Nhiều người khi phát hiện sỏi thận hay sỏi tiết niệu thường tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng làm tan sỏi mà không cần can thiệp dao kéo. Trong đó, nước sắc từ cây bòng bong (hải kim sa) được truyền tai như phương thuốc "thần kỳ" giúp tiêu biến mọi kích thước sỏi.
Tuy nhiên, việc tự ý uống nước bòng bong thay thế chỉ định y khoa là một sai lầm nguy hiểm. Dược liệu này chỉ có tiềm năng hỗ trợ sinh học ở mức tế bào và thực nghiệm, hoàn toàn không thể làm tan biến những viên sỏi đã hình thành kích thước lớn hoặc sỏi đang gây tắc nghẽn đường tiểu.
Cây bòng bong dưới góc nhìn khoa học hiện đại
Bòng bong, có tên khoa học là Lygodium japonicum (Thunb.) Sw., là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền dùng để hỗ trợ điều trị các chứng sỏi đường tiết niệu [1]. Dù vậy, cơ sở vật chất và cơ chế tác động chính xác của loài cây này từ lâu vẫn là câu hỏi cần được làm rõ [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập thành công một loại polysaccharide từ cây bòng bong (viết tắt là LJP) bằng phương pháp chiết xuất nước nóng và tinh chế, với khối lượng phân tử đạt 12,9 kDa [1]. Nghiên cứu xác định LJP chủ yếu gồm các monosaccharide như Glc, Gal-UA, Glc-UA, Gal, Rha, và Ara [1]. Chuỗi chính của chuỗi polysaccharide này chủ yếu cấu thành từ liên kết 4)-alpha-d-Glcp-(1, cùng lượng nhỏ các nhánh liên kết đường alpha và beta khác [1].
Cơ chế sinh học ghi nhận trong phòng thí nghiệm cho thấy LJP có khả năng hấp phụ đặc hiệu lên các bề mặt tinh thể năng lượng cao (1 01) [1]. Nhờ đó, hoạt chất này ức chế sự phát triển của tinh thể canxi oxalat monohydrat (COM), làm giảm đáng kể kích thước tinh thể và thúc đẩy quá trình chuyển pha từ dạng COM sang canxi oxalat dihydrat (COD) [1]. Ngoài ra, LJP còn ngăn chặn hiệu quả sự bám dính và quá trình nội bào hóa của tinh thể [1].
Bên cạnh tác động lên tinh thể, LJP thể hiện đặc tính chống oxy hóa xuất sắc [1]. Chất này giúp giảm bớt stress oxy hóa tế bào do các tinh thể nano-COM gây ra, giảm tổn thương ty thể, lysosome và DNA, đồng thời ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào [1]. Trên mô hình chuột cống, LJP được làm giàu hiệu quả tại thận, ức chế rõ rệt sự hình thành tinh thể canxi oxalat (CaOx) in vivo và giảm tổn thương thận [1]. Phân tích chuyển hóa cho thấy LJP chủ yếu tác động lên chu trình acid citric và con đường chuyển hóa purin, cho thấy hiệu quả điều chỉnh dạng tinh thể CaOx và bảo vệ tế bào vượt trội hơn cả potassium citrate (loại thuốc điều trị sỏi thông thường) [1].
Nguy cơ tổn thương thận do tắc nghẽn niệu quản
Dù hoạt chất từ bòng bong cho thấy triển vọng sinh học, bệnh nhân cần hiểu rõ bản chất tổn thương do sỏi gây ra trong cơ thể người bệnh. Sỏi niệu quản thường gây nên tình trạng tắc nghẽn tạm thời sau các đoạn hẹp của niệu quản [2].
Khi sỏi niệu quản không được tống xuất kịp thời, chúng có thể to dần tại chỗ cản trở, dẫn đến các biểu hiện lâm sàng như cơn đau quặn thận hay tiểu ra máu [2]. Nguy hiểm hơn, nếu tình trạng trở nên nghiêm trọng, sỏi sẽ gây tắc nghẽn thận và ứ nước (thận ứ nước), đe dọa nghiêm trọng tới sức khỏe của người bệnh [2]. Sỏi niệu quản thường xảy ra nhiều nhất ở người trẻ và trung niên, trong độ tuổi lao động từ 20 đến 50 tuổi, với tỷ lệ nam giới mắc cao gấp 2 đến 3 lần nữ giới [2].
Sỏi niệu quản vốn là một trong những bệnh lý khó điều trị dứt điểm [2]. Nếu dòng nước tiểu bị chặn đứng do viên sỏi kẹt trong lòng niệu quản hẹp, áp lực bể thận sẽ tăng vọt, gây giãn đài bể thận và suy giảm chức năng thận không hồi phục nếu không can thiệp kịp thời.
