Nhiều người khi gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa, đi ngoài nhiều lần thường tìm đến các bài thuốc dân gian để "cầm" lại nhanh chóng. Long nha thảo (còn gọi là cỏ răng rồng) là một trong những vị thảo mộc quen thuộc được truyền tai dùng để chữa tiêu chảy và kiết lỵ từ lâu đời [1], [2]. Tuy nhiên, việc tự ý uống loại cỏ này khi bị tiêu chảy không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả an toàn.
Thực tế, long nha thảo có tính làm se và hỗ trợ làm dịu ruột, có thể mang lại ích lợi nhất định cho tình trạng tiêu chảy đơn thuần [2]. Ngược lại, nếu tiêu chảy do nhiễm trùng, việc cố gắng cầm tiêu chảy bằng dược liệu làm se có thể tiềm ẩn nhiều nguy hiểm cho sức khỏe.
Long nha thảo: Vị thuốc dân gian có tính làm se
Long nha thảo có tên khoa học là Agrimonia pilosa Ledeb., thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), là loài thân thảo sống lâu năm mọc nhiều ở khu vực Đông Á, Trung Âu [1]. Phần thân và lá trên mặt đất sau khi phơi khô từ xưa đã được y học cổ truyền sử dụng phổ biến để cầm máu, trị tiêu chảy cấp tính, kiết lỵ và giảm viêm [3], [1], [2].
Theo y học truyền thống, long nha thảo mang tính chất thu liễm (làm se), chỉ huyết (cầm máu), thường được chỉ định trong các chứng tiêu chảy kéo dài, viêm ruột và chảy máu đường tiêu hóa [2]. Khả năng làm săn se này giúp làm giảm nhanh sự kích ứng bề mặt và hạn chế mất dịch qua lòng ruột trong các chứng rối loạn bài tiết thông thường.
Cơ chế tác động: Hóa thực vật và khả năng bảo vệ niêm mạc
Các phân tích hiện đại đã giải mã được một phần nền tảng hóa học giúp long nha thảo có tác dụng đối với đường tiêu hóa. Cây chứa lượng lớn các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học đa dạng [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 đã ghi nhận có hơn 252 hợp chất được phân lập từ Agrimonia pilosa, bao gồm tannin, flavonoid, triterpenoid ngũ vòng, isocoumarin, acid hữu cơ, lignan và dầu bay hơi [2]. Trong đó, tannin là nhóm hoạt chất chủ đạo mang đặc tính làm se tự nhiên, giúp kết tủa nhẹ protein trên bề mặt niêm mạc ruột, tạo lớp màng che phủ tạm thời, làm dịu các vùng kích ứng [2].
Bên cạnh tannin, các flavonoid và dẫn xuất phenol trong cây cũng đóng vai trò giảm phản ứng viêm tại ruột [1], [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 sử dụng phương pháp HPLC-Q-TOF-MS/MS đã xác định được 62 hợp chất chính thuộc 5 nhóm cấu trúc (21 phenol, 22 flavonoid, 6 coumarin, 3 triterpene và 10 acid hữu cơ) [3]. Sau khi cho chuột uống chiết xuất, các nhà khoa học đã phát hiện 32 dạng ban đầu và 69 chất chuyển hóa trong huyết tương, phân và nước tiểu, chủ yếu trải qua các con đường chuyển hóa như methyl hóa, khử hydroxyl, khử methyl, thủy phân, sulfat hóa và glucuronid hóa [3]. Sự hiện diện của các chất chuyển hóa này trong phân và huyết tương củng cố khả năng tiếp xúc trực tiếp và tác động sinh học tại đường tiêu hóa [3].
Song song đó, dịch chiết lá long nha thảo còn có đặc tính chống oxy hóa bảo vệ tế bào. Thử nghiệm năm 2009 cho thấy chiết xuất methanol từ lá cây giúp bảo vệ protein khỏi tổn thương oxy hóa ở mức 82,05% tại liều 600 microgam, đồng thời có khả năng liên kết ion kim loại đạt 32,64% tại liều 300 microgam và ức chế quá trình oxy hóa 2'-deoxyguanosine thành 8-hydroxy-2-deoxyguanosine [4].
Bằng chứng khoa học về khả năng giảm đau và chống viêm
Bên cạnh việc làm săn se niêm mạc, long nha thảo còn được chứng minh có tác dụng giảm đau trên mô hình thí nghiệm, điều này có ý nghĩa trong việc xoa dịu triệu chứng đau bụng quặn thắt do ruột co thắt [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên chuột ICR cho thấy dịch chiết Agrimonia pilosa Ledeb đường uống với liều 200 mg/kg thể hiện tác dụng giảm đau rõ rệt thông qua các thử nghiệm quẫy đuôi (tail-flick) và thử nghiệm đĩa nóng (hot-plate) [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch chiết làm giảm số lần quặn đau ở chuột trong thử nghiệm gây quặn bằng acid acetic, đồng thời làm giảm thời gian phản ứng đau tích lũy khi tiêm chất P vào tủy sống [5]. Cơ chế giảm đau này được xác định là qua trung gian thụ thể alpha2-adrenergic, không qua thụ thể opioid hay thụ thể serotonergic [5].
Ngoài ra, các tài liệu ghi nhận dịch chiết cây còn có khả năng ức chế quá trình viêm bằng cách ngăn chặn quá trình sản sinh iNOS, các gốc oxy hóa tự do (ROS) và các cytokine gây viêm trong tế bào vi mô đệm [5]. Nhờ các đặc tính kháng viêm, kháng khuẩn và giảm đau này, long nha thảo đã cho thấy hiệu quả đối với các bệnh lý như viêm ruột, loét dạ dày và xuất huyết tiêu hóa [1], [2].
