Lời đồn đại về vị thuốc đại bổ cơ thể

Trong dân gian và Đông y truyền thống, tử hà sa (nhau thai người phơi hoặc sấy khô) thường được truyền tụng như phương thuốc cải lão hoàn đồng, bổ khí huyết và tăng cường sinh lực [1]. Nhiều người tìm mua dược liệu này với hy vọng phục hồi sức khỏe sau ốm nặng, trị thiếu máu hay chữa các triệu chứng mãn kinh khó chịu [1, 2].

Tuy nhiên, các dữ liệu từ y học thực chứng hiện nay cho thấy công dụng của tử hà sa không thần kỳ như lời đồn. Bằng chứng khoa học về việc bổ khí huyết của vị thuốc này còn rất hạn chế, trong khi nguy cơ về chất lượng dược liệu và gian lận thương mại lại rất rõ ràng [2, 8].

Cơ chế bồi bổ theo Đông y đối diện lăng kính hiện đại

Theo quan niệm y học cổ truyền, tử hà sa mang tính chất bồi bổ tinh huyết do nguồn gốc hình thành từ cơ thể người, nơi nuôi dưỡng thai nhi qua hệ thống mạch máu [1, 6]. Y học cổ truyền sử dụng vị thuốc này trong các bài thuốc bổ khí huyết, hỗ trợ suy nhược cơ thể kéo dài [1].

Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, nhau thai chứa các thành phần nội tiết tố tự nhiên như progesterone hay hormone hCG [2]. Khi bào chế hoặc thủy phân thành dạng chiết xuất, nó được kỳ vọng tạo ra các tác động sinh học hoặc kích thích huyệt đạo nếu tiêm [2, 8]. Tuy nhiên, việc đưa các chất này vào cơ thể qua đường uống hoặc tiêm huyệt vị có thực sự tạo ra hiệu quả điều trị vượt trội hay không lại là vấn đề cần kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt [3].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả bồi bổ máu?

Một báo cáo lâm sàng vào năm 2009 đã khảo sát hiệu quả của bài thuốc kết hợp tử hà sa (được luộc chín rồi sấy khô) và lộc giác giao (cao sừng hươu) trên bệnh nhân thiếu máu kháng trị [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 2 bệnh nhân cụ thể: một cụ bà 74 tuổi bị thiếu máu bất sản và một nam thanh niên 26 tuổi bị thiếu máu nghi do nhiễm virus mạn tính [1]. Cả hai trường hợp này trước đó đều thất bại với các liệu pháp chuẩn như corticoid, thuốc ức chế miễn dịch, truyền hồng cầu, tiểu cầu và gặp nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng [1].

Trong quá trình can thiệp, hai bệnh nhân vẫn duy trì song song phác đồ điều trị của bác sĩ điều trị và uống bổ sung bài thuốc có tử hà sa cùng cao sừng hươu [1]. Sau vài tháng điều trị, kết quả ghi nhận lượng tiểu cầu và nồng độ hemoglobin trong máu của cả 2 bệnh nhân đều tăng lên, đồng thời chất lượng cuộc sống cải thiện rõ rệt [1].

Dù vậy, báo cáo này có giới hạn rất lớn vì chỉ là nghiên cứu trên 2 ca bệnh cá biệt (case report), không có nhóm đối chứng dùng giả dược [1]. Việc bệnh nhân dùng đồng thời thuốc điều trị thông thường và cao sừng hươu khiến giới chuyên môn không thể tách biệt rõ ràng hiệu quả này là do tử hà sa, do cao sừng hươu hay nhờ sự cộng hưởng của phác đồ trước đó [1]. Do đó, đây chưa thể coi là bằng chứng khoa học vững chắc để khẳng định tử hà sa giúp bổ máu cho cộng đồng [1].

Bằng chứng về giảm triệu chứng bốc hỏa thời kỳ mãn kinh

Nhau thai người cũng được nghiên cứu dạng chiết xuất dùng trong kỹ thuật thủy châm (tiêm dịch chiết vào huyệt đạo) nhằm giảm triệu chứng mãn kinh [2, 3]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn có đối chứng giả dược công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của thủy châm chiết xuất tử hà sa trên phụ nữ quanh mãn kinh và mãn kinh bị bốc hỏa [3].

Nghiên cứu so sánh nhóm tiêm chiết xuất tử hà sa vào huyệt đạo với nhóm chứng chỉ tiêm nước muối sinh lý vào cùng các huyệt đạo đó [3]. Kết quả cho thấy các triệu chứng mãn kinh ở nhóm dùng tử hà sa có cải thiện [3]. Thế nhưng, khi so sánh đối đầu với nhóm tiêm nước muối sinh lý, sự khác biệt về mức độ giảm cơn bốc hỏa lại không có ý nghĩa thống kê [3].

