Lưu ý tương tác khi uống cà gai leo chung với thuốc tây

Nhiều người có thói quen sắc nước cà gai leo uống hàng ngày để mát gan, hạ men gan và giải độc cơ thể. Thậm chí, không ít bệnh nhân đang uống thuốc tây trị bệnh mạn tính vẫn duy trì thói quen dùng thảo dược này cùng lúc.

Việc uống chung cà gai leo hoặc các loại thảo dược với thuốc tây điều trị nền tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất từ thảo dược có thể làm thay đổi hoạt tính của enzym cytochrom P450 ở gan, khiến thuốc tây bị chuyển hóa quá nhanh hoặc quá chậm, gây giảm tác dụng điều trị hoặc tăng nguy cơ ngộ độc thuốc.

Nguy cơ tương tác thuốc từ thói quen dùng thảo dược tự nhiên

Quan niệm phổ biến cho rằng thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể dùng tự do cùng thuốc kê đơn. Tuy nhiên, quan niệm này có thể đe dọa đến an toàn sức khỏe vì thảo dược hoàn toàn có khả năng tương tác với các loại dược phẩm thông thường ^[1]. Thảo mộc tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật có hoạt tính sinh học, khi vào cơ thể sẽ đi qua gan để xử lý tương tự thuốc tây.

Khi uống cùng lúc, các hợp chất trong thảo mộc và thuốc tây sẽ cạnh tranh hoặc làm biến đổi hệ thống vận chuyển và chuyển hóa thuốc tại gan ^[1]. Sự kết hợp không kiểm soát này làm gia tăng khả năng xuất hiện tác dụng phụ hoặc gây độc tính cộng dồn, đặc biệt là gánh nặng chuyển hóa tại tế bào gan ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động của thảo mộc lên enzym cytochrom P450 ở gan

Hệ enzym cytochrom P450 (viết tắt là CYP) nằm tại gan giữ vai trò trung tâm trong việc chuyển hóa hầu như toàn bộ các loại dược phẩm hiện nay ^[3]. Các enzym này có tính đa hình cao, khiến tốc độ xử lý thuốc giữa từng cá nhân vốn đã có sự khác biệt lớn ^[1]. Khi đưa thêm các hoạt chất từ thảo dược vào cơ thể, tình trạng chuyển hóa càng trở nên phức tạp ^[1].

Các hoạt chất thảo dược có thể tác động lên hệ enzym gan theo hai hướng chính:

• Ức chế enzym: Thảo dược làm giảm hoạt tính của cytochrom P450. Thuốc điều trị nền không được chuyển hóa kịp thời, tích tụ lại trong máu với nồng độ cao, dễ biến thành liều độc gây hại cho cơ thể ^[1], ^[4].
• Cảm ứng enzym: Một số thành phần kích thích gan tăng sản xuất hoặc tăng hoạt tính của cytochrom P450 ^[5]. Điều này khiến thuốc tây bị phá hủy và đào thải quá nhanh, làm giảm nồng độ thuốc trong máu xuống dưới mức có tác dụng, dẫn tới thất bại điều trị ^[1], ^[5].

Bên cạnh enzym cytochrom P450, các hoạt chất thảo dược còn có thể tác động trực tiếp lên protein vận chuyển thuốc P-glycoprotein, làm thay đổi quá trình hấp thu và đào thải dược phẩm ^[1].

Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - enzym gan

Các nghiên cứu khoa học đã ghi nhận nhiều bằng chứng thực nghiệm về tác động rõ rệt của các thành phần tự nhiên lên hệ thống cytochrom P450:

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2011 về thảo dược châu Phi cho thấy việc dùng đồng thời thảo dược với dược phẩm gây ra nguy cơ tương tác thuốc lớn thông qua thay đổi chuyển hóa và vận chuyển ^[1]. Đa số các thử nghiệm này được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), trong khi dữ liệu trên cơ thể sống (in vivo) còn thiếu thốn ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá tác động ức chế của các polyphenol thực vật lên vi thể gan người (human liver microsomes) ^[4]. Kết quả thử nghiệm cho thấy axit caffeic và quercetin là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 (chỉ số Ki lần lượt là 1,16 và 0,93 µM) và CYP2C9 (Ki lần lượt là 0,95 và 1,67 µM) ^[4]. Axit caffeic ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 µM) nhưng ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 với nồng độ ức chế tối đa 50% (IC50) > 100 µM ^[4]. Ngược lại, quercetin ức chế cạnh tranh mạnh CYP2C19 (Ki = 1,74 µM), CYP3A4 (Ki = 4,12 µM) và ức chế vừa phải CYP2D6 (Ki = 18,72 µM) ^[4].

