Nhiều người Việt có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để uống sau những buổi tiệc tùng nhiều bia rượu. Trong số đó, cà gai leo và các thức uống thanh nhiệt thường được truyền tai nhau như một giải pháp thần kỳ giúp giải rượu nhanh chóng, bảo vệ gan khỏi tác hại của cồn.
Tuy nhiên, liệu nước thảo mộc có thực sự hóa giải được độc tính của rượu bia như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là không có loại thảo dược nào giúp bạn tỉnh rượu tức thì hay ngăn chặn hoàn toàn tổn thương gan nếu tiếp tục nạp lượng lớn cồn vào cơ thể [1].
Cơ chế chuyển hóa rượu và sự hình thành acetaldehyde
Khi uống rượu bia, chỉ một lượng nhỏ cồn được oxy hóa ngay tại dạ dày bởi các đồng dạng men alcohol dehydrogenase (ADH) [1]. Phần lớn ethanol nhanh chóng hấp thu thụ động qua ruột non đi vào vòng tuần hoàn [1].
Khoảng 90% lượng ethanol được chuyển hóa trực tiếp tại gan, biến gan thành cơ quan chịu tổn thương nặng nề nhất từ bia rượu [1]. Tại tế bào gan, ethanol được các enzyme như ADH trong bào tương hoặc cytochrome P450 2E1 (CYP2E1) chuyển hóa thành acetaldehyde [2, 8]. Acetaldehyde là chất độc trung gian cực mạnh [2]. Chất này dễ dàng gắn kết với protein và cấu trúc DNA, gây biến đổi dị lập thể dẫn đến mất chức năng tế bào [2].
Sau đó, enzyme aldehyde dehydrogenase tiếp tục chuyển hóa acetaldehyde thành chất ít độc hơn để đào thải [5, 8]. Khi lượng cồn nạp vào vượt ngưỡng chuyển hóa, acetaldehyde tích tụ gây đau đầu, buồn nôn, tổn thương tế bào gan và gây độc cấp tính [2].
Bằng chứng khoa học về chuyển hóa cồn và tổn thương gan
Nghiên cứu về chuyển hóa ethanol cho thấy việc giải độc cồn phụ thuộc lớn vào hệ thống enzyme nội sinh trong cơ thể [5, 8]. Sử dụng mô hình lát cắt gan chuột có độ chính xác cao (PCLS) để theo dõi phản ứng độc tính trong 96 giờ nuôi cấy cho thấy các enzyme chủ chốt gồm alcohol dehydrogenase, aldehyde dehydrogenase và cytochrome P450 2E1 duy trì hoạt động chuyển hóa ethanol thành acetaldehyde [3]. Đáng chú ý, chỉ trong vòng 24 đến 96 giờ tiếp xúc với ethanol, mô gan đã xuất hiện tình trạng nhiễm mỡ rõ rệt kèm theo suy giảm tiết albumin [3]. Khi các nhà khoa học bổ sung chất ức chế chuyển hóa 4-methylpyrazole, các tổn thương trên mới được đảo ngược [3].
Nghiên cứu trên động vật cho thấy ethanol kích hoạt mạnh mẽ cytochrome P450 2E1 (Cyp2e1) tăng lên mức 250% so với nhóm đối chứng [4]. Sự gia tăng này gây bùng phát phản ứng oxy hóa, làm tăng mạnh hoạt độ men gan alanine aminotransferase (ALT), chỉ số viêm TNF-alpha và nồng độ malondialdehyde (MDA) trong mô gan [4]. Cồn cũng làm cạn kiệt các hợp chất bảo vệ nội sinh chứa lưu huỳnh như S-adenosylmethionine, cysteine và glutathione (GSH), đồng thời làm tăng hypotaurine và taurine [4]. Thử nghiệm dùng betaine bổ sung trong nước uống suốt 2 tuần đã làm giảm đáng kể mức tăng Cyp2e1 và tổn thương gan, hỗ trợ bảo tồn S-adenosylmethionine và glutathione [4].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2023 trên chuột C57BL/6J dùng liều ethanol 3 g/kg/ngày trong 5 ngày nhằm đánh giá tổn thương gan cấp [5]. Chiết xuất lá lô hội lên men (FAAL) cho uống trước 30 phút có tác dụng ức chế sự sụt giảm hoạt tính của enzyme alcohol dehydrogenase và aldehyde dehydrogenase [5]. Việc duy trì hoạt tính của hai enzyme này thúc đẩy chuyển hóa rượu, giảm tích tụ men gan aspartate aminotransferase (AST), ALT, triglyceride, cũng như ngăn chặn xâm nhập tế bào viêm vào mô gan [5].
Giới hạn của thảo dược họ Cà và các hợp chất tự nhiên
Trong dân gian, nhiều cây thuộc chi Cà (Solanum) thường bị nhầm lẫn về công dụng giải rượu. Một nghiên cứu năm 2016 đánh giá tác động của ba loại quả lên chuột bị tổn thương gan do uống cồn mỗi ngày trong 15 ngày [1]. Rượu làm tăng vọt các chỉ số AST, ALT, bilirubin toàn phần (TBIL), triglyceride, MDA và giảm protein toàn phần (TP), tạo nhiều giọt mỡ trong bào tương tế bào gan [1]. Kết quả chỉ ra rằng trong khi quả mận roi (Syzygium samarangense) và chanh leo (Passiflora edulis) giúp bình thường hóa các chỉ số sinh hóa thì quả Solanum muricatum (cùng chi Solanum với cà gai leo) lại làm tăng nồng độ men gan ALT và thúc đẩy phản ứng viêm thâm nhiễm trong gan, khiến tổn thương do cồn trở nên trầm trọng hơn [1].
