Uống cà phê mỗi ngày ảnh hưởng thế nào đến cơn gút cấp?

Nhiều người có thói quen uống cà phê mỗi sáng nhưng lại lo lắng thức uống này có thể làm tăng axit uric hoặc kích hoạt cơn đau khớp dữ dội. Bệnh gút là tình trạng viêm khớp phổ biến, thường bùng phát do lắng đọng các tinh thể urat tại khớp khi nồng độ axit uric trong máu tăng cao kéo dài. Liệu việc duy trì tách cà phê hàng ngày thực sự có hại, hay ngược lại còn mang đến lợi ích bảo vệ cho người bệnh?

Các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng thói quen uống cà phê không làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút ^[1]. Ngược lại, việc uống cà phê đều đặn có liên quan đến việc giảm nguy cơ khởi phát cơn gút cấp và có thể hỗ trợ điều hòa nồng độ urat trong máu [1, 3]. Tác động tích cực này đến từ sự phối hợp giữa caffeine và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên có trong hạt cà phê [5, 7].

Cơ chế sinh học: Caffeine và chất chống oxy hóa tác động ra sao?

Cà phê chứa hàng trăm hợp chất sinh học, trong đó hai nhóm hoạt chất chính ảnh hưởng đến chuyển hóa axit uric là caffeine và các polyphenol chống oxy hóa [5, 7]. Về mặt cấu trúc hóa học, caffeine là một methylxanthine [5, 7]. Hoạt chất này được cho là có khả năng ức chế cạnh tranh với enzyme xanthine oxidase – loại enzyme giữ vai trò trung tâm trong chu trình thoái giáng purin để tạo thành axit uric trong cơ thể [5, 7].

Bên cạnh caffeine, cà phê là nguồn cung cấp dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên, điển hình là phenol axit chlorogenic ^[2]. Hợp chất này giúp cải thiện độ nhạy insulin của các mô ^[2]. Khi độ nhạy insulin tăng lên và mức insulin huyết thanh giảm xuống, quá trình tái hấp thu urat tại ống thận giảm đi, từ đó thúc đẩy thận tăng cường bài tiết axit uric ra ngoài qua nước tiểu [5, 7, 8].

Chính vì vậy, tác dụng bảo vệ của cà phê không chỉ đơn thuần phụ thuộc vào một mình caffeine. Việc cà phê đã tách caffeine (decaffeinated coffee) vẫn ghi nhận mối liên hệ nghịch với nồng độ urat hoặc nguy cơ gút trong một số khảo sát cho thấy các chất chống oxy hóa đóng góp phần rất lớn vào cơ chế có lợi này [5, 6].

Các nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận điều gì?

Mối liên hệ giữa cà phê, nồng độ urat máu và nguy cơ gút đã được đánh giá qua hàng loạt nghiên cứu dịch tễ học và phân tích di truyền chất lượng cao trên thế giới [1, 3, 4, 6].

Trong nghiên cứu Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ lần thứ ba (NHANES III), các nhà khoa học đã phân tích số liệu từ 14.758 người tham gia từ 20 tuổi trở lên ^[3]. Tình trạng tăng axit uric máu được xác định khi nồng độ vượt quá 7,0 mg/dl ở nam giới và trên 5,7 mg/dl ở nữ giới ^[3]. Kết quả phân tích hồi quy sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu cho thấy nồng độ axit uric máu giảm dần khi lượng cà phê tiêu thụ tăng lên (P xu hướng < 0,001) ^[3]. Cụ thể, so với người không uống, người uống 4-5 tách cà phê mỗi ngày có mức axit uric thấp hơn 0,26 mg/dl (khoảng tin cậy 95% CI: 0,11 đến 0,41), và nhóm uống từ 6 tách trở lên mỗi ngày có mức giảm 0,43 mg/dl (95% CI: 0,23 đến 0,65) ^[3]. Nhóm uống từ 6 tách trở lên mỗi ngày có tỷ số chênh (odds ratio - OR) mắc tăng axit uric máu giảm còn 0,57 (95% CI: 0,35 đến 0,94) ^[3].

Dữ liệu đoàn hệ dài hạn từ Nghiên cứu Sức khỏe Chuyên gia Nam giới (HPFS) cũng ghi nhận mối quan hệ nghịch phụ thuộc liều lượng giữa số tách cà phê mỗi ngày và tỷ lệ mắc gút mới ^[2]. So với nhóm uống 0 tách (nguy cơ tương đối RR = 1,00), nguy cơ mắc gút ở nhóm uống dưới 1 tách là RR = 0,97 (95% CI: 0,78 - 1,20); nhóm 1-3 tách là RR = 0,92 (95% CI: 0,75 - 1,11); nhóm 4-5 tách giảm xuống RR = 0,60 (95% CI: 0,41 - 0,87); và nhóm uống từ 6 tách trở lên mỗi ngày có RR chỉ còn 0,41 (95% CI: 0,19 - 0,88) ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận cà phê decaf cũng mang lại tác dụng giảm nhẹ nguy cơ, trong khi việc uống trà hay tổng lượng caffeine nói chung không cho thấy mối liên hệ này ở nam giới ^[2].

