Cà phê là thức uống khởi đầu ngày mới của hàng triệu người, nhưng với những ai có đường tiêu hóa nhạy cảm, mỗi ngụm cà phê lại đi kèm nỗi lo quặn thắt bụng. Nhiều người thắc mắc liệu thức uống này giúp kích thích tiêu hóa hay chính là tác nhân kích ứng bùng phát các cơn đau dữ dội.

Thực tế, đối với hội chứng ruột kích thích (IBS), cà phê không hoàn toàn là "thần dược" kích thích nhu động ruột mà có thể trở thành yếu tố kích hoạt triệu chứng đau thắt hoặc tiêu chảy tùy thuộc vào thể bệnh và cơ địa từng người.

Cơ chế tác động của cà phê lên nhu động và ống tiêu hóa

Nhiều giả định cho rằng caffeine là hoạt chất duy nhất tác động lên hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, các phân tích y học tổng quan chỉ ra rằng cà phê kích thích tiết gastrin và tăng tiết axit dịch vị, đồng thời thúc đẩy co bóp túi mật thông qua giải phóng cholecystokinin [1]. Tác động này giải thích vì sao những bệnh nhân có sỏi túi mật thường tránh dùng thức uống này [1].

Đáng chú ý, cà phê làm tăng hoạt động vận động của vùng trực tràng - đại tràng sigma chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống ở một số cá nhân [1]. Tác động kích thích đại tràng này mạnh tương đương với một bữa ăn giàu năng lượng chứa 1.000 kcal, dù bản thân cà phê hầu như không cung cấp calo [1]. Vì vậy, ảnh hưởng của cà phê lên đường ruột xuất phát từ các hiệu ứng dược lý của nhiều hợp chất chứ không đơn thuần do thể tích nước, độ toan hay chỉ riêng caffeine tạo nên [1]. Ngoài ra, cà phê còn thúc đẩy tình trạng trào ngược dạ dày thực quản, dù nó không liên quan trực tiếp đến chứng khó tiêu chức năng [1].

Bên cạnh caffeine, các thành phần khác cũng tạo ra tác động trái ngược nhau. Axit chlorogenic trong cà phê kém hấp thu, có thể làm tăng áp suất thẩm thấu trong lòng ruột và dẫn tới hiện tượng phân lỏng hơn [2]. Ngược lại, caffeine có đặc tính lợi tiểu, và việc giảm hấp thu magie sau khi uống cà phê có thể ảnh hưởng đến nhuận trường tự nhiên của cơ thể [2].

Các nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa cà phê và ruột kích thích?

Mối liên quan giữa việc tiêu thụ cà phê và các đợt phát tác triệu chứng đường ruột đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu dịch tễ và ứng dụng theo dõi thực tế.

Nghiên cứu công bố năm 2024 dựa trên dữ liệu nhật ký điện tử từ ứng dụng mySymptoms đã phân tích 9.710 nhật ký ăn uống và triệu chứng kéo dài ít nhất 3 tuần [3]. Khảo sát toàn diện cho thấy 70% người dùng đạt tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích theo tiêu chí Rome IV [3]. Kết quả thuật toán phát hiện mối liên quan tạm thời rất mạnh giữa việc uống cà phê chứa caffeine và triệu chứng tiêu chảy khởi phát sớm từ 1 đến 2 giờ sau khi tiêu thụ [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận đồ uống có cồn gây ra nhiều triệu chứng sau 4 đến 72 giờ, còn chất làm ngọt nhân tạo kích hoạt triệu chứng sau 24 đến 72 giờ [3].

Trước đó, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 khảo sát mối liên quan giữa lượng tiêu thụ cà phê, caffeine và hội chứng ruột kích thích ở người trưởng thành, bao gồm 748 bệnh nhân IBS có mức độ từ nhẹ đến vừa [2]. Nghiên cứu này ghi nhận lượng caffeine nạp vào liên quan đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của triệu chứng IBS ở nhóm người thừa cân hoặc béo phì có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25 kg/m2 trở lên [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học không tìm thấy mối liên quan đáng kể nào giữa mức tiêu thụ cà phê nói chung và tỷ lệ trở nặng của IBS trên toàn bộ mẫu [2].

