Nhiều vùng quê lưu truyền thói quen hái một nắm lá phèn đen đun nước uống mỗi khi bị "tào tháo rượt". Mẹo dân gian này được truyền tai là dứt cơn tiêu chảy nhanh chóng mà không cần tốn tiền mua thuốc. Dù vậy, phương pháp này có thật sự an toàn và hiệu quả theo góc nhìn khoa học hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là việc tự ý uống lá phèn đen trị tiêu chảy tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe. Dù phèn đen chứa các hoạt chất có khả năng làm se niêm mạc ruột, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị tiêu chảy của loại lá này. Lạm dụng thảo dược chứa nồng độ tannin không được kiểm soát có thể gây kích ứng đường tiêu hóa và ngộ độc.
Cây phèn đen và ứng dụng dân gian
Cây phèn đen, có tên khoa học là Phyllanthus reticulatus, thuộc chi Phyllanthus trong họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [3, 5]. Loài thực vật này mọc tự nhiên và phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới như Ấn Độ, Bangladesh, Trung Quốc và các đảo thuộc Mã Lai [1]. Trong dân gian bản địa, cây thường được dùng để giải nhiệt, lợi tiểu và cải thiện tình trạng nướu răng xốp, chảy máu [1].
Nhiều loài cùng chi Phyllanthus cũng có lịch sử ứng dụng lâu đời trong y học cổ truyền trên khắp thế giới [2]. Tại Peru, loài Phyllanthus amarus được dùng để hỗ trợ người bệnh đái tháo đường, vàng da hoặc đóng vai trò như một chất làm se và an thần [2]. Nghiên cứu tổng quan xác định Phyllanthus reticulatus là một trong ba loài phổ biến nhất của chi thảo dược này [2].
Các ghi chép khoa học cho thấy lá cây phèn đen từng được tìm hiểu về tiềm năng ứng dụng điều trị bệnh tiêu chảy và đái tháo đường trong phạm vi y học bản địa [1]. Tuy nhiên, các bài thuốc này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm tích lũy truyền khẩu chứ chưa qua quy trình chuẩn hóa chiết xuất.
Cơ chế tác động: Se niêm mạc nhờ tannin
Hoạt tính cầm tiêu chảy được nhắc đến của phèn đen xuất phát từ thành phần hóa thực vật phong phú của cây. Toàn chi Phyllanthus chứa hơn 510 hợp chất được phân lập, chủ yếu là lignin, triterpenoid, flavonoid và tannin [2]. Trong đó, tannin và lignin được xác định là những hoạt chất sinh học quan trọng bậc nhất của chi này [2].
Đối với lá phèn đen (Phyllanthus reticulatus), phân tích hóa học cho thấy dịch chiết methanol chứa hàm lượng phenolic lên tới 93,44 mg/g và flavonoid đạt 55,35 mg/g [1]. Hợp chất tannin tự nhiên là một dạng polyphenol lớn [3]. Các nghiên cứu về bệnh tiêu chảy chỉ ra rằng các chiết xuất thực vật chứa tannin, flavonoid, alkaloid, saponin và steroid thường mang lại tác dụng chống tiêu chảy đáng kể [4]. Trong y học cổ truyền, các loài thực vật giàu tannin luôn là lựa chọn hàng đầu để hỗ trợ tiêu chảy và kiết lỵ [4].
Cơ chế chống tiêu chảy của tannin đã được ghi nhận thông qua các nghiên cứu thực nghiệm. Khi tiếp xúc với đường ruột, tannin có tính chất làm se mạnh niêm mạc. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh hoạt chất penta-m-digalloyl-glucose (PDG) - một loại tannin thủy phân - có khả năng ức chế và làm giảm sự tiết dịch đường ruột do độc tố tả gây ra khi tiêm vào lòng ruột chuột [3]. Bằng cách săn se bề mặt niêm mạc và giảm xuất tiết nước vào lòng ruột, tannin có thể làm giảm lượng dịch đào thải ra ngoài [3].
Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng chống tiêu chảy?
Bằng chứng về tác dụng chống tiêu chảy của hoạt chất tannin chủ yếu được ghi nhận trên các mô hình động vật [3]. Nghiên cứu của Bonelli và cộng sự chứng minh việc dùng tannin cho bê bị tiêu chảy có thể rút ngắn thời gian của đợt tiêu chảy [3]. Trên chuột cống bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu, dung dịch uống ngũ bội tử (Galla Chinensis oral solution - GOS) chứa tannin cũng cho thấy hoạt tính chống tiêu chảy rõ rệt [3].
Ở heo con cai sữa bị gây tiêu chảy bởi vi khuẩn Escherichia coli sinh độc tố ruột (ETEC F4), việc bổ sung 1% tannin từ hạt dẻ đã giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy cũng như rút ngắn thời gian phát bệnh [3]. Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ khảo sát tannin trên vật nuôi hoặc mô hình chuột thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [3].
Riêng với cây phèn đen (Phyllanthus reticulatus), các công bố khoa học gần đây tập trung nhiều hơn vào các đặc tính sinh học khác thay vì bệnh tiêu chảy. Một nghiên cứu năm 2008 tiến hành trên chuột nhắt trắng bị gây đái tháo đường bằng alloxan cho thấy dịch chiết lá phèn đen bằng cồn và ête dầu hỏa có tác dụng hạ đường huyết ở liều uống 1000 mg/kg [5]. Dịch chiết lá này chứa terpenoid, glycoside, carbohydrate, protein nhưng không chứa steroid hay alkaloid [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 2010 thực hiện trên chuột cống trắng bị gây tăng cholesterol máu kéo dài 45 ngày [6]. Dịch chiết nước từ lá phèn đen ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng đã làm giảm đáng kể nồng độ triglyceride, VLDL-cholesterol, cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và hiện tượng stress oxy hóa (protein carbonyl), đồng thời làm tăng HDL-cholesterol [6]. Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra dịch chiết methanol từ lá phèn đen có khả năng chống oxy hóa và ức chế 28,56% sự phát triển của dòng tế bào ung thư đại tràng HCT-116 sau 24 giờ thử nghiệm [1].
Giới hạn bằng chứng và nguy cơ khi lạm dụng
Mặc dù tannin được đánh giá là hoạt chất chống tiêu chảy tiềm năng trong chăn nuôi, các nhà khoa học đã đưa ra cảnh báo lớn về độc tính [3]. Việc bổ sung hàm lượng cao tannin cần hết sức thận trọng vì có thể gây ảnh hưởng xấu tới sự phát triển của động vật và dẫn đến rối loạn chuyển hóa [3]. Mức độ ảnh hưởng này phụ thuộc chặt chẽ vào loại tannin, cấu trúc hóa học, liều lượng dùng và trạng thái sinh lý [3].
Khi người bệnh tự ý hái lá phèn đen đun uống đậm đặc, lượng tannin nạp vào cơ thể không thể kiểm soát. Nồng độ tannin quá cao có thể kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột, gây buồn nôn, đau bụng và cản trở hấp thu dưỡng chất.
Nguy cơ tổn thương cơ quan nội tạng cũng được chứng minh trên loài cùng chi. Nghiên cứu năm 2021 về độc tính bán trường diễn của dịch chiết loài Phyllanthus tenellus (chứa 7,9% tannin thủy phân) trên chuột nhắt khỏe mạnh đã mang lại kết quả đáng chú ý [7]. Khi cho chuột uống ở liều cao 3000 mg/kg thể trọng, nồng độ men gan trong huyết thanh (ALP, ALT) và enzym LDH đều tăng vọt so với nhóm chuột bình thường [7]. Đáng lo ngại hơn, mức liều này gây ra tổn thương mô học với hiện tượng tế bào gan thoái hóa trương phồng (ballooning hepatocyte) [7].
