Tương tác giữa sơn đậu căn và thuốc tây: Lưu ý men gan CYP450

Nhiều người có thói quen kết hợp thuốc Đông y và thuốc Tây để tăng hiệu quả trị bệnh mà không lường trước nguy cơ tương tác thuốc. Trong y học cổ truyền, sơn đậu căn là vị thuốc quen thuộc, thường được người dân tìm dùng khi gặp các vấn đề về viêm họng, đau nhức hoặc vàng da. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng vị thuốc này cùng các thuốc điều trị mạn tính có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy sơn đậu căn tác động rõ rệt lên hệ thống men gan Cytochrome P450 (CYP450) ^[1]. Tác động này làm biến đổi quá trình chuyển hóa, có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc tăng tích tụ độc tính của các loại thuốc dùng chung [1, 3].

Men gan CYP450 và cơ chế tương tác thuốc của sơn đậu căn

Hệ thống enzyme Cytochrome P450 tại gan đóng vai trò như bộ máy xử lý chính giúp chuyển hóa và đào thải phần lớn các loại thuốc tân dược [1, 8]. Khi một hoạt chất cản trở hoạt động của các men này, thuốc kê đơn không được chuyển hóa kịp thời, dẫn tới hiện tượng tích tụ trong máu và tăng nguy cơ gây độc tính ^[2]. Ngược lại, nếu dược liệu kích thích enzyme hoạt động mạnh hơn bình thường (còn gọi là cảm ứng enzyme), thuốc tân dược sẽ bị đào thải nhanh hơn, dẫn đến giảm tác dụng chữa bệnh ^[3].

Các hoạt chất sinh học tự nhiên, tiêu biểu là nhóm alkaloid như oxymatrine tìm thấy trong chiết xuất loài thảo dược thuộc chi Sophora, có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt tính của các phân họ men gan này ^[4]. Sự can thiệp này khiến tốc độ thanh thải của các thuốc điều trị mạn tính bị đảo lộn ^[3]. Do đó, người bệnh dùng song song thuốc Tây và thảo dược rất dễ đối mặt với biến đổi dược động học ngoài ý muốn [1, 8].

Các bằng chứng thực nghiệm về tác động ức chế enzyme gan

Một nghiên cứu thực hiện năm 2015 đã đánh giá trực tiếp tác động của sơn đậu căn (Radix Sophorae Tonkinensis, rễ chế biến của cây Sophora subprostrata) lên khả năng chuyển hóa của các enzyme CYP450 ở chuột cống ^[1]. Trong thử nghiệm này, chuột thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành nhóm đối chứng và nhóm can thiệp, trong đó nhóm can thiệp được cho uống dịch chiết sơn đậu căn với liều 5 g/kg mỗi ngày bằng đường xông dạ dày liên tục trong 14 ngày ^[1].

Để kiểm tra hoạt tính của 6 phân họ men gan gồm CYP1A2, CYP2D6, CYP3A4, CYP2C19, CYP2C9 và CYP2B6, các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp hỗn hợp 6 chất thử gồm phenacetin, metroprolol, midazolam, omeprazole, tolbutamide và bupropion đưa vào cơ thể chuột ^[1]. Nồng độ các chất thử trong huyết tương sau đó được phân tích chính xác bằng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-MS/MS) ^[1]. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc uống sơn đậu căn liên tục trong 14 ngày đã ức chế hoạt tính của các enzyme CYP2D6, CYP2C19 và CYP2B6 ở chuột ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên mô hình động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu can thiệp lâm sàng trực tiếp trên người bệnh mạn tính ^[1].

Nguy cơ khi kết hợp cùng nhóm thảo dược khác

Không chỉ dừng lại ở tác động đơn lẻ, đặc tính tương tác men gan còn diễn biến phức tạp hơn khi sơn đậu được phối ngũ trong các bài thuốc cổ truyền. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tìm hiểu tác động điều biến của chiết xuất rễ Sophora flavescens khi dùng riêng lẻ và khi kết hợp với hắc lựu (Veratrum nigrum) trên gan chuột cống ^[5]. Hoạt tính của các enzyme vi thể gan được định lượng bằng sắc ký quang phổ UV, đồng thời mức biểu hiện mRNA của 5 đồng phân CYP gồm CYP1A1, CYP2B1/2, CYP2C11, CYP2E1 và CYP3A1 được đo lường qua phản ứng bán định lượng RT-PCR ^[5].

Kết quả nghiên cứu ghi nhận chiết xuất Sophora khi dùng riêng hoặc kết hợp với Veratrum nigrum đều làm giảm mạnh hàm lượng protein P450 và b5 ^[5]. Cả hai cách dùng này đều ức chế hoạt tính của enzyme aminopyrine N-demethylase ^[5]. Ở mức độ biểu hiện gen, biểu hiện của CYP3A1 bị ức chế ở cả nhóm dùng đơn độc lẫn nhóm kết hợp, trong khi biểu hiện của CYP1A hầu như không thay đổi ^[5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc phối hợp hai vị thuốc trên dẫn đến hiện tượng tương tác thảo dược - thảo dược làm thay đổi các phân họ men gan, củng cố thêm khuyến cáo thận trọng khi sử dụng các phương thuốc phối hợp phức tạp ^[5].

Khả năng cảm ứng men gan và làm giảm tác dụng thuốc

Bên cạnh nguy cơ ức chế men, một số chiết xuất cùng chi như Sophora flavescens lại ghi nhận tác động cảm ứng men gan, thúc đẩy quá trình đào thải thuốc diễn ra quá mức ^[3]. Một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống đực Sprague-Dawley cho thấy dịch chiết rễ Sophora flavescens dùng đường uống làm tăng hoạt tính oxy hóa vi thể gan phụ thuộc vào liều lượng ^[3]. Chiết xuất này làm tăng mức protein của các enzyme CYP1A2, CYP2B1/2, CYP2C11 và CYP3A ^[3].