Đặc biệt, khi xét theo từng phân nhóm IBS, nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng việc uống cà phê và nạp caffeine lại liên quan tới việc tăng nguy cơ mắc phân nhóm IBS thể táo bón (IBS-C) [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang nên không thể xác lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối, đồng thời hàm lượng axit chlorogenic chưa được đo lường trực tiếp trong mẫu phân tích [2].

Ở chiều ngược lại, nghiên cứu phỏng vấn ngẫu nhiên qua điện thoại trên 500 người trưởng thành tại Hà Lan công bố năm 2001 ghi nhận tỷ lệ IBS là 5,8% và chứng khó tiêu là 13,8% [4]. Tỷ lệ uống cà phê lên tới 92,0% ở nam giới và 88,1% ở nữ giới [4]. Kết quả cho thấy thói quen uống cà phê hay dùng đồ uống có cồn không liên quan đến IBS hay chứng khó tiêu, trong khi thói quen hút thuốc lá làm tăng nguy cơ khó tiêu từ 2,3 đến 2,7 lần [4].

Từ năm 1986, một nghiên cứu bệnh chứng so sánh 100 bệnh nhân IBS với 100 người đối chứng cùng độ tuổi, giới tính và tầng lớp xã hội đã ghi nhận bệnh nhân IBS uống nhiều đồ uống chứa caffeine hơn đáng kể so với người bình thường (p = 0,03) [5]. Bệnh nhân IBS cũng hút thuốc nhiều hơn (p = 0,02), hay gặp các triệu chứng ngoài ruột như tiểu đêm, mệt mỏi liên tục, đau lưng, và có tới 26% trường hợp phải nghỉ làm ít nhất một tuần trong năm [5].

Nghịch lý giữa nguy cơ mắc mới và mức độ kích ứng triệu chứng

Bằng chứng khoa học về cà phê và ruột kích thích cho thấy một bức tranh đa chiều. Ở những người khỏe mạnh chưa mắc bệnh, cà phê dường như không phải là nguyên nhân làm tăng khả năng khởi phát hội chứng này.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 tổng hợp 8 nghiên cứu với tổng cộng 432.022 đối tượng tham gia nhằm đánh giá nguy cơ phát triển IBS [6]. Kết quả theo mô hình tác động cố định cho thấy người có uống cà phê (ở bất kỳ mức độ nào) giảm nhẹ khả năng mắc mới IBS so với nhóm đối chứng không uống, với tỷ số chênh gộp OR là 0,84 (khoảng tin cậy 95%: 0,80 đến 0,84) [6].

Dù vậy, lợi ích phòng ngừa mắc mới ở cộng đồng chung không đồng nghĩa với việc người đã có sẵn chẩn đoán IBS có thể uống cà phê tùy ý. Khi bệnh lý tương tác não - ruột và độ nhạy cảm tạng đã hình thành, cà phê trở thành chất kích hoạt triệu chứng cấp tính [1, 6]. Một tổng quan năm 2013 về liệu pháp ăn uống cho thấy bên cạnh các biện pháp bổ sung chất xơ, men vi sinh hay dầu bạc hà, việc hạn chế tiêu thụ carbohydrate lên men, rượu và cà phê đã được chứng minh hiệu quả trong việc giảm thiểu triệu chứng ở bệnh nhân IBS [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê ở người bệnh đại tràng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng đổi sang cà phê khử caffeine (decaf) sẽ loại bỏ hoàn toàn nguy cơ kích ứng. Cơ chế vận động đường ruột cho thấy cà phê kích thích co bóp đại tràng tương đương bữa ăn 1.000 kcal thông qua các hoạt chất sinh học khác, không chỉ do caffeine [1]. Do đó, phản xạ tăng nhu động và cơn quặn bụng vẫn có thể xảy ra với cà phê decaf.

Hiểu lầm thứ hai là người bị thể táo bón (IBS-C) nên uống thật nhiều cà phê để dễ đi tiêu. Dù axit chlorogenic có thể gây tăng áp suất thẩm thấu kéo nước vào lòng ruột [2], tác dụng lợi tiểu của caffeine lại làm mất nước ngoại bào, khiến phân khô cứng hơn và có thể làm trầm trọng thêm tình trạng táo bón kéo dài [2]. Uống cà phê cũng làm giảm hấp thu magie, vốn là khoáng chất hỗ trợ nhuận tràng tự nhiên quan trọng [2].

Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn các phản ứng của cơ thể khi cắt giảm đột ngột cà phê. Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận việc dừng đột ngột lượng caffeine tương đương 8 tách cà phê mỗi ngày (khoảng 600 mg/ngày) ở người khỏe mạnh có thể gây hội chứng cai gồm đau đầu từng cơn, tăng kích thích, mệt mỏi và giảm khả năng tập trung trong vòng 24 giờ [8]. Người bệnh IBS khi muốn kiêng cà phê nếu dừng quá gấp có thể bị căng thẳng thần kinh, từ đó vô tình làm tăng độ nhạy cảm trục não - ruột.

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

Dựa trên dữ liệu lâm sàng, các đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng với thói quen sử dụng cà phê:

  • Bệnh nhân IBS thể tiêu chảy (IBS-D) hoặc hay bị tiêu chảy sau ăn: Cà phê chứa caffeine liên quan chặt chẽ với tình trạng tiêu chảy cấp chỉ 1 đến 2 giờ sau khi uống [3].
  • Người mắc IBS có kèm trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Cà phê kích thích tiết axit dạ dày và thúc đẩy phản xạ trào ngược [1].
  • Bệnh nhân IBS thừa cân hoặc béo phì (BMI từ 25 kg/m2 trở lên): Mức tiêu thụ caffeine có mối liên quan trực tiếp làm tăng độ nghiêm trọng của các triệu chứng bệnh [2].
  • Người có tiền sử sỏi túi mật kèm theo IBS: Cà phê gây co bóp túi mật mạnh thông qua giải phóng cholecystokinin, dễ làm bùng phát cơn đau quặn mật [1].
  • Bệnh nhân IBS thể táo bón (IBS-C): Caffeine làm tăng bài tiết nước qua thận và giảm hấp thu magie, dễ khiến táo bón trở nên khó kiểm soát [2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và điều chỉnh khẩu phần

Để vừa lắng nghe phản ứng của cơ thể vừa không làm xáo trộn sinh hoạt, người mắc ruột kích thích có thể áp dụng các bước thực tế sau:

Đầu tiên, ghi nhật ký ăn uống và triệu chứng cá nhân. Mối liên hệ giữa thực phẩm và đường ruột ở bệnh nhân IBS có tính chất cá thể hóa cao; ghi chép chi tiết lượng uống và các biểu hiện trong vòng 2 giờ sẽ giúp phát hiện liệu cà phê có thực sự gây đau bụng hay tiêu chảy hay không [3].

Thứ hai, điều chỉnh lượng dùng từng bước. Nếu bạn đang có thói quen uống nhiều cà phê mỗi ngày, không nên cắt bỏ đột ngột để tránh hội chứng cai caffeine gây đau đầu và bức bối [8]. Hãy giảm dần số lượng từ từ trong nhiều ngày.

Thứ ba, lưu ý thời điểm và cách pha chế. Tránh uống cà phê khi bụng đói vì dễ làm tăng tiết axit và kích thích co bóp đại tràng nhanh chóng [1]. Đồng thời, hạn chế kết hợp cà phê với các chất làm ngọt nhân tạo do chất tạo ngọt cũng là nhóm phụ gia liên quan mật thiết đến các triệu chứng tiêu hóa kéo dài [3].

Cuối cùng, người bệnh có các bệnh lý nền đường tiêu hóa mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng các chế độ kiêng khem nghiêm ngặt.

Hội chứng ruột kích thích đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa sở thích ăn uống và khả năng dung nạp của đường tiêu hóa. Cà phê có thể kích hoạt co bóp đại tràng mạnh mẽ và gây triệu chứng cấp tính ở một số người, nhưng cũng không hoàn toàn bị cấm đoán đại trà. Hiểu rõ cơ thể, nhận diện đúng thể bệnh và điều chỉnh lượng dùng hợp lý chính là chìa khóa giúp bạn bảo vệ hệ tiêu hóa mà vẫn duy trì chất lượng sống thoải mái.