Sâm bòng bong bảo vệ gan: sự thật hay lời đồn thổi?

Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn thanh lọc cơ thể và bảo vệ tế bào gan sau những đợt dùng thuốc tây kéo dài hoặc sử dụng nhiều rượu bia. Trong số các cây thuốc cổ truyền, sâm bòng bong (tên khoa học là Helminthostachys zeylanica) thường được truyền tai như một vị thuốc quý giúp hạ men gan và giải độc gan nhanh chóng.

Vậy khả năng bảo vệ gan của sâm bòng bong là sự thật khoa học hay chỉ là lời đồn thổi quá mức từ dân gian? Các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm hiện nay cho thấy loài cây này thực sự có hoạt tính sinh học hỗ trợ hạ men gan, chống peroxy hóa lipid và giảm tổn thương gan, tuy nhiên các bằng chứng này mới dừng lại ở cấp độ phòng thí nghiệm trên mô hình chuột và tế bào, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác thực trên người.

Sâm bòng bong và kinh nghiệm dùng trị bệnh gan

Sâm bòng bong là một loài dương xỉ đặc biệt, từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian ở một số quốc gia châu Á. Điển hình như bộ tộc Kattunaikan tại vùng Kerala (Ấn Độ), phần thân rễ của cây thường được sử dụng trong các bài thuốc cổ truyền nhằm điều trị các chứng rối loạn chức năng gan khác nhau ^[1].

Tại nhiều vùng ở châu Á, cây còn được dùng như một phương thuốc phổ biến để hạ sốt và cải thiện các triệu chứng viêm nhiễm ^[2]. Chính kinh nghiệm lưu truyền này đã khơi gợi sự chú ý của các nhà khoa học, dẫn đến hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm nhằm kiểm chứng hoạt tính bảo vệ gan của dược liệu.

Dù được gọi tên dân dã là "sâm", giá trị thật của loài cây này nằm ở hệ thống các hoạt chất thứ cấp đặc hữu. Việc kiểm tra tác động sinh học của nó đòi hỏi các mô hình gây độc gan nhân tạo để đối chiếu trực tiếp với nhóm không điều trị.

Cơ chế tác động: Hoạt chất ugonin và khả năng chống oxy hóa

Cơ chế sinh học giúp sâm bòng bong bảo vệ mô gan liên quan mật thiết đến cấu trúc hóa thực vật phong phú của nó. Thân rễ của loài cây này chứa các hợp chất flavonoid mang tính phân loại học đặc trưng gọi là ugonin, bao gồm các biến thể từ ugonin A đến ugonin Y ^[3].

Các flavonoid này đóng vai trò điều hòa nhiều tiến trình sinh học quan trọng trong cơ thể, nổi bật là khả năng chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ ^[3]. Trong nghiên cứu phân tích chuyên sâu, hai thành phần chính được định danh qua sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trong chiết xuất sâm bòng bong là ugonin J và ugonin K ^[2].

Khi gan bị tấn công bởi các chất độc chuyển hóa hoặc gốc tự do, các màng tế bào gan rất dễ bị phá hủy bởi quá trình peroxy hóa màng lipid. Các hợp chất ugonin và chiết xuất từ thân rễ sâm bòng bong đã thể hiện tác dụng ức chế rõ rệt phản ứng peroxy hóa lipid (antilipid peroxidant), từ đó giữ vững tính toàn vẹn của màng tế bào gan và ngăn chặn tình trạng viêm lan rộng [1, 2].

Ngoài ra, ở cấp độ chuyển hóa mỡ trong gan, chiết xuất sâm bòng bong còn thúc đẩy hoạt hóa các protein chuyển hóa năng lượng như AMPK và ACC, làm giảm rõ rệt sự lắng đọng và tích tụ các giọt lipid nội bào ^[2].

Bằng chứng hạ men gan trên mô hình chuột nhiễm độc

Nghiên cứu khoa học trực tiếp nhất về tác dụng giải độc và hạ men gan của sâm bòng bong được công bố vào năm 2004 trên mô hình chuột cống trắng Wistar ^[1]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã sử dụng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) – một chất độc kinh điển có khả năng phá hủy tế bào gan nghiêm trọng và làm bùng phát men gan vào máu – để gây tổn thương gan cấp tính ^[1].

Kết quả cho thấy việc cho chuột uống chiết xuất methanol từ phần thân rễ sâm bòng bong mang lại hiệu quả bảo vệ gan rõ rệt ^[1]:

• Nồng độ các enzym gan trong huyết thanh (men gan) sụt giảm đáng kể ở nhóm chuột được điều trị bằng sâm bòng bong so với nhóm đối chứng chỉ bị tiêm chất độc CCl4 ^[1].
• Cấu trúc mô học của gan chuột dùng chiết xuất được phục hồi gần như trạng thái bình thường dưới kính hiển vi hiển thị ^[1].
• Chiết xuất sâm bòng bong làm gia tăng hoạt động tiết mật (choleretic activity) ở chuột bình thường được gây mê ^[1].
• Rút ngắn thời gian ngủ do thuốc hexobarbitone gây ra trên chuột nhắt (thời gian ngủ này vốn bị kéo dài bất thường khi gan bị độc chất CCl4 làm suy giảm chức năng chuyển hóa) ^[1].