Đáng chú ý, các nhà khoa học đã thử nghiệm dùng theophylline - một hoạt chất điều trị co thắt phế quản có khoảng điều trị hẹp, vốn được chuyển hóa bởi CYP1A2, CYP2B, CYP2E1 và CYP3A ^[3]. Khi chuột được uống chiết xuất thảo dược, độ thanh thải của theophylline tăng lên, đồng thời diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) và diện tích dưới đường cong mô men (AUMC) của theophylline đều giảm sút ^[3]. Kết quả này chứng minh thảo dược làm hạ nồng độ theophylline trong máu thông qua việc đẩy nhanh đào thải, cảnh báo nguy cơ thất bại điều trị ở những bệnh nhân dùng thuốc đồng thời ^[3].

Một nghiên cứu khác năm 2009 trên chuột nhắt C57BL/6JNarl đực và cái đã kiểm tra các dịch chiết Sophora flavescens từ ba công ty dược phẩm khác nhau ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm tăng hoạt tính oxy hóa 7-ethoxyresorufin (EROD) phụ thuộc vào liều và thời gian ở chuột đực ^[4]. Khi chuột dùng liều 3 g/kg trong 3 ngày, hoạt tính EROD, đào thải 7-pentoxyresorufin (PROD), hydroxyl hóa coumarin và oxy hóa nifedipine đều gia tăng ^[4]. Ở liều tương đương trên người (0,18 g/kg/ngày), tất cả chiết xuất đều kích thích hoạt tính EROD ^[4]. Hoạt chất oxymatrine có mặt trong toàn bộ các mẫu chiết xuất và được xác định là thành phần đóng góp ít nhất một phần vào hiện tượng cảm ứng CYP450 ^[4].

Lợi ích nhận thức và khoảng trống nghiên cứu

Các dữ liệu thực nghiệm đã giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về nguy cơ biến đổi nồng độ thuốc tân dược khi dùng cùng thảo dược có chứa alkaloid [1, 2, 3]. Dù vậy, phần lớn các nghiên cứu hiện có về sơn đậu căn và các thảo dược cùng chi mới dừng lại trên mô hình động vật gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt [1, 2, 3, 4].

Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người khỏe mạnh hay bệnh nhân mạn tính để xác định chính xác ngưỡng liều gây hại ở người. Do đó, người bệnh không nên tự ý suy diễn rằng thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ hoặc không thể gây phản ứng nguy hiểm với thuốc điều trị [1, 3].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thuốc thảo dược lành tính, uống cùng thuốc Tây chỉ giúp bổ trợ chứ không có hại". Trên thực tế sinh học, các hoạt chất tự nhiên sau khi hấp thu vào máu đều phải đi qua gan và chịu sự xử lý của các hệ enzyme tương tự như dược phẩm hóa tổng hợp [5, 8].

Việc tự ý sắc thuốc hoặc dùng các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược chung thời điểm với thuốc điều trị tim mạch, tiểu đường, hen suyễn hay thuốc chống đông có thể dẫn tới hai kịch bản nguy hiểm: hoặc thuốc bị mất tác dụng do đào thải quá nhanh, hoặc thuốc ứ đọng lại gây quá liều và ngộ độc [1, 3, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người cao tuổi: Đây là nhóm thường xuyên phải phối hợp nhiều loại thuốc theo đơn do mắc các bệnh mạn tính ^[2]. Ở nhóm đối tượng này, chức năng gan và tốc độ chuyển hóa thuốc tự nhiên đã suy giảm, khiến nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi do thảo dược ức chế men gan tăng lên rõ rệt ^[2].
• Người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Các bệnh nhân dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp (như theophylline) hoặc các thuốc phụ thuộc vào sự chuyển hóa của men gan (như CYP2D6, CYP2C19, CYP3A) cần tuyệt đối cẩn trọng, bởi chỉ một dao động nhỏ về nồng độ thuốc cũng có thể gây tai biến hoặc mất hiệu quả kiểm soát bệnh [1, 3].
• Người có tổn thương gan hoặc bệnh nền gan mật: Sự thay đổi hàm lượng protein enzyme CYP450 có thể gây thêm áp lực lên các tế bào gan đang bị tổn thương ^[5].

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Để phòng ngừa các tương tác bất lợi, người bệnh khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào bằng thuốc Tây không nên tự ý mua hoặc sắc uống sơn đậu căn hay các chế phẩm chứa thảo dược này.

Trong trường hợp có nhu cầu dùng y học cổ truyền để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần mang theo đầy đủ đơn thuốc tân dược đang sử dụng để thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc thầy thuốc có chuyên môn. Các chuyên gia sẽ đánh giá đường chuyển hóa của từng hoạt chất để đưa ra chỉ định an toàn nhất, tránh nguy cơ tương tác qua hệ men gan CYP450 [1, 3].

Sơn đậu căn là vị thuốc có dược tính cao nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tương tác phức tạp với thuốc Tây thông qua cơ chế tác động lên men gan CYP450 [1, 3]. Việc kết hợp bừa bãi có thể làm mất tác dụng của phác đồ điều trị hoặc gây tích tụ độc tính cho cơ thể [1, 8]. Bệnh nhân cần tuân thủ hướng dẫn y khoa, không tự ý dùng thảo dược khi đang uống thuốc theo đơn để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.