Tuy vậy, cần nhấn mạnh rằng hầu hết các dữ liệu cơ chế chuyên sâu hiện nay đều được tiến hành trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm (chuột) [3], [5], [4]. Các tài liệu tổng quan trên người chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thực hành truyền thống và bệnh án ghi nhận, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [1], [2].
Khi nào có lợi: Tiêu chảy đơn thuần, kích ứng nhẹ
Long nha thảo phát huy tác dụng tích cực trong các trường hợp tiêu chảy cơ năng, tiêu chảy đơn thuần không kèm theo nhiễm khuẩn nặng. Khi ruột bị kích ứng nhẹ hoặc niêm mạc bị viêm trợt nhẹ, chất làm se trong thảo mộc giúp niêm mạc mau săn lại, giảm lượng nước bài tiết vào lòng ống tiêu hóa [2].
Đồng thời, khả năng giảm đau thông qua ức chế thụ thể thần kinh ngoại vi và kháng viêm của cây có thể hỗ trợ làm dịu những cơn quặn bụng khó chịu thường đi kèm với chứng rối loạn tiêu hóa [5]. Các đặc tính chống oxy hóa cũng góp phần hỗ trợ niêm mạc phục hồi trước các tổn thương stress tế bào [4].
Khi nào có hại: Hiểm họa khi dùng cho tiêu chảy nhiễm trùng
Mặc dù có ích trong các rối loạn nhẹ, việc dùng chất làm se như long nha thảo có thể phản tác dụng nếu người bệnh bị tiêu chảy do nhiễm trùng cấp tính (vi khuẩn, ký sinh trùng) [6], [7].
Trong y khoa, khi hệ tiêu hóa bị tấn công bởi các tác nhân gây bệnh như Aeromonas hydrophila, Plesiomonas shigelloides hay các vi sinh vật đường ruột khác, tiêu chảy là một phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất độc tố và mầm bệnh ra ngoài [6]. Tiêu chảy do vi khuẩn thường đi kèm với các dấu hiệu như sốt cao, đi ngoài phân có lẫn máu, chất nhầy, hoặc người mệt lả [1], [6]. Các trường hợp nhiễm trùng nặng có thể gây hội chứng kiết lỵ kéo dài, đặc biệt ở trẻ em [6].
Nếu lúc này người bệnh vội vàng uống thảo dược có tính làm se mạnh để cầm tiêu chảy, nhu động ruột bị ức chế tạm thời, độc tố và vi khuẩn gây bệnh sẽ bị giữ lại bên trong lòng ruột [6]. Tình trạng ứ đọng này có thể khiến vi khuẩn sinh sôi, độc tố ngấm ngược vào máu, làm tăng nguy cơ viêm ruột nhiễm độc, thậm chí nhiễm trùng huyết nguy hiểm. Nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong xử trí tiêu chảy nhiễm trùng là bù nước và điện giải kịp thời, dùng kháng sinh đặc hiệu khi có chỉ định, thay vì cố gắng dùng dược liệu cầm tiêu chảy tức thì [6], [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người nghi ngờ tiêu chảy nhiễm trùng tuyệt đối không nên tự ý dùng: Khi có biểu hiện sốt, đi ngoài phân nhầy máu, đau bụng dữ dội, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thay vì tự chữa bằng long nha thảo [6].
Người mắc các hội chứng suy giảm miễn dịch: Nghiên cứu cho thấy những người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền mạn tính rất dễ bị nhiễm trùng đường ruột nặng và kéo dài [6], [7]. Ở nhóm đối tượng này, tiêu chảy nhiễm trùng cần được chẩn đoán chính xác căn nguyên và điều trị y tế chuyên biệt [6], [7].
Người bị tổn thương rào cản niêm mạc ruột kéo dài: Những người có bệnh lý đường ruột phức tạp, kém hấp thu hoặc tổn thương nhung mao ruột cần có sự tham vấn của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào [8].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu về độ an toàn và chuyển hóa chi tiết của long nha thảo trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, dữ liệu chuyển hóa hiện mới ghi nhận trên chuột cống [3]. Do đó, các nhóm này không nên tùy tiện sử dụng.
Cách tiếp cận đúng đắn khi bị tiêu chảy
Bù đủ nước và dịch điện giải là nền tảng cốt lõi: Khi bị tiêu chảy, việc mất nước và khoáng chất là mối nguy hàng đầu, do đó ưu tiên lớn nhất luôn là bổ sung đầy đủ nước và dung dịch bù điện giải [6].
Không lạm dụng dược liệu để cầm tiêu chảy vội vàng: Cần theo dõi sát tính chất phân và tần suất đi ngoài. Nếu chỉ là rối loạn tiêu hóa nhẹ sau ăn uống, có thể tham khảo ý kiến thầy thuốc y học cổ truyền để dùng long nha thảo với liều lượng phù hợp nhằm làm săn se niêm mạc ruột [2].
Tuyệt đối không uống các bài thuốc thảo mộc liều cao khi chưa rõ nguyên nhân gây bệnh. Nếu xuất hiện các triệu chứng báo động như phân có máu, phân đen, sốt cao liên tục hoặc tiêu chảy kéo dài quá 2 ngày không dứt, cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra và dùng thuốc kháng sinh phù hợp nếu có nhiễm khuẩn [6], [7].
Long nha thảo là một dược thảo có giá trị với nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ đường tiêu hóa [1], [2]. Tuy nhiên, việc hiểu rõ bản chất triệu chứng tiêu chảy và sử dụng đúng thời điểm mới giúp người bệnh nhận được lợi ích, tránh biến một giải pháp cầm tiêu chảy tạm thời thành mối nguy hại khôn lường.
