Nhiều người có thói quen sắc các loại lá cây dân gian uống chung với thuốc tây để tăng hiệu quả điều trị hoặc giải độc gan. Cây bùng bục cũng là một vị thuốc quen thuộc thường được truyền tai nhau sử dụng khi gặp các vấn đề về tiêu hóa, viêm nhiễm. Liệu việc kết hợp bùng bục với thuốc điều trị thông thường có thực sự an toàn?

Câu trả lời là người bệnh cần hết sức thận trọng, bởi việc dùng chung thảo dược với thuốc tây tiềm ẩn nguy cơ biến đổi nồng độ thuốc qua hệ thống chuyển hóa của gan. Các dược liệu tự nhiên chứa nhiều hợp chất hoạt tính có khả năng làm tăng hoặc giảm tác dụng của thuốc điều trị.

Cơ chế chuyển hóa thuốc tại gan diễn ra thế nào?

Cơ thể con người xử lý và đào thải phần lớn các loại thuốc tây nhờ vào hệ thống enzym tại gan, trong đó giữ vai trò chủ chốt là họ enzym Cytochrome P450, thường gọi tắt là CYP [1]. Hầu như mọi loại thuốc điều trị hiện nay đều phải trải qua quá trình chuyển hóa này trước khi phát huy tác dụng hoặc được đào thải an toàn ra khỏi cơ thể [1].

Khi đưa đồng thời dược liệu và thuốc tây vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên có thể can thiệp trực tiếp vào hoạt động của các enzym CYP [1]. Nếu thảo dược ức chế enzym gan, thuốc tây sẽ bị chậm đào thải, dẫn đến tích tụ nồng độ cao trong máu và gây độc tính nghiêm trọng. Ngược lại, nếu thảo dược cảm ứng làm tăng hoạt tính enzym, thuốc tây sẽ bị phá hủy quá nhanh, khiến nồng độ không đủ để đạt hiệu quả điều trị.

Các phân họ enzym CYP như CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 hay CYP2C tham gia vào quá trình chuyển hóa của vô số loại dược phẩm thông dụng [2]. Sự tương tác giữa các hoạt chất nguồn gốc thực vật với các enzym này là nguồn gốc dẫn đến nhiều biến chứng khó lường khi tự ý kết hợp đông tây y [1], [2].

Dược liệu tự nhiên tác động ra sao đến enzym gan?

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã tập trung làm rõ khả năng ức chế hoặc kích thích enzym Cytochrome P450 của các thành phần tự nhiên có trong thực vật [1]. Các nhà khoa học ghi nhận rằng những hoạt chất quen thuộc như quercetin, thymoquinone, chiết xuất tỏi hay cam thảo đều đã được chứng minh có khả năng ức chế nhiều enzym khác nhau thuộc họ CYP [1].

Việc ức chế enzym này mở ra tiềm năng ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu lực thuốc chống ung thư, nhưng đồng thời cũng là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tương tác thuốc bất lợi khi người bệnh tự ý dùng thảo dược [1]. Khi enzym CYP bị các hoạt chất thực vật ức chế, con đường chuyển hóa bị tắc nghẽn, đẩy người bệnh vào tình thế nguy hiểm do quá liều thuốc tây [1].

Các yếu tố lối sống như uống rượu, hút thuốc, hoặc việc dùng bưởi chùm cũng có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc do ảnh hưởng lên hệ thống Cytochrome P450 [3]. Điển hình nhất trong số các thảo dược là cỏ Saint John's wort, một chất kích thích mạnh enzym CYP3A3/4 chịu trách nhiệm thanh thải nhiều loại thuốc thiết yếu trong cơ thể [3]. Điều này cho thấy hệ thống enzym gan rất nhạy cảm với các chất đưa từ bên ngoài vào [3].

Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - thuốc tây

Một tổng quan nghiên cứu quy mô công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của các loại thảo mộc, thực phẩm và chất bổ sung dinh dưỡng đối với các enzym Cytochrome P450 như CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [2]. Các nhà nghiên cứu đã rà soát dữ liệu của 189 loại thảo mộc, sản phẩm thực phẩm và 72 chất bổ sung dinh dưỡng từ kho dữ liệu Web of Knowledge [2].