Bên cạnh nguy cơ kích ứng và ngộ độc gan, việc tùy tiện uống thảo dược để cầm tiêu chảy còn che lấp triệu chứng nguy hiểm. Nếu tiêu chảy bắt nguồn từ nhiễm trùng đường ruột, việc dùng chất làm se niêm mạc để "cầm" đột ngột sẽ giữ lại độc tố và vi khuẩn trong lòng ruột, khiến tình trạng viêm nhiễm trở nên nghiêm trọng hơn.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và uống "vô thưởng vô phạt". Đây là quan niệm sai lầm vì các hoạt chất thực vật như tannin khi dùng quá ngưỡng đều có thể trở thành độc chất gây tổn hại gan và niêm mạc ruột [6, 8].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem phèn đen như phương thuốc điều trị dứt điểm mọi nguyên nhân tiêu chảy. Thực tế, tiêu chảy có thể do virus, vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc ngộ độc thực phẩm gây ra. Hoạt tính của tannin chỉ đơn thuần làm se cơ học bề mặt niêm mạc và giảm tiết dịch tạm thời chứ không thể tiêu diệt triệt để mọi tác nhân gây bệnh trong ruột [3].
Cũng có người tin rằng bài thuốc có tác dụng trên động vật thì sẽ phát huy tốt tương tự trên cơ thể người. Khoa học nhấn mạnh các loài động vật khác nhau có khả năng đáp ứng và dung nạp hóa thực vật rất khác biệt [3]. Dữ liệu hiện có chỉ dừng lại trên chuột, bê hoặc heo con, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên cơ thể người [3].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn của cây phèn đen trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có hệ tiêu hóa và gan thận nhạy cảm, tuyệt đối không được tự ý sử dụng nước sắc lá cây theo kinh nghiệm dân gian.
Người có bệnh lý dạ dày, viêm đại tràng mãn tính hoặc chức năng gan kém cần tránh xa việc uống thảo dược giàu tannin đậm đặc vì nguy cơ tổn thương gan và kích ứng niêm mạc [7]. Người đang điều trị bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu bằng thuốc tây cũng không nên uống phèn đen tùy tiện. Dịch chiết lá cây này đã được chứng minh có hoạt tính hạ đường huyết và biến đổi mỡ máu trên động vật, do đó có thể gây tương tác bất lợi với các loại thuốc đang điều trị [2, 7].
Bất kỳ trường hợp tiêu chảy nào kèm theo dấu hiệu mất nước nghiêm trọng, phân có máu hoặc sốt cao đều phải lập tức đến bệnh viện. Việc cố tình uống thảo dược tại nhà trong các tình huống cấp tính này có thể đe dọa tính mạng người bệnh.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Khi bị tiêu chảy cấp, ưu tiên số một và quan trọng nhất là bù nước và các chất điện giải đã mất bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, thay vì vội vàng tìm kiếm các loại lá cây để "cầm" tiêu chảy. Chế độ ăn uống trong những ngày này cần thanh đạm, ưu tiên thức ăn mềm lỏng, dễ tiêu như cháo hoa, súp gà và uống đủ nước.
Do các trích đoạn tài liệu khoa học hiện nay chưa xác lập liều lượng an toàn cũng như công thức chế biến chuẩn của lá phèn đen cho bệnh tiêu chảy ở người, người dân không nên tự ý hái lá sắc uống. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào để điều trị bệnh đường ruột.
Nhìn chung, lá phèn đen chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên, trong đó có tannin giúp làm se bề mặt niêm mạc đường tiêu hóa. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính kích ứng niêm mạc hoặc hại gan là rất mong manh khi thiếu các thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng. Người tiêu dùng cần tiếp cận các bài thuốc truyền miệng một cách tỉnh táo và dựa trên cơ sở khoa học để bảo vệ sức khỏe bản thân.