Tác động này cũng được tái hiện ở phụ nữ thông qua Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) trên 89.433 nữ y tá không có tiền sử gút, được theo dõi xuyên suốt 26 năm với 896 ca bệnh gút khởi phát ^[2]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI), tăng huyết áp và chế độ ăn, những phụ nữ uống từ 948 ml cà phê trở lên mỗi ngày có nguy cơ mắc gút mới giảm hơn một nửa so với người không uống ^[2]. Khác với nam giới, ở nhóm phụ nữ này, tổng lượng caffeine tiêu thụ hàng ngày có liên quan đến việc giảm nguy cơ gút: nhóm dùng 359-497 mg caffeine/ngày giảm 23% nguy cơ, và nhóm dùng từ 498 mg/ngày trở lên giảm tới 48% nguy cơ so với nhóm tiêu thụ từ 131 mg/ngày trở xuống ^[2].

Bên cạnh các nghiên cứu đoàn hệ riêng lẻ, các phân tích gộp cũng củng cố xu hướng trên. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 trên 9 nghiên cứu với tổng cộng 175.310 người tham gia cho thấy uống cà phê có tác dụng làm giảm đáng kể urat máu, đồng thời lượng tiêu thụ từ 1 tách/ngày trở lên liên quan rõ rệt đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh gút ^[4]. Phân tích này cũng chỉ ra sự khác biệt về giới tính khi nữ giới cần uống 4-6 tách/ngày để hạ urat máu, trong khi nam giới cần khoảng 1-3 tách/ngày ^[4]. Một phân tích gộp khác năm 2016 bao gồm 11 nghiên cứu quan sát cho thấy nguy cơ mắc gút mới giảm mạnh ở nhóm tiêu thụ cà phê cao nhất so với thấp nhất (RR gộp = 0,43; 95% CI: 0,31 đến 0,59), dù sự khác biệt về nồng độ urat máu trung bình giữa hai nhóm chưa đạt mức ý nghĩa thống kê trong toàn bộ mẫu gộp ^[5].

Đặc biệt, nghiên cứu ngẫu nhiên Mendel (Mendelian Randomization - MR) công bố năm 2022 trên quần thể người Nhật Bản đã sử dụng biến thể di truyền để đánh giá mối quan hệ nhân quả ^[1]. Dữ liệu di truyền bao gồm thói quen uống cà phê (152.634 người), bệnh gút (3.053 ca bệnh và 4.554 đối chứng), cùng nồng độ urat máu (121.745 người) ^[1]. Sau khi loại bỏ các công cụ có khả năng đa hiệu (pleiotropy), thói quen uống cà phê được xác nhận giúp giảm nguy cơ mắc gút (OR = 0,75; 95% CI: 0,58 đến 0,97; P = 0,026) ^[1]. Đáng chú ý, phân tích đa biến chỉ ra cà phê làm giảm nguy cơ gút ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh theo nồng độ axit uric máu (OR = 0,50; 95% CI: 0,31 đến 0,81; P = 0,0046), gợi ý rằng cà phê bảo vệ khớp thông qua các con đường sinh học độc lập khác ngoài việc hạ urat huyết thanh ^[1].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học và di truyền học cho thấy kết quả rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các nghiên cứu này. Phần lớn các dữ liệu tổng hợp dựa trên các nghiên cứu quan sát dịch tễ (nghiên cứu cắt ngang, bệnh - chứng, đoàn hệ), vốn có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố lối sống đi kèm chưa thể kiểm soát tuyệt đối ^[5].

Hơn nữa, mối liên hệ giữa cà phê và nồng độ axit uric máu đôi khi không hoàn toàn đồng nhất giữa các quần thể. Phân tích ngẫu nhiên Mendel năm 2022 ghi nhận tác dụng bảo vệ rõ rệt trên bộ dữ liệu người Nhật, nhưng không tìm thấy ý nghĩa thống kê trên bộ dữ liệu người châu Âu khi xét đến tính không đồng nhất ^[1]. Phân tích gộp năm 2016 cũng nhận định bằng chứng hiện tại chưa đủ mạnh để khẳng định cà phê làm giảm nguy cơ tăng axit uric máu ở mọi đối tượng, do đó vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trong tương lai ^[5]. Do đó, cà phê không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa hay thuốc hạ urat chuyên biệt.

