Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại thảo dược, rễ cây hoặc động vật vào rượu trắng rồi uống đều đặn mỗi ngày một ly nhỏ trước bữa ăn. Không ít người tin rằng đây là liệu pháp tự nhiên giúp lưu thông khí huyết, kích thích tiêu hóa và phòng ngừa bách bệnh mà không gây hại cơ thể.
Thực tế, quan niệm rượu ngâm thảo dược hoàn toàn bổ dưỡng và an toàn là một hiểu lầm phổ biến. Xét trên góc độ khoa học thực chứng, bằng chứng về lợi ích trực tiếp của rượu thuốc đối với sức khỏe con người còn rất hạn chế, trong khi rủi ro do dung nạp ethanol kéo dài lại được chứng minh rõ rệt.
Lợi ích thực sự hay nguy cơ tiềm ẩn từ ethanol?
Bản chất của các loại rượu thuốc truyền thống vẫn là rượu chứa nồng độ ethanol nhất định. Khi ngâm dược liệu vào rượu, cồn đóng vai trò như một dung môi để chiết xuất các hợp chất hòa tan từ thảo mộc vào chất lỏng [1].
Tuy nhiên, lượng hoạt chất sinh học thu được trong một ly rượu nhỏ thường rất khiêm tốn so với lượng cồn nguyên chất mà cơ thể phải chuyển hóa. Khi đi vào cơ thể, ethanol bắt buộc phải xử lý qua gan, tạo gánh nặng lớn lên cơ quan này nếu sử dụng đều đặn hằng ngày [4, 5].
Các tổng quan y khoa nhấn mạnh rằng việc ca ngợi tác dụng của rượu vang hay các loại đồ uống có cồn dưới góc độ y học là khó bảo vệ về mặt đạo đức [2]. Dung nạp rượu thường xuyên luôn gắn liền với nguy cơ lệ thuộc, nghiện rượu và nhiều tổn thương cơ quan thực thể khác [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về rượu và rượu thảo dược?
Cho đến nay, các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên rượu ngâm thuốc truyền thống theo phương pháp dân gian còn rất ít. Phần lớn dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào rượu vang lên men từ nho hoặc một số mô hình rượu thảo dược lên men có kiểm soát [1, 8].
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2024 về rượu thảo mộc ghi nhận việc sử dụng các loại cây cỏ như hương nhu (tulsi), gừng, nha đam, trà, me rừng (amla), sả, bạc hà làm nguyên liệu hoặc phối hợp để sản xuất rượu thảo dược [1]. Bài viết chỉ ra tiềm năng cung cấp hoạt chất chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ giảm bớt nhu cầu dùng một số thuốc kê đơn ở mức tiêu thụ hạn chế [1]. Dù vậy, đây chủ yếu là đánh giá tổng hợp về kỹ thuật chiết xuất hương vị và tiềm năng thực phẩm chức năng chứ chưa phải thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người bệnh cụ thể [1].
Về mặt dịch tễ, một tổng quan năm 2003 chỉ ra việc tiêu thụ rượu ở mức độ vừa phải liên quan đến tỷ lệ tử vong chung thấp hơn 20-30% so với người kiêng rượu [3]. Rượu vang nho dồi dào chất chống oxy hóa phenolic, có khả năng ức chế quá trình oxy hóa hạt mỡ xấu LDL, cải thiện quá trình đông máu và làm chậm tiến trình sinh ung thư [3]. Tuy nhiên, tác dụng này thể hiện rõ rệt nhất ở rượu vang chứa polyphenol từ vỏ nho, trong khi rượu bia và rượu mạnh thông thường không đem lại hiệu ứng tương tự lên tỷ lệ tử vong [3].
Thử nghiệm can thiệp năm 2005 trên 20 người tình nguyện khỏe mạnh cho thấy uống 375 ml rượu vang đỏ mỗi ngày trong 2 tuần làm tăng nồng độ polyphenol toàn phần trong huyết tương [4]. Đồng thời, các chỉ số peroxit hóa lipid (TBARS và conjugated dienes) giảm, còn nồng độ cholesterol tốt HDL tăng lên [4]. Tương tự, nghiên cứu của Apostolidou thực hiện trên 40 người có mức cholesterol cao sử dụng 125 ml rượu vang đỏ mỗi ngày (cho nữ) hoặc 250 ml (cho nam) trong 1 tháng cũng ghi nhận cải thiện tỷ lệ LDL/HDL và khả năng chống oxy hóa [5].
