Cây bùng bục, loài thực vật mọc hoang phổ biến tại các vùng đồi núi Việt Nam, từ lâu đã quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian. Nhiều người thường thắc mắc liệu loài cây này có thực sự chứa các hoạt chất chống viêm hữu hiệu hay chỉ là lời truyền miệng [1].
Các nghiên cứu thực nghiệm xác nhận chiết xuất từ lá và rễ bùng bục mang nhiều nhóm hợp chất tự nhiên quý giá. Trong đó, nhóm flavonoid tổng số đóng vai trò trung tâm trong việc ức chế phản ứng viêm và bảo vệ tế bào khỏi tổn thương [1].
Bùng bục và giá trị y học cổ truyền
Bùng bục, tên khoa học là Mallotus apelta (Lour.) Muell.Arg., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Theo y học cổ truyền, loài cây này thường dùng để thanh nhiệt, giải độc, cầm máu, kháng viêm và hỗ trợ các vấn đề về viêm gan mạn tính [1].
Phần lớn bộ phận của cây từ thân, rễ cho đến lá đều chứa các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học. Nhờ sự phát triển của các phương pháp chiết xuất hiện đại, giới khoa học đã phân lập và xác định được nhiều nhóm chất có giá trị dược lý cao [1].
Tại nhiều vùng nông thôn, người dân từng đun nước lá hoặc rễ cây bùng bục để uống nhằm giảm đau nhức, làm dịu các vùng sưng tấy hoặc phục hồi thể trạng khi cơ thể suy nhược. Những ứng dụng dân gian này chính là tiền đề thôi thúc các nhà nghiên cứu bước vào tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm cụ thể [1].
Flavonoid: Trọng tâm kháng viêm trong cây bùng bục
Flavonoid là nhóm chất chuyển hóa polyphenol phân bố rộng rãi trong thực vật, nổi tiếng với khả năng chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch [6, 7]. Trong lá bùng bục (Mallotus apelta), flavonoid tổng số đã được xác định là thành phần chính tạo nên hoạt tính sinh học đáng kể [1].
Cơ chế kháng viêm của nhóm flavonoid bắt nguồn từ việc can thiệp vào các con đường tín hiệu nội bào. Cụ thể, các hợp chất này có khả năng điều hòa con đường tín hiệu NF-kappaB và TGF-beta1/Smad [1]. Khi các thụ thể gây viêm bị kích hoạt, flavonoid giúp ngăn cản quá trình chuyển vị của các yếu tố phiên mã này vào nhân tế bào [1, 6].
Bên cạnh đó, flavonoid tự nhiên còn có khả năng ức chế sự biểu hiện và hoạt động của các phân tử truyền tín hiệu tiền viêm. Việc ức chế này giúp kiểm soát chuỗi phản ứng dây chuyền vốn phá hủy các mô lành xung quanh khi cơ thể gặp tổn thương [6, 7].
Flavonoid cũng có thể tương tác với các thụ thể bề mặt của tế bào miễn dịch, từ đó vận chuyển vào nhân và kích thích các thụ thể đặc hiệu như thụ thể hydrocacbon thơm (Ah-receptor) [2]. Nhờ sự kích hoạt này, cơ thể thúc đẩy sinh ra các enzyme bảo vệ tự nhiên và các chất chống viêm nội sinh [2].
Bằng chứng nghiên cứu trên chiết xuất lá bùng bục
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã làm sáng tỏ khả năng kháng viêm và chống xơ hóa của nhóm flavonoid tổng số chiết xuất từ lá bùng bục (Mallotus apelta) [1]. Thử nghiệm được thiết kế trên mô hình động vật nhằm đánh giá chi tiết cả về mặt sinh hóa lẫn giải phẫu bệnh học [1].
Nghiên cứu sử dụng chuột cống trắng được gây xơ hóa gan thực nghiệm bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) [1]. Chuột bệnh được chia ngẫu nhiên thành các nhóm điều trị bằng flavonoid tổng số từ lá bùng bục với 3 mức liều uống: 25 mg/kg/ngày, 50 mg/kg/ngày và 100 mg/kg/ngày; đồng thời có nhóm đối chứng dùng colchicine liều 0,2 mg/kg/ngày và nhóm chuột khỏe mạnh bình thường [1].
Kết quả ghi nhận flavonoid từ lá bùng bục làm đảo ngược sự gia tăng của các chỉ số tổn thương gan huyết thanh gồm AST, ALT, ALP, đồng thời cải thiện nồng độ albumin và protein tổng số theo cơ chế phụ thuộc liều dùng [1]. Các tổn thương mô học và tình trạng tích tụ collagen gây xơ hóa cũng giảm đi rõ rệt [1].