Những hiểu lầm thường gặp về cà phê và bệnh gút

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi đồ uống chứa caffeine đều có tác dụng giống nhau. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng việc uống trà hoặc tiêu thụ caffeine từ các nguồn đồ uống khác không mang lại hiệu quả giảm axit uric máu tương tự như cà phê [5, 6]. Điều này chứng minh các vi chất chống oxy hóa tự nhiên trong cà phê giữ vai trò sinh học cực kỳ thiết yếu ^[2].

Một sai lầm phổ biến khác là bổ sung nhiều đường, sữa đặc hoặc siro vào cà phê để dễ uống. Các nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy các loại nước ngọt chứa đường hoặc hàm lượng fructose cao có mối liên hệ mạnh mẽ với việc tăng nguy cơ mắc gút và làm tăng nồng độ urat trong máu [2, 8]. Fructose khi vào cơ thể sẽ thúc đẩy quá trình thoái giáng purin, đóng vai trò cơ chất làm tăng sản xuất axit uric ^[2]. Vì vậy, việc uống cà phê hòa tan nhiều đường hoặc cà phê thêm siro ngọt sẽ làm mất hoàn toàn lợi ích bảo vệ, thậm chí kích thích bùng phát cơn đau khớp cấp [2, 8].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

Mặc dù cà phê có thể được chấp nhận và hỗ trợ trong chế độ sinh hoạt của người mắc bệnh gút ^[6], không phải ai cũng thích hợp để tiêu thụ lượng lớn thức uống này:

• Người có bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp hoặc rối loạn nhịp tim: Bệnh nhân gút thường có tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa và các bệnh tim mạch đi kèm rất cao [2, 8]. Việc tiêu thụ lượng lớn caffeine đột ngột có thể làm tăng nhịp tim và huyết áp nhẹ ở người nhạy cảm.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản: Cà phê có thể kích thích tiết axit dịch vị, làm nặng thêm các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa.
• Người hay bị mất ngủ, rối loạn lo âu: Uống cà phê vào buổi chiều muộn hoặc tối có thể gây gián đoạn giấc ngủ sâu, ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình phục hồi thể chất.
• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền mạn tính: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo lượng caffeine dung nạp mỗi ngày không tương tác bất lợi với các đơn thuốc đang sử dụng.

Cách áp dụng cà phê vào chế độ ăn thực tế

Để khai thác tối đa lợi ích chống oxy hóa của cà phê mà không làm tăng gánh nặng chuyển hóa, người bệnh gút có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Ưu tiên cà phê đen nguyên chất: Nên uống cà phê đen pha phin, pha máy hoặc cà phê không đường. Tránh thêm đường cát, siro ngọt hoặc sữa đặc béo [2, 8].
• Lựa chọn lượng dùng điều độ: Mức tiêu thụ vừa phải (khoảng 1-3 tách mỗi ngày đối với nam giới) đã được ghi nhận có liên quan đến việc hỗ trợ hạ axit uric máu và giảm nguy cơ gút ^[4]. Phụ nữ có thể cần lượng tiêu thụ cao hơn nhưng cần lắng nghe phản ứng của cơ thể [3, 5]. Nếu nhạy cảm với caffeine, có thể cân nhắc dùng cà phê đã khử caffeine (decaf) [5, 6].
• Thời điểm thưởng thức hợp lý: Uống cà phê vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh uống sau 16 giờ để không ảnh hưởng đến giấc ngủ.
• Kết hợp lối sống cân bằng tổng thể: Dinh dưỡng cho bệnh gút đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện ^[7]. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn dựa trên mô hình Địa Trung Hải, bổ sung đủ nước mỗi ngày, ăn thực phẩm từ sữa ít béo ^[7]. Đồng thời, cần hạn chế tối đa bia rượu (nguy cơ gút tăng sau 1-2 đơn vị cồn tiêu chuẩn), giảm khẩu phần thịt đỏ (mỗi khẩu phần thịt tăng thêm mỗi ngày làm tăng 21% nguy cơ gút) và kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm urat máu bền vững [7, 8].

Tóm lại, thói quen uống cà phê đen điều độ mỗi ngày là một lựa chọn lành mạnh, hỗ trợ giảm nguy cơ bùng phát cơn gút cấp nhờ tác động hiệp đồng của caffeine và các hợp chất chống oxy hóa. Tuy nhiên, người bệnh không nên xem cà phê là thần dược chữa bệnh mà cần kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng ít đường, hạn chế bia rượu và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.