Một nghiên cứu khác của Chiu trên 23 người tham gia có cholesterol cao uống 250 ml rượu vang đỏ hoặc rượu vang đỏ chiết xuất hành tây mỗi ngày trong 10 tuần cũng cho thấy sự cải thiện năng lực chống oxy hóa của cơ thể [5].
Ở đối tượng bệnh nhân đặc thù, thử nghiệm GISSI-HF trên 6.973 bệnh nhân suy tim mạn tính ghi nhận uống 1 ly rượu vang mỗi ngày liên quan đến điểm chất lượng sống tốt hơn, giảm triệu chứng trầm cảm và giảm viêm mạch máu, song không cải thiện kết quả lâm sàng sau 4 năm [5]. Trên 449 nam bác sĩ lớn tuổi bị suy tim tại Mỹ, mối liên quan hình chữ J được ghi nhận với mức tử vong thấp nhất ở ngưỡng 1-2 ly mỗi ngày [5].
Nghiên cứu theo dõi 5 năm của Blomster trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 cũng thấy người uống rượu lượng vừa phải giảm biến chứng vi mạch và giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, đặc biệt là nhóm dùng rượu vang [5]. Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 trên 300 bệnh nhân cao tuổi suy giảm nhận thức mạch máu nhẹ (VCI) cho thấy việc kết hợp uống cà phê mocha và rượu vang đỏ vừa phải giúp cải thiện điểm bài kiểm tra chức năng điều hành Stroop T và bài kiểm tra MMSE [6]. Ngược lại, những người uống nhiều rượu lại có kết quả nhận thức kém đi rõ rệt [6].
Bằng chứng trên động vật về tác động lên gan
Nhiều người cho rằng các loại thảo dược ngâm cùng rượu sẽ giúp giải độc và bảo vệ gan khỏi tác hại của cồn. Một nghiên cứu trên chuột cống Wistar đực năm 1997 đã so sánh chuột uống rượu vang đỏ hoặc vang ngọt tự do (uống lần lượt 2,0 ml và 15,8 ml mỗi ngày) với chuột uống dung dịch chỉ có ethanol thuần túy tương đương (13,5% và 20%) trong 30 ngày hoặc 6 tháng [7].
Kết quả cho thấy chuột uống dung dịch cồn nguyên chất bị tăng men gan aspartate aminotransferase (AST) kéo dài, biểu hiện tổn thương tế bào gan [7]. Trong khi đó, chuột uống rượu vang chứa các hoạt chất thực vật không bị tăng men gan [7]. Các nhà nghiên cứu suy đoán các chất chống oxy hóa tự nhiên trong rượu vang có thể bảo vệ sinh vật khỏi tổn thương gan do riêng ethanol gây ra [7].
Tuy vậy, cần nhấn mạnh đây chỉ là thử nghiệm trên mô hình chuột trong phòng thí nghiệm với lượng rượu vang được kiểm soát chặt chẽ [7]. Kết quả này hoàn toàn chưa được khẳng định trên người hay áp dụng cho các loại rượu thuốc ngâm tự phát với nồng độ cồn cao tại cộng đồng.
Bằng chứng về rượu thuốc mỏng, rủi ro ethanol dày
Rượu thuốc theo cách ngâm truyền thống thường dùng rượu đế hoặc rượu gạo nồng độ cồn rất cao, dao động từ 35 đến trên 40 độ. Lượng cồn đậm đặc này đi vào cơ thể mỗi ngày mang theo đầy đủ các độc tính của ethanol đối với hệ thần kinh, hệ tim mạch và chức năng gan thận [5, 7].
Trong khi đó, hơn 200 hợp chất phenolic và dược chất tự nhiên cần được xác định rõ về mặt sinh khả dụng và chuyển hóa tế bào [8]. Cơ chế phòng ngừa bệnh tật của các hợp chất thảo mộc diễn ra từ từ và rất khó đo lường bằng các chỉ số sinh học tức thì [8].