Các dữ liệu thực nghiệm trên chuột Wistar đã chứng minh rằng sâm bòng bong tác động trực tiếp vào việc tái lập chức năng thải độc và phục hồi các chỉ số tổn thương gan ^[1].

Giảm tích tụ mỡ và cải thiện kháng insulin ở gan

Không chỉ dừng lại ở mô hình nhiễm độc hóa chất CCl4, tiềm năng của sâm bòng bong còn được chứng minh trên mô hình gan nhiễm mỡ liên quan đến chế độ ăn ^[2]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát chiết xuất sâm bòng bong trên cả tế bào gan người HuS-E/2 và chuột béo phì do ăn nhiều chất béo ^[2].

Ở cấp độ tế bào, khi tế bào gan người HuS-E/2 được nuôi cấy chung với palmitate (một loại acid béo bão hòa), lượng mỡ tích tụ tăng vọt ^[2]. Việc bổ sung chiết xuất sâm bòng bong đã làm giảm tích tụ lipid rõ rệt ^[2].

Trên mô hình động vật, chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo liên tục trong 12 tuần kết hợp với chiết xuất sâm bòng bong ^[2]:

• Được bảo vệ khỏi tình trạng tăng lipid máu (mỡ máu) và tăng đường huyết ^[2].
• Ngăn ngừa tình trạng tăng trọng lượng cơ thể, ức chế sự mở rộng mô mỡ và hạn chế phì đại tế bào mỡ ^[2].
• Lượng chất béo tích tụ bên trong mô gan chuột giảm đi đáng kể ^[2].
• Chỉ số liên quan đến độ nhạy insulin của chuột được phục hồi rõ rệt, hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin ^[2].

Thực nghiệm này mở ra tiềm năng ứng dụng của sâm bòng bong đối với tình trạng thoái hóa mỡ ở gan và rối loạn chuyển hóa ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, lời đồn thổi về việc sâm bòng bong có thể "thần dược hóa" khả năng trị bệnh gan là chưa hoàn toàn chuẩn xác. Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột cống, chuột nhắt và tế bào đều ghi nhận tác dụng hạ men gan, kích thích tiết mật và giảm thoái hóa mỡ gan, tất cả mới chỉ là bước khởi đầu [1, 8].

Giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể con người. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và bài tiết phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình gặm nhấm.

Hơn nữa, các nghiên cứu khoa học đều dùng chiết xuất cồn hoặc methanol được chuẩn hóa hoạt chất nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm [1, 8]. Việc người dân tự ý thu hái, phơi khô và đun sắc thủ công tại nhà hoàn toàn không tương đồng với các dạng chiết xuất tiêu chuẩn này về hàm lượng hoạt chất có lợi.

Những hiểu lầm thường gặp về sâm bòng bong

Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng sâm bòng bong có thể dùng thay thế thuốc điều trị viêm gan virus, xơ gan hoặc suy gan do bác sĩ chỉ định. Dược liệu này chỉ mới chứng minh tác dụng bảo vệ mô gan khỏi độc chất trên động vật thực nghiệm, hoàn toàn không có khả năng diệt virus viêm gan hay đảo ngược tổn thương xơ gan giai đoạn muộn [1, 8].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cây tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được. Việc lạm dụng các loại nước sắc thảo dược không rõ nguồn gốc, liều lượng có thể vô tình làm tăng gánh nặng lọc thải cho gan và thận, nhất là khi gan đang trong trạng thái tổn thương cấp tính.

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng sâm bòng bong với tất cả các loại cây mang tên "bòng bong" hoặc các loài dương xỉ khác. Mỗi loài cây chứa các nhóm hóa thực vật riêng biệt, việc nhận diện sai dược liệu có nguy cơ dẫn đến ngộ độc.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do dữ liệu khoa học hiện có chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột Wistar, chuột nhắt) và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên người [1, 8]:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng vì chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh bú mẹ.
• Trẻ em: Chưa có tài liệu thiết lập liều dùng an toàn và tác động lâu dài của các flavonoid dạng này trên cơ thể đang phát triển của trẻ.
• Bệnh nhân suy gan, suy thận nặng: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất cứ loại thảo mộc nào để tránh nguy cơ ngộ độc chất chuyển hóa.
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, tim mạch: Các hoạt chất như ugonin có thể tương tác với các thụ thể chuyển hóa, gây ảnh hưởng đến hiệu quả của thuốc tây đang sử dụng [2, 8].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng sâm bòng bong để hỗ trợ sức khỏe, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn cơ bản:

• Chỉ dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền uy tín, không lạm dụng uống thay thế nước lọc hàng ngày.
• Đảm bảo nguồn dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hoặc nhiễm hóa chất bảo quản, thuốc trừ sâu.
• Không tự ý kết hợp bừa bãi sâm bòng bong với các loại tân dược hạ men gan hoặc thuốc chống đông máu mà không hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.
• Biện pháp bảo vệ gan quan trọng nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh: hạn chế rượu bia, ăn uống cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý và tiêm phòng vaccine viêm gan đầy đủ.

Tóm lại, tác dụng hạ men gan, chống oxy hóa và giảm tích tụ mỡ gan của sâm bòng bong là có cơ sở khoa học trên mô hình động vật thí nghiệm, không hẳn là lời đồn thổi vô căn cứ [1, 8]. Dù vậy, người dân không nên coi đây là "thần dược" chữa bách bệnh gan và cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.