Thảo dược tự nhiên không phải lúc nào cũng vô hại khi dùng chung với rượu. Nghiên cứu năm 2012 chứng minh curcumin có tác dụng hai mặt đối với tổn thương gan do cồn tùy theo nồng độ [6]. Khi tiêm tĩnh mạch cồn 5% gây tăng AST, ALT, TNF-alpha, TGF-beta và NF-kappaB trên chuột, việc dùng curcumin nồng độ cao (1 x 10^-3 M) làm tăng tốc độ tổn thương và phù tế bào gan [6]. Trong khi đó, nồng độ thấp (1 x 10^-4 M) không đem lại tác dụng bảo vệ cũng như không gây thêm tổn hại [6].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2015 và 2022 trên chiết xuất ethanol từ thân cây Kim thất tai (Gynura procumbens) cho thấy một số hoạt chất chiết xuất n-butanol chứa 13,6% axit chlorogenic giúp cải thiện tích tụ mỡ gan do cồn qua điều hòa thụ thể MAPK/SREBP-1c [1, 3]. Hợp chất trans-p-coumaric acid giúp tăng khả năng hấp thu của axit chlorogenic qua đường ruột từ mức 6,7% lên 16,0% [7]. Tuy nhiên, các dữ liệu này đều là nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột C57BL/6J dùng chế độ ăn lỏng Lieber-DeCarli, không đồng nghĩa với việc uống nước thảo mộc sẽ giúp người uống rượu giải trừ độc tính ngay lập tức [7].
Những hiểu lầm nguy hại khi dùng nước mát giải rượu
Hiểu lầm tai hại nhất là suy nghĩ uống nước cà gai leo hay thảo dược trước hoặc sau bữa nhậu sẽ tạo ra một lớp màng bảo vệ gan tuyệt đối. Sự thật là không có chất nào ngăn cản được độc tính cấp của rượu bia nếu lượng cồn nạp vào vượt mức dung nạp của gan [2, 7]. Rượu đến gan qua tĩnh mạch cửa, trực tiếp gây stress oxy hóa, sưng phồng tế bào gan và lắng đọng chất béo ở vùng trung tâm tiểu thùy [2].
Cảm giác dễ chịu hay đỡ khát sau khi uống nước thảo mộc thực chất phần lớn đến từ việc cơ thể được bù nước. Cồn ức chế hormone chống bài niệu khiến cơ thể mất nước trầm trọng. Việc nhầm lẫn giữa đỡ háo nước và hết say khiến nhiều người chủ quan, tiếp tục uống quá chén dẫn đến nguy cơ ngộ độc rượu cấp tính [2].
Thêm vào đó, việc dùng các loại thảo dược không rõ nguồn gốc, chế biến không đúng cách hoặc dùng sai liều lượng thậm chí có thể cộng hưởng làm tăng men gan, kích ứng viêm như trường hợp của Solanum muricatum hay liều cao curcumin [2, 4].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người đã có tổn thương gan mạn tính, viêm gan virus B, C hoặc gan nhiễm mỡ do rượu tuyệt đối không nên tự ý dùng nước thảo mộc đậm đặc để giải độc sau uống rượu. Khi chức năng gan đã suy giảm, các enzyme khử độc nội sinh bị ức chế, rượu làm tăng nhanh chỉ số men gan AST, ALT, ALP và phá hủy tế bào gan [2].
Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Tương tác giữa các thành phần thảo dược, chuyển hóa cồn và enzyme gan CYP2E1 có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, gây độc cho gan hoặc làm mất tác dụng trị liệu [6, 8].
Phụ nữ mang thai, người có tiền sử viêm loét dạ dày, bệnh nhân suy thận cũng cần cẩn trọng, không tự ý dùng các loại nước sắc thảo dược không rõ liều lượng chuẩn hóa khi có bia rượu trong người.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và đúng khoa học
Nếu có thói quen sử dụng các loại nước thảo mộc hỗ trợ thanh nhiệt, người dùng chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ bù dịch nhẹ nhàng, không lạm dụng để thay thế điều trị y khoa.
Thời điểm sử dụng thích hợp là uống cách xa thời điểm dùng bia rượu, tốt nhất là dùng vào các ngày không uống rượu như một dạng trà loãng. Không nên uống các loại nước thảo mộc quá đậm đặc ngay khi đang say xỉn nôn ói.
Biện pháp giải độc rượu hiệu quả và quan trọng nhất vẫn là bù đủ nước lọc, bổ sung nước điện giải, nghỉ ngơi ở nơi thoáng khí và ăn nhẹ các món dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp nóng. Lượng cồn đưa vào cơ thể phải được kiểm soát chặt chẽ ở mức tối thiểu nhằm tránh làm quá tải hệ thống men gan ADH và CYP2E1 [2, 8].
Nước cà gai leo hay bất kỳ loại trà thảo mộc nào không thể đóng vai trò như một lá chắn thần kỳ trước tác hại của bia rượu. Bảo vệ gan tốt nhất không nằm ở việc tìm kiếm bài thuốc giải say cấp tốc, mà nằm ở hành động tiết chế lượng cồn tiêu thụ và xây dựng lối sống lành mạnh.