Do đó, người dùng rất dễ nạp quá ngưỡng ethanol cho phép trước khi cơ thể kịp hấp thu được một lượng dược chất có ý nghĩa điều trị. Việc tin rằng rượu thuốc có thể chữa khỏi bệnh tật là thiếu căn cứ khoa học nghiêm ngặt. Hơn nữa, những lợi ích tim mạch và chống oxy hóa tương tự hoàn toàn có thể đạt được một cách an toàn thông qua chế độ ăn nhiều rau tươi và trái cây tươi mà không phải chịu rủi ro từ cồn [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu thuốc
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng rượu thuốc càng ngâm lâu, rượu càng nặng thì dược tính chiết xuất càng cao và càng tốt. Thực tế, ethanol nồng độ cao có thể làm biến tính một số hoạt chất quý hoặc hòa tan cả những độc tố tự nhiên có trong rễ cây, côn trùng hay khoáng chất ngâm kèm.
Một lầm tưởng khác là uống một chén con mỗi ngày không thể gây nghiện hay hại tạng. Trên thực tế, dung nạp cồn mạn tính theo thói quen định kỳ hằng ngày đều kích hoạt cơ chế dung nạp của não bộ và tạo áp lực liên tục lên hệ thống men khử độc của gan [2]. Nhiều trường hợp ngộ độc cấp tính hoặc suy gan mạn xuất phát từ việc uống các bình rượu thuốc ngâm dược liệu không rõ nguồn gốc.
Nghiên cứu trên bệnh nhân suy giảm nhận thức mạch máu nhẹ cũng cảnh báo: mối liên hệ giữa cồn và sức khỏe thần kinh không phải đường thẳng mà phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng [6]. Trong khi tiêu thụ nhẹ có thể ghi nhận liên kết tích cực, tiêu thụ nhiều lại gây suy giảm nghiêm trọng chức năng điều hành và tâm trạng [6].
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh xa?
Hiện tại, các nghiên cứu chuyên sâu về độ an toàn của rượu thuốc trên các nhóm dân số đặc thù như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ vị thành niên chưa từng được tiến hành; dữ liệu khoa học về cồn hiện có chỉ thực hiện trên người trưởng thành, người mắc bệnh lý mạn tính hoặc mô hình động vật [2, 3, 4]. Do đó, phụ nữ mang thai, người đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em cần kiêng hoàn toàn tất cả đồ uống chứa cồn.
Những người có tiền sử viêm gan virus, xơ gan, men gan cao hoặc mắc bệnh thận mạn tính tuyệt đối không nên dùng rượu thuốc để tránh thúc đẩy suy gan nhanh chóng. Người đang điều trị bệnh lý tâm thần, người có tiền sử nghiện rượu hoặc đang dùng các thuốc kê đơn chuyển hóa qua gan cũng cần tránh xa [2].
Bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường hay suy tim mạn tính nếu có thói quen uống rượu cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị để đánh giá nguy cơ, không tự ý uống rượu thuốc thay thế phác đồ điều trị y khoa [5].
Cách ứng xử và áp dụng thực tế
Nếu muốn bồi bổ cơ thể bằng thảo dược, việc sắc nước uống, hãm trà hoặc sử dụng dưới dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa được bác sĩ y học cổ truyền chỉ định là lựa chọn an toàn hơn rất nhiều so với ngâm rượu. Cách làm này giúp cơ thể hấp thu trọn vẹn dược chất mà không phải gánh chịu tác hại từ dung môi ethanol.
Đối với người vẫn muốn duy trì thói quen uống một lượng rượu thuốc nhỏ vì sở thích, chỉ nên dùng với lượng rất vừa phải, không vượt quá một chén nhỏ (khoảng 15-30 ml) trong bữa ăn và không dùng liên tục nhiều ngày. Tuyệt đối không tự ý ngâm các loại củ, rễ cây lạ, động vật hoang dã hoặc dược liệu trôi nổi trên thị trường khi chưa rõ độc tính.
Mỗi khi cơ thể có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc tây y, bạn bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại rượu ngâm nào. Rượu thuốc không phải là thần dược chữa bách bệnh và không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay thuốc điều trị y học hiện đại.
Tóm lại, việc uống một ly rượu thuốc mỗi ngày mang lại lợi ích rất mong manh do thiếu bằng chứng lâm sàng thuyết phục, trong khi nguy cơ từ cồn ethanol lại hiển hiện rõ ràng. Giữ lối sống khoa học, ăn uống đa dạng rau củ quả tươi và vận động thường xuyên luôn là giải pháp bồi bổ sức khỏe an toàn và bền vững nhất cho mọi người.