Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà hạt muồng uống vào buổi tối với hy vọng dễ đi vào giấc ngủ và ngủ sâu hơn. Đây là một mẹo dân gian truyền miệng phổ biến tại các gia đình Việt Nam khi gặp phải tình trạng trằn trọc, khó ngủ. Tuy nhiên, liệu loại hạt quen thuộc này thực sự chứa các hoạt chất an thần hay cảm giác buồn ngủ chỉ là hiệu ứng tâm lý giả dược?

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học chứng cứ: Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người chứng minh hạt muồng có tác dụng an thần hay điều trị mất ngủ. Cảm giác ngủ ngon hơn khi dùng trà hạt muồng phần lớn xuất phát từ thói quen thư giãn buổi tối hoặc hiệu ứng tâm lý, kết hợp với các đặc tính sinh học khác như chống viêm đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm.

Thảo quyết minh trong đời sống và y học dân gian

Hạt muồng, còn có tên gọi đông y là thảo quyết minh (tên khoa học Cassia tora L.), là loại hạt thuộc họ Đậu được sử dụng lâu đời tại các nước Đông Á [1]. Theo kinh nghiệm truyền thống, hạt muồng sao thơm thường được dùng làm trà thảo mộc bồi bổ cơ thể hoặc làm thuốc nhuận tràng trị táo bón [1].

Chính vì được xếp vào nhóm trà thảo dược thanh nhiệt, hạt muồng dần được dân gian gán thêm công dụng an thần, giúp ngủ ngon. Khi gặp áp lực cuộc sống hoặc bắt đầu xuất hiện tình trạng khó ngủ, nhiều người chọn loại trà này vì nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên sẽ an toàn hơn các thuốc an thần tân dược.

Tuy nhiên, việc sử dụng theo thói quen truyền khẩu khác hoàn toàn với bằng chứng khoa học có kiểm chứng. Để khẳng định một dược liệu có tác dụng gây ngủ thật sự hay không, y học hiện đại đòi hỏi phải chỉ ra được hoạt chất tác động lên hệ thần kinh trung ương và được thử nghiệm lâm sàng đối chứng nghiêm ngặt.

Nghiên cứu khoa học thực tế nói gì về hạt muồng?

Trái ngược với kỳ vọng về tác dụng an thần, các nghiên cứu khoa học hiện đại về hạt muồng (Cassia tora) lại tập trung vào các đặc tính sinh hóa, chống dị ứng, chống viêm và công nghệ thực phẩm. Dữ liệu y khoa hiện tại chưa ghi nhận nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp hiệu quả gây ngủ của loại hạt này trên người.

Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất hạt Cassia tora cùng hoạt chất aurantio-obtusin trên mô hình phản ứng dị ứng [2]. Nghiên cứu tiến hành trong ống nghiệm trên tế bào mast và trên chuột thí nghiệm bị gây sốc phản vệ thụ động ở da [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt muồng và aurantio-obtusin ức chế quá trình mất hạt, giảm sản sinh histamin và các chất oxy hóa hoạt động [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn ức chế biểu hiện mRNA của yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-4, giảm sản sinh prostaglandin E2 và biểu hiện của COX-2 [2]. Trên chuột mô hình, chiết xuất chặn đứng phản ứng sốc phản vệ ở da phụ thuộc tế bào mast do kháng thể IgE kích thích [2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2012 đánh giá tác dụng sinh học của hạt muồng trên tế bào ung thư lưỡi người TCA8113 và chuột BALB/c [1]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy ở nồng độ 1,0 mg/ml, dịch chiết Cassia tora ức chế 72% sự phát triển của tế bào ung thư, cao hơn mức 0,5 mg/ml (43%) và 0,25 mg/ml (16%) [1]. Dịch chiết này kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ung thư thông qua việc tăng biểu hiện Bax, caspase-3, caspase-9 và giảm Bcl-2 [1]. Về mặt chống viêm, dịch chiết hạt muồng làm giảm biểu hiện của NF-kappaB, iNOS và COX-2 [1]. Thử nghiệm trên chuột BALB/c tiêm tế bào ung thư đại tràng 26-M3.1 cũng ghi nhận hiệu quả giảm di căn [1].

Nghiên cứu công bố năm 2025 tìm hiểu về giá trị công nghệ thực phẩm của hạt muồng [3]. Các nhà khoa học xác định hạt Cassia tora thô chứa 55% galactomannan – một loại chất xơ hòa tan [3]. Sau quá trình tối ưu hóa chiết xuất, tỷ lệ thu hồi chất gôm đạt 96% với độ tinh khiết cao, trong đó gôm chứa 84,12% carbohydrate với tỷ lệ galactose trên mannose là 1:5 [3]. Nồng độ tạo gel tối thiểu được ghi nhận là 75%, cho thấy tiềm năng làm chất tạo đông trong công nghiệp thực phẩm [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 đo lường các đặc tính vật lý và kỹ thuật của hạt Cassia tora theo các mức độ ẩm từ 7% đến 19% [4]. Khi độ ẩm tăng, chiều dài hạt tăng từ 4,52 mm lên 5,87 mm, độ dày tăng từ 2,51 mm lên 3,21 mm và chiều rộng tăng từ 2,36 mm lên 3,02 mm [4]. Khối lượng thể tích giảm từ 775,83 kg/m3 xuống 654,17 kg/m3 [4]. Độ dẫn nhiệt của bột hạt muồng dao động từ 0,068 đến 0,159 W m-1 K-1 tùy theo độ ẩm và nhiệt độ từ 25 đến 125 độ C [4]. Độ khuếch tán nhiệt cũng có sự thay đổi tương ứng theo nhiệt độ và độ ẩm [4]. Các dữ liệu này phục vụ cho việc thiết kế máy móc thu hoạch và chế biến nông sản [4].