Sai lầm 1: Tin rằng bòng bong có thể "làm tan" sỏi kích thước lớn
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là nghĩ rằng uống nước bòng bong sắc sẽ bào mòn được các viên sỏi lớn thành cát bụi. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2025 chỉ ra rằng polysaccharide từ bòng bong hỗ trợ ức chế sự kết tinh, giảm kích thước mầm tinh thể mới và chuyển đổi dạng tinh thể [1]. Hoạt chất này không phải là dung môi hóa học có thể hòa tan một khối sỏi vôi hóa rắn chắc lâu năm.
Khi sỏi đã có kích thước lớn nằm trong hệ tiết niệu, việc uống nhiều nước thuốc với mong muốn sỏi "tan ra" là vô căn cứ. Đã có trường hợp bệnh nhân duy trì uống nước lá cây hàng tháng trời trong khi sỏi ngày một to thêm, bám chặt vào niêm mạc thận hoặc đài thận, làm tăng nguy cơ biến chứng nhiễm trùng.
Sai lầm 2: Trì hoãn phẫu thuật khi sỏi đã gây tắc nghẽn và ứ nước
Nhiều người bệnh được bác sĩ chỉ định can thiệp ngoại khoa để giải phóng bế tắc nhưng vẫn từ chối vì sợ phẫu thuật, quay về dùng nước bòng bong. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất đối với tính mạng và chức năng thận.
Khi sỏi niệu quản không được đào thải kịp thời, sỏi sẽ gây tắc nghẽn và dẫn đến ứ nước ở thận [2]. Tình trạng thận ứ nước kéo dài dẫn đến phá hủy dần nhu mô thận, viêm thận - bể thận cấp và suy thận mạn tính. Các chất chiết xuất tự nhiên dù có khả năng bảo vệ tế bào thận in vivo [1] cũng không thể đẩy lùi tổn thương cơ học do áp lực dòng tiểu bị bít tắc hoàn toàn. Việc trì hoãn can thiệp y tế khiến bệnh nhân mất đi "thời gian vàng" để cứu lấy quả thận.
Sai lầm 3: Uống nước đậm đặc kéo dài gây gánh nặng chuyển hóa
Không ít người tin rằng uống nước thảo mộc càng đặc, uống càng nhiều thay nước lọc mỗi ngày thì sỏi đào thải càng nhanh. Tuy nhiên, việc tự ý hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc, đun nấu thành nước đặc vô tình nạp thêm các tạp chất, gánh nặng lọc qua cầu thận.
Các nghiên cứu khoa học mới chỉ dừng lại ở việc tinh chế phân đoạn polysaccharide tinh khiết LJP và kiểm tra trên chuột [1]. Nước sắc bòng bong thô chưa qua tinh chế chứa nhiều thành phần chưa rõ liều lượng tối ưu. Uống lượng quá lớn nước sắc đặc dài ngày có thể gây rối loạn tiêu hóa, làm tăng áp lực lọc cho các tế bào ống thận đang vốn đã bị tổn thương bởi sỏi.
Ai nên thận trọng và cần can thiệp y tế ngay lập tức?
Bệnh nhân có sỏi niệu quản hoặc sỏi thận cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa khi xuất hiện các triệu chứng báo động. Đặc biệt, người xuất hiện cơn đau quặn thận dữ dội, tiểu ra máu hoặc có chẩn đoán thận ứ nước [2] tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc truyền miệng.
Những người có sỏi kích thước lớn cản trở dòng tiểu, người có tiền sử suy thận, viêm đường tiết niệu tái diễn, hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh nền cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ. Không nên xem thảo mộc là biện pháp thay thế phương pháp điều trị sỏi tiêu chuẩn.
Hướng tiếp cận thực tế và phòng ngừa tạo sỏi
Để kiểm soát và phòng ngừa bệnh sỏi tiết niệu hiệu quả, người bệnh cần phối hợp lối sống khoa học và tuân thủ thăm khám y khoa:
- Đi khám chuyên khoa tiết niệu định kỳ: Thực hiện siêu âm, chụp X-quang hoặc CT theo hướng dẫn của bác sĩ để xác định chính xác kích thước, vị trí và tính chất của viên sỏi, từ đó có phác đồ can thiệp phù hợp.
- Uống đủ nước lọc: Uống lượng nước vừa phải rải đều trong ngày, giúp pha loãng nước tiểu và giảm nồng độ kết tinh của các chất hình thành sỏi.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu muốn sử dụng thảo dược như bòng bong với mục đích hỗ trợ lợi tiểu, giảm nguy cơ hình thành tinh thể, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo đường tiểu thông thoáng và không xảy ra tương tác bất lợi.
Nước bòng bong có những giá trị sinh học nhất định trong nghiên cứu phòng ngừa kết tinh sỏi [1], nhưng không phải là thần dược chữa lành mọi loại sỏi. Người bệnh cần tỉnh táo, nhận biết đúng giai đoạn bệnh và không trì hoãn điều trị y tế để bảo vệ trọn vẹn chức năng thận của mình.