Phân tích bằng kỹ thuật RT-PCR và Western blot cho thấy chiết xuất flavonoid ức chế biểu hiện các gen và protein liên quan đến phản ứng viêm và xơ hóa mô [1]. Chiết xuất này còn làm giảm các thông số collagen gồm hydroxyproline, procollagen loại III, collagen loại I, hyaluronic acid và laminin [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thử nghiệm dừng ở mô hình động vật, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người trước khi áp dụng đại trà [1].
Hoạt tính giảm đau và kháng viêm ở các loài cùng chi
Bên cạnh loài bùng bục Mallotus apelta, một loài thực vật họ hàng rất gần trong cùng chi là Mallotus repandus cũng cung cấp nhiều dữ liệu quan trọng về hoạt chất tự nhiên [3]. Chi Mallotus nói chung bao gồm khoảng 150 loài phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á [3].
Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt tính của dịch chiết methanol từ lá Mallotus repandus trên các mô hình đau và viêm kinh điển ở động vật thực nghiệm [3]. Phân tích thành phần hóa thực vật trong dịch chiết này đã xác định sự hiện diện rõ nét của flavonoid, tannin và saponin [3].
Thử nghiệm được thực hiện trên chuột với các mức liều dịch chiết methanol 500, 1000 và 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể [3]. Các mô hình đánh giá gồm có thử nghiệm quặn đau do acid acetic, gây phù tai bằng xylene, tạo u hạt bằng viên bông gòn và nhúng đuôi nước nóng [3].
Kết quả cho thấy dịch chiết biểu hiện hoạt tính chống viêm và giảm đau rõ rệt theo liều lượng trên cả 4 mô hình [3]. Trong thử nghiệm nhúng đuôi, thời gian chịu đựng của chuột tăng lên đáng kể, chứng minh tác động ức chế thụ cảm đau thông qua cả cơ chế ức chế trung ương lẫn ngoại vi [3]. Kết quả này củng cố bằng chứng khoa học cho thấy các loài thuộc chi bùng bục là nguồn nguyên liệu giàu tiềm năng về flavonoid và tannin [3].
Nghiên cứu trên rễ bùng bục đối với tình trạng viêm
Không chỉ có phần lá, phần rễ của cây bùng bục (Mallotus apelta) cũng được khoa học chú ý nhờ hoạt tính sinh học đặc biệt đối với các tình trạng viêm mạn tính ở gan [4]. Rễ cây này từng được dùng làm thành phần chủ lực trong nhiều bài thuốc sắc giải độc [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã thử nghiệm nước sắc từ rễ bùng bục trên 40 con vịt con bị nhiễm bẩm sinh virus viêm gan B ở vịt (D-HBV) [4]. Đàn vịt được chia thành 5 nhóm: nhóm không điều trị, nhóm dùng thuốc kháng virus lamivudine (liều đơn 50 mg/kg), và 3 nhóm dùng nước sắc rễ bùng bục ở các mức liều cao, liều trung bình và liều thấp liên tục trong 21 ngày [4].
Nồng độ DNA của virus trong huyết thanh được đo bằng kỹ thuật real-time PCR định lượng tại các mốc trước điều trị, ngày thứ 7, ngày thứ 14 và ngày thứ 21 [4]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu tiến hành sinh thiết gan để quan sát biến đổi mô bệnh học [4].
Kết quả ghi nhận nồng độ virus trong huyết thanh giảm mạnh ở nhóm dùng rễ bùng bục liều cao và liều trung bình vào ngày thứ 14 và 21 [4]. Thuốc lamivudine ức chế virus nhanh nhưng nồng độ DNA nhanh chóng tăng trở lại sau đợt điều trị [4]. Ngược lại, hiệu quả ức chế nhân lên của virus từ rễ bùng bục kéo dài bền bỉ hơn sau khi ngừng can thiệp [4].
Đáng chú ý, kết quả sinh thiết gan cho thấy tình trạng viêm ở các mô gan của nhóm dùng rễ bùng bục liều cao đã thuyên giảm rõ rệt so với nhóm dùng lamivudine [4]. Nghiên cứu đưa ra giới hạn là mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật nhiễm virus dòng vịt, chưa phản ánh toàn diện cơ chế trên cơ thể người [4].
Giới hạn hấp thu và thách thức sinh học của hoạt chất
Mặc dù các nhóm polyphenol và flavonoid từ tự nhiên sở hữu hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ trong các thử nghiệm mô hình, việc đưa chúng vào ứng dụng y học rộng rãi vẫn gặp nhiều rào cản [5]. Thách thức lớn nhất nằm ở đặc tính dược động học và độ sinh khả dụng tự nhiên của các phân tử này [5].