Cơ chế an thần: Khoa học tìm thấy ở đâu chứ không phải hạt muồng?

Để hiểu vì sao một dược liệu được công nhận có tác dụng an thần, có thể nhìn vào các nghiên cứu trên các hợp chất tự nhiên khác. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng hoạt chất beta-myrcene từ tinh dầu oải hương làm tăng trạng thái yên tĩnh ở chuột mất ngủ do hóa chất PCPA sau 1 hoặc 7 ngày can thiệp [5]. Hợp chất này kéo dài thời gian ngủ, rút ngắn thời gian vào giấc ngủ khi phối hợp với thuốc ngủ natri amobarbital, đồng thời tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh GABA, 5-HT và Glu trong huyết thanh và vùng dưới đồi [5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2016 trên chuột cho thấy chiết xuất lô hội kéo dài tổng thời gian ngủ qua ghi nhận điện não đồ (EEG), làm biến đổi đồng thời giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) và không chuyển động mắt nhanh (NREM) [6].

Những dữ liệu sinh hóa và điện sinh lý thần kinh chi tiết như vậy hiện hoàn toàn chưa có đối với hạt muồng. Hạt muồng chỉ mới được chứng minh chứa galactomannan [3], có tính kháng viêm thông qua ức chế COX-2 [2, 6] và giảm histamin [2]. Dù histamin có vai trò duy trì sự tỉnh táo trong hệ thần kinh, nhưng tác dụng ức chế giải phóng histamin của hạt muồng chỉ mới được ghi nhận trên tế bào mast dị ứng ngoại vi [2], chưa thể kết luận có tác động gây buồn ngủ trên người.

Tác dụng thật hay hiệu ứng giả dược?

Khi uống một ly nước ấm vào ban đêm, cơ thể được thư giãn, nhiệt độ ngoại vi thay đổi và tạo ra tín hiệu tâm lý chuẩn bị nghỉ ngơi. Nếu người dùng đặt niềm tin rằng thảo dược này có thể trị mất ngủ, não bộ sẽ kích hoạt hiệu ứng giả dược (placebo).

Hiệu ứng này hoàn toàn có thể giúp người bệnh giảm bớt lo âu, nhịp tim chậm lại và dễ ngủ hơn. Thêm vào đó, việc giảm cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa nhờ tác dụng nhuận tràng truyền thống của hạt muồng [1] cũng gián tiếp giúp cơ thể thoải mái hơn trước giờ ngủ.

Do đó, cảm giác ngủ ngon hơn sau khi uống trà hạt muồng không phải là bằng chứng của hoạt tính an thần hóa học. Đó là sự tổng hòa của tâm lý an tâm, nghi thức thư giãn buổi tối và sự thiếu vắng các yếu tố kích thích thần kinh như caffeine.

Ai nên thận trọng khi dùng hạt muồng?

Hạt muồng được y học cổ truyền ghi nhận là có tính chất nhuận tràng [1]. Do đó, người đang gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy mạn tính hoặc tỳ vị hư hàn không nên tự ý dùng kéo dài vì có thể khiến tình trạng tiêu chảy thêm nghiêm trọng.

Người đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng. Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chỉ thực hiện trên tế bào cô lập trong ống nghiệm [2, 6], trên chuột [2, 6] hoặc phân tích cơ lý tính [1, 5], chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc chống dị ứng hoặc các thuốc kháng viêm khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Chiết xuất hạt muồng có khả năng can thiệp vào các phản ứng viêm và miễn dịch [2, 6], có thể gây tương tác không mong muốn với các thuốc điều trị đặc hiệu.

Cách sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn uống trà hạt muồng như một loại nước thanh nhiệt dân gian, hãy sử dụng với lượng vừa phải và đúng cách. Không nên xem loại hạt này như một thần dược trị dứt điểm chứng mất ngủ kinh niên.

Hạt muồng thường được sao vàng trên chảo cho đến khi có mùi thơm nhẹ trước khi hãm lấy nước. Việc sao chín giúp giảm bớt tính chất tẩy xổ mạnh của hạt sống. Khi hãm, dùng nước sôi tương tự như pha trà thông thường và chỉ uống với lượng vừa phải trong ngày.

Tuyệt đối không tự ý kết hợp hạt muồng với các loại thuốc ngủ tổng hợp hoặc thuốc an thần tân dược mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Khi gặp tình trạng mất ngủ kéo dài trên một tháng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì lạm dụng trà thảo mộc.

Nhìn chung, hạt muồng là dược liệu giàu chất xơ galactomannan [3] và có đặc tính chống viêm trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2, 6], nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả an thần. Hãy coi tách trà thảo mộc này như một thói quen thư giãn hỗ trợ lối sống, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi có vấn đề sức khỏe.