Kết quả phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu trong ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh đã chỉ ra 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc, thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư [2]. Đáng chú ý, có tới 21 loại thảo mộc, thực phẩm được xác định có tương tác với CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của rất nhiều dược phẩm hiện nay [2].

Nghiên cứu công bố năm 2014 trên microsome gan người cũng đã kiểm tra tác động của hai hợp chất thực vật phổ biến là acid caffeic và quercetin [4]. Kết quả cho thấy cả hai chất này đều là những chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 với hằng số ức chế Ki lần lượt là 1,16 µM và 0,93 µM, đồng thời ức chế CYP2C9 với Ki lần lượt là 0,95 µM và 1,67 µM [4]. Ngoài ra, acid caffeic ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 µM) nhưng chỉ ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 (nồng độ ức chế 50% IC50 > 100 µM) [4].

Trong khi đó, quercetin thể hiện khả năng ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP2C19 (Ki = 1,74 µM) và CYP3A4 (Ki = 4,12 µM), bên cạnh việc ức chế vừa phải CYP2D6 (Ki = 18,72 µM) [4]. Những dữ liệu định lượng này khẳng định rõ ràng rằng các phân tử tự nhiên có mặt trong thảo dược có khả năng can thiệp trực tiếp và mạnh mẽ vào enzym gan người [4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các hợp chất và chiết xuất thực vật khác cũng cho thấy tác động đa dạng lên hệ thống enzym này. Một nghiên cứu năm 2015 trên hợp chất celastrol từ cây lôi công đằng chỉ ra hoạt chất này ức chế 5 phân họ CYP ở người gồm CYP3A4 (IC50 = 2,65 µM), CYP2C19 (IC50 = 5,99 µM), CYP2D6 (IC50 = 6,27 µM), CYP1A2 (IC50 = 7,66 µM) và CYP2E1 (IC50 = 9,38 µM) [5]. Celastrol tác động theo cơ chế ức chế hỗn hợp trên CYP3A4 với Ki là 2,02 µM và Kis là 5,49 µM [5].

Nghiên cứu năm 2023 về Picroside II, hoạt chất chiết từ thảo dược Picrorhiza scrophulariiflora, cho thấy ở nồng độ 0,5–200 µM trên microsome gan người và chuột trong ống nghiệm không ghi nhận ức chế rõ rệt [6]. Tuy nhiên, khi thử nghiệm trên chuột sống, việc dùng liều 10 mg/kg lại làm giảm hoạt tính của CYP2C6/11 thông qua việc giảm tốc độ tạo thành chất chuyển hóa của diclofenac và mephenytoin, trong khi liều 2,5 mg/kg lại kích thích làm tăng hoạt tính CYP3A [6].

Nghiên cứu năm 2018 trên cây Brachylaena elliptica lại cho thấy chiết xuất loài cây này chỉ ức chế yếu enzym CYP3A4 ở nồng độ thử nghiệm [7]. Tác giả lý giải sự ức chế yếu này có thể do hàm lượng alkaloid và saponin trong chiết xuất ở mức thấp, từ đó dự đoán nguy cơ tương tác dược động học thấp khi dùng cùng thuốc điều trị đái tháo đường [7].

Một nghiên cứu năm 2012 thử nghiệm 3 loại chiết xuất tầm gửi trên microsome và tế bào gan người từ 3 người hiến tạng cũng cho thấy không có hoặc chỉ có tác động ức chế và cảm ứng thứ yếu lên các enzym CYP1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C19, 2D6, 2E1 và 3A4, cho thấy nguy cơ tương tác thuốc ở mức rất thấp [8]. Điều này chứng minh rằng mỗi loại cây và mỗi hoạt chất thảo dược có mức độ ảnh hưởng rất khác nhau lên hệ enzym gan.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện nay đã chỉ rõ cơ chế phân tử mà qua đó các hoạt chất tự nhiên làm thay đổi nồng độ thuốc tây [1], [4]. Việc hiểu rõ tác động này giúp ngành dược học tính toán khả năng phối hợp thuốc hoặc thiết kế các hệ thống dẫn thuốc mới [1].

Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu hiện có vẫn xuất phát từ các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào, microsome gan hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm [4], [5], [6]. Trên thực tế lâm sàng, các tương tác thuốc do thảo mộc đôi khi vẫn dừng ở mức độ nguy cơ lý thuyết và cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để kiểm chứng chính xác [3].

Các tương tác quan sát được trên chuột không phải lúc nào cũng diễn ra y hệt trên cơ thể người do sự khác biệt về các phân họ enzym chuyển hóa giữa các loài [6]. Dù vậy, việc phòng ngừa rủi ro tương tác là nguyên tắc an toàn bắt buộc trong điều trị y khoa hiện đại.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Nhiều người cho rằng thảo mộc như bùng bục có thể dùng uống thay nước lọc hằng ngày mà không ảnh hưởng gì đến các loại thuốc tây đang uống kèm.

Thực tế, cây cỏ chứa hàng trăm hợp chất hóa học tự nhiên có hoạt tính sinh học [1], [7]. Chúng có thể tương tác với thuốc điều trị theo cùng một cách mà các phân tử hóa dược tương tác với nhau, làm thay đổi sinh khả dụng và tốc độ thanh thải của thuốc [3], [2].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần uống thảo dược cách thuốc tây 15 đến 30 phút là an toàn. Nếu các hoạt chất trong dược liệu ức chế hoặc cảm ứng enzym gan, tác động này có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày sau khi uống, không thể triệt tiêu chỉ bằng khoảng cách thời gian ngắn ngủi giữa các lần uống.

Ai nên thận trọng khi dùng dược liệu chung với thuốc?

Những người đang trong quá trình hóa trị hoặc dùng các thuốc điều trị ung thư cần tuyệt đối cẩn trọng [3], [2]. Các loại thuốc chống ung thư thường có khoảng điều trị rất hẹp, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hoạt tính enzym CYP3A4 cũng có thể gây ngộ độc tính mạng hoặc làm mất hoàn toàn hiệu lực điều trị [2].

Bệnh nhân mắc các bệnh mãn tính như đái tháo đường, tim mạch, huyết áp đang phải dùng thuốc duy trì đều đặn hằng ngày không nên tự ý dùng thêm bùng bục hay các loại lá cây sắc nước [7]. Bất kỳ sự dao động nào của nồng độ thuốc trong máu cũng có thể khiến bệnh bùng phát hoặc gây tụt huyết áp, hạ đường huyết quá mức.

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan, xơ gan cần tránh xa việc kết hợp này. Gan vốn đã tổn thương sẽ không đủ khả năng xử lý đồng thời cả các chất chuyển hóa phức tạp từ thảo dược và thuốc tây, làm tăng gánh nặng độc tính lên tế bào gan [8].

Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và tối ưu hóa hiệu quả chữa bệnh, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc dùng thuốc khoa học sau:

  • Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ biết tất cả các loại cây cỏ, thảo dược, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng mà bạn đang có ý định sử dụng cùng với thuốc kê đơn.
  • Tuyệt đối không dùng nước sắc thảo dược như lá bùng bục để uống thuốc tây; chỉ dùng nước lọc đun sôi để nguội khi uống thuốc.
  • Nếu muốn sử dụng các vị thuốc nam để hỗ trợ sức khỏe, cần tham khảo ý kiến chuyên môn và tách biệt liệu trình, không tự ý phối hợp bừa bãi khi chưa rõ các tương tác dược động học.
  • Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi dữ dội, vàng da, buồn nôn, chóng mặt bất thường sau khi dùng kết hợp thuốc và thảo dược, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan.

Tóm lại, việc sử dụng các bài thuốc dân gian như cây bùng bục cần phải dựa trên cơ sở khoa học và sự hướng dẫn của thầy thuốc. Người bệnh không nên vì tin vào tính chất tự nhiên mà chủ quan phối hợp với thuốc tây, tránh gây ra những tương tác enzym gan nguy hiểm ngoài ý muốn.