Nhiều flavonoid tự nhiên có độ tan trong nước kém và dễ bị thoái biến nhanh chóng tại đường tiêu hóa, khiến tỷ lệ hấp thu vào máu bị hạn chế đáng kể [5]. Điều này giải thích vì sao khi sử dụng thảo dược thô dạng đun sắc thông thường, hiệu quả thường diễn tiến chậm và phụ thuộc vào cơ địa hấp thu của từng cá thể [5].
Hiện nay, các nghiên cứu công nghệ sinh học đang hướng tới việc ứng dụng công nghệ nano để khắc phục nhược điểm này [5]. Việc bao gói flavonoid trong các hạt chất mang nano có thể làm tăng độ tan, nâng cao độ bền sinh học và giải phóng hoạt chất hướng đích, giúp nâng cao hiệu lực kháng viêm và giảm thiểu độc tính tiềm ẩn [5].
Các thử nghiệm trên cây bùng bục cho tới nay đa phần là thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc gia cầm [1, 5]. Vì thế, người dân không nên xem các chiết xuất này là sự thay thế hoàn toàn cho các phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn khi chưa có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Nhiều người thường mặc định rằng các loại cây mọc hoang dã như bùng bục là hoàn toàn lành tính, có thể hái lá tươi hoặc đào rễ đun uống hàng ngày thay nước lọc. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến quá tải cho hệ bài tiết, bởi bất kỳ dược liệu tự nhiên nào cũng chứa hỗn hợp nhiều hoạt chất cần qua gan chuyển hóa và thận đào thải [1].
Một ngộ nhận khác là việc cho rằng chiết xuất thảo dược có thể thay thế ngay các thuốc ức chế virus hoặc kháng viêm đặc hiệu. Mặc dù rễ bùng bục cho thấy khả năng duy trì ức chế viêm và virus kéo dài trên động vật, tốc độ kiểm soát ban đầu của nó chậm hơn so với các hoạt chất dược lý tinh khiết [4].
Người dùng cũng không nên nhầm lẫn giữa các loài thực vật cùng họ. Mặc dù các loài trong chi Mallotus có sự tương đồng về một số thành phần như tannin hay flavonoid, mỗi loài lại sở hữu tỷ lệ hoạt chất và độc tính khác nhau, không thể tùy tiện thu hái thay thế cho nhau [3].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ bùng bục tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với những đối tượng nhạy cảm về mặt thể trạng. Những người thuộc nhóm này cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi tiếp cận dược liệu:
Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng các bài thuốc đun nấu từ bùng bục vì chưa có dữ liệu kiểm chứng tính an toàn đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [1, 5].
Người mắc các bệnh lý mạn tính về suy giảm chức năng gan, suy thận nặng cần thận trọng [1]. Các hoạt chất thực vật khi nạp vào ở liều không chuẩn hóa có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan giải độc vốn đã bị suy yếu [1].
Bệnh nhân đang trong phác đồ dùng thuốc kê đơn điều trị bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc thuốc kháng virus cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [4]. Tương tác giữa các flavonoid tự nhiên với hệ enzyme chuyển hóa thuốc có thể làm thay đổi nồng độ điều trị của các loại thuốc thiết yếu [5].
Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách
Đối với các loài cây mọc tự nhiên, cách tiếp cận khoa học nhất là sử dụng nguồn nguyên liệu đã được thẩm định danh pháp rõ ràng, tránh nhầm lẫn với các cây độc mọc lẫn trong tự nhiên [3]. Các bộ phận thu hái cần được sơ chế sạch sẽ, loại bỏ nấm mốc và bụi bẩn trước khi dùng [1].
Khi sử dụng theo hướng dẫn y học cổ truyền, việc sắc nước uống cần tuân thủ đúng liều lượng chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa, không tự ý tăng liều để mong nhanh bớt bệnh [1, 5]. Không nên dùng liên tục dài ngày mà cần có những khoảng thời gian nghỉ để cơ thể điều hòa chuyển hóa [4].
Đồng thời, cần kết hợp thảo dược với một lối sống cân bằng, dinh dưỡng đầy đủ và vận động nhẹ nhàng. Không nên ỷ lại vào các loại nước sắc dược liệu mà bỏ quên các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe khoa học đã được kiểm chứng.
Tóm lại, bùng bục là cây thuốc quý sở hữu nguồn hoạt chất flavonoid và polyphenol dồi dào với tiềm năng kháng viêm đã được khoa học ghi nhận [1, 2]. Tuy nhiên, việc ứng dụng cần dựa trên sự tỉnh táo, đúng liều lượng và luôn có sự đồng hành của nhân viên y tế để đảm bảo hiệu quả tối ưu và an toàn cho sức khỏe [1, 7].