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng tác dụng ghi nhận được phần lớn đến từ kích thích vật lý của mũi kim và lượng dịch tiêm lên huyệt vị, kết hợp hiệu ứng giả dược, chứ không chứng minh được tác dụng dược lý đặc thù của chiết xuất nhau thai [3]. Thử nghiệm này cũng gặp giới hạn về kích thước mẫu và độ lệch chuẩn kết quả khá lớn, đòi hỏi cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để kiểm chứng [3].

Nguy cơ dược liệu giả và độ an toàn trên thị trường

Một trong những vấn đề nan giải nhất của tử hà sa hiện nay là nguồn gốc và chất lượng sản phẩm [2]. Do nguồn cung nhau thai người rất hạn chế nhưng nhu cầu cao, tình trạng làm giả dược liệu diễn ra phổ biến [2].

Một nghiên cứu xác thực dược liệu năm 2018 đã thu thập 10 mẫu tử hà sa bán tại các tiệm thuốc ở Trung Quốc, Hồng Kông và Đài Loan để phân tích gene di truyền (PCR), xét nghiệm nồng độ hormone hCG, progesterone và kiểm tra tinh bột bằng dung dịch iot [2]. Kết quả kiểm tra rất đáng lo ngại:

  • Chỉ có 5 mẫu là tử hà sa thật, chứa ADN người, có hormone hCG, progesterone và không độn tinh bột [2].
  • Có tới 4 mẫu hoàn toàn là hàng giả làm từ sản phẩm tinh bột [2].
  • 1 mẫu là hỗn hợp pha trộn giữa nhau thai người và tinh bột độn, không đạt tiêu chuẩn dược liệu [2].

Như vậy, có đến một nửa số mẫu khảo sát ngoài thị trường không phải là tử hà sa thật [2]. Việc sử dụng sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ mất tiền vô ích, sử dụng phải chất độn kém chất lượng hoặc nguy cơ lây nhiễm vi sinh vật nếu chế biến thủ công không đảm bảo [1, 8].

Những ai cần thận trọng với vị thuốc này?

Người tiêu dùng tuyệt đối không nên tự ý tìm mua và sử dụng các sản phẩm gắn mác tử hà sa trôi nổi trên mạng hoặc tại các cơ sở không được cấp phép [2]. Tỷ lệ làm giả cao khiến người bệnh dễ rơi vào cảnh tiền mất tật mang [2].

Những người mắc các bệnh lý huyết học phức tạp như suy tủy, thiếu máu bất sản không được tự ý bỏ dở phác đồ y tế hiện đại để chuyển sang dùng nhau thai khô [1]. Bệnh nhân có tiền sử u xơ, ung thư nhạy cảm với hormone cũng cần hết sức dè chừng do nhau thai thật chứa các nội tiết tố sinh học [2]. Người bệnh có bệnh lý nền phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.

Áp dụng đúng đắn trong chăm sóc sức khỏe

Hiện nay, y học chưa có khuyến cáo về liều lượng chuẩn an toàn hay thời điểm dùng cụ thể cho tử hà sa dạng thô [1, 2]. Thay vì tìm kiếm các vị thuốc bổ đắt đỏ và tiềm ẩn nhiều rủi ro giả mạo, người dân cần ưu tiên các phương pháp nâng cao thể trạng đã được chứng minh hiệu quả và an toàn [2].

Để cải thiện tình trạng mệt mỏi hay thiếu máu, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân, tuân thủ đơn thuốc và bổ sung dinh dưỡng qua thực phẩm sạch, cân bằng giàu sắt và đạm. Khi có nhu cầu dùng thuốc cổ truyền, hãy đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ kê đơn bài thuốc phù hợp với cơ địa, tránh tự ý sử dụng các dược liệu có nguồn gốc từ mô người [1, 8].

Tóm lại, lời đồn thổi về công dụng cải tử hoàn sinh của tử hà sa phần lớn đã bị phóng đại so với thực tế [1, 2]. Các bằng chứng lâm sàng hiện đại chưa đủ vững chắc để khẳng định hiệu quả vượt trội của vị thuốc này [1, 2]. Trước nguy cơ hàng giả cao và thiếu kiểm định an toàn, người bệnh nên tỉnh táo lựa chọn các phương pháp điều trị chính thống để bảo vệ sức khỏe [2].