [7]. Tình trạng béo phì này là yếu tố nguy cơ can thiệp vào quá trình khởi phát dậy thì sớm [5], [7].
Ngược lại, việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ được ghi nhận là một yếu tố bảo vệ tiềm năng chống lại hiện tượng dậy thì sớm [5], [6]. Tác dụng này một phần nhờ sữa mẹ giúp ngăn ngừa nguy cơ thừa cân, béo phì trong những năm đầu đời [5]. Ngoài ra, các yếu tố tâm lý xã hội như sự gắn kết bền chặt giữa mẹ và bé trong quá trình cho con bú cũng đóng vai trò điều hòa sự phát triển sinh sản về sau [7].
Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng phytoestrogen trong sữa đậu nành với hormone estrogen tổng hợp hoặc estrogen nội sinh, từ đó cho rằng uống sữa này chắc chắn bị biến đổi giới tính hay dậy thì sớm. Thực tế, các tổng quan y khoa cho thấy công thức đậu nành hiện đại vẫn hỗ trợ tăng trưởng bình thường trong năm đầu đời và chưa có bằng chứng gây bất thường về khả năng sinh sản hay thời điểm trưởng thành giới tính [4], [8].
Tuy nhiên, do các nghiên cứu theo dõi đến tuổi trưởng thành vẫn còn hạn chế về số lượng [4], một số chuyên gia khuyến cáo chỉ nên dùng sữa đậu nành khi thực sự cần thiết, chẳng hạn như trẻ bị dị ứng đạm sữa bò dạng IgE hoặc không dung nạp đường lactose [4], [8]. Trẻ có các bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc rối loạn nội tiết bẩm sinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi trước khi sử dụng lâu dài [8].
Áp dụng thực tế cho phụ huynh
Sữa mẹ luôn là lựa chọn dinh dưỡng tối ưu và tốt nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [7], [6]. Khi người mẹ không thể cho con bú hoặc trẻ có chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò, sữa công thức đậu nành là giải pháp thay thế an toàn và hợp lý [7], [4]. Phụ huynh nên chọn các sản phẩm sữa công thức đậu nành dành riêng cho trẻ em đã qua kiểm định y tế, không dùng nước đậu nành tự nấu của người lớn để nuôi trẻ sơ sinh [4].
Bên cạnh việc chọn loại sữa, phụ huynh cần lưu ý không ép trẻ ăn quá mức để tránh thừa cân, béo phì – yếu tố có nguy cơ thúc đẩy dậy thì sớm cao hơn [5], [7]. Khi trẻ bước vào tuổi ăn dặm, chế độ dinh dưỡng cần cân đối các nhóm chất và đảm bảo theo dõi sự phát triển thể chất định kỳ [3], [6]. Nếu trẻ có bất kỳ dấu hiệu dậy thì sớm nào như ngực phát triển trước 8 tuổi ở bé gái hoặc tăng kích thước tinh hoàn trước 9 tuổi ở bé trai, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nội tiết nhi để được đánh giá chính xác [2], [3].
Nhìn chung, các bậc phụ huynh không nên quá lo lắng trước những thông tin chưa được kiểm chứng về sữa công thức đậu nành. Các dữ liệu khoa học hiện hành khẳng định loại sữa này an toàn và không gây dậy thì sớm ở trẻ nhỏ [1], [3]. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, phòng ngừa béo phì và tham khảo ý kiến bác sĩ khi đổi sữa cho con mới là chìa khóa bảo vệ sức khỏe lâu dài [5], [7].