Nghiên cứu năm 2021 tiến hành rà soát 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung từ các cơ sở dữ liệu để tìm kiếm tương tác với các dạng enzym CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[6]. Nhóm tác giả phân tích từ 140 trong số 3.125 thử nghiệm lâm sàng và 236 trong số 3.374 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh ^[6]. Phân tích ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm/chất bổ sung với 8 loại thuốc chống ung thư, đồng thời có 21 loại tương tác với CYP3A4 - con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan HepG2 đã đánh giá tương tác giữa coumarin (nồng độ cố định không độc 200 µM) với atractylenolide I (ATR-I) và astragaloside IV (AST-IV) ^[2]. Ở nhóm tế bào không gây cảm ứng bằng rifampicin, ATR-I ở nồng độ 300 µM kết hợp với coumarin làm giảm 31% khả năng sống của tế bào (p < 0,01) ^[2]. Ở nhóm tế bào được gây cảm ứng cytochrom P450 bằng rifampicin, ATR-I ở dải nồng độ 100-300 µM kết hợp với coumarin 200 µM gây giảm đáng kể khả năng sống của tế bào (p < 0,01) ^[2]. AST-IV ở nồng độ 300 µM kết hợp coumarin cho thấy mức độ độc tính 27% ở tế bào không gây cảm ứng và 30% ở tế bào có gây cảm ứng rifampicin (p < 0,05) ^[2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng xác nhận thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã được chứng minh là các chất ức chế nhiều enzym khác nhau thuộc họ CYP ^[3].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng can thiệp trực tiếp của các chất tự nhiên vào hệ thống cytochrom P450 ^[3], ^[4]. Việc lập bản đồ tương tác giữa thảo dược và các isoenzym gan giúp cảnh báo sớm nguy cơ rủi ro cho người bệnh ^[6], ^[7].

Tuy nhiên, các dữ liệu tiền lâm sàng (trong ống nghiệm hoặc trên tế bào) thường khó ngoại suy trực tiếp một cách hoàn hảo sang tình huống thực tế trên cơ thể người ^[7]. Bằng chứng lâm sàng về tương tác giữa thảo dược và thuốc điều trị vẫn còn hạn chế và cần được nghiên cứu tài liệu hóa nhiều hơn ^[1], ^[7]. Dù vậy, việc thiếu hụt bằng chứng lâm sàng không đồng nghĩa với việc tương tác không xảy ra, người bệnh vẫn cần hết sức thận trọng ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng cây cỏ thanh nhiệt, giải độc như cà gai leo thì dùng càng nhiều càng tốt và hoàn toàn lành tính ^[1]. Nhiều người tự ý uống nước sắc thảo mộc đặc để uống thuốc tây thay cho nước lọc vì tin rằng sẽ "hóa giải bớt độc tính" của thuốc.

Trên thực tế, việc đưa một lượng lớn chiết xuất thảo mộc vào cơ thể cùng thời điểm với thuốc tổng hợp sẽ tạo ra sự xáo trộn quá trình hấp thu và chuyển hóa thuốc ^[1], ^[7]. Việc các hợp chất thảo dược ức chế enzym cytochrom P450 như CYP3A4, CYP2C9 hay CYP2D6 có thể khiến thuốc tây chậm đào thải, gây tích tụ độc chất trong gan và các cơ quan khác ^[6], ^[4].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc tự ý kết hợp thảo mộc và thuốc tây đòi hỏi sự cảnh giác cao độ ở các nhóm đối tượng sau:

• Người đang dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp: Đây là nhóm thuốc mà ranh giới giữa liều điều trị và liều ngộ độc rất nhỏ. Cần đặc biệt cẩn trọng trong bối cảnh thiếu hụt bằng chứng lâm sàng đối với các thuốc này ^[7].
• Bệnh nhân điều trị ung thư: Thuốc chống ung thư phụ thuộc nhiều vào chuyển hóa qua hệ cytochrom P450 ^[5], ^[6]. Thảo dược làm thay đổi enzym CYP3A4 có thể dẫn đến thất bại phác đồ hoặc tăng độc tính nguy hiểm ^[5], ^[6].
• Người đang dùng thuốc tâm thần: Các hoạt chất thảo dược có khả năng can thiệp lên đích tác động của thuốc hướng thần hoặc ức chế cytochrom P450, làm sai lệch tác dụng của thuốc và đánh giá lâm sàng ^[8].
• Người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận: Gan đã tổn thương sẽ dễ bị quá tải khi phải đồng thời xử lý lượng lớn hóa thực vật thảo dược cùng với các loại thuốc điều trị nền ^[2].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để phòng ngừa tương tác bất lợi giữa cà gai leo, các loại thảo mộc và thuốc tân dược, người dùng nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Không uống cùng một thời điểm: Tuyệt đối không dùng nước sắc cà gai leo để uống thuốc tây. Nên uống thuốc tây với nước lọc đun sôi để nguội. Nếu muốn dùng thảo mộc, nên uống cách thời điểm dùng thuốc tây ít nhất từ 2 đến 3 giờ để hạn chế tương tác trực tiếp trong đường tiêu hóa và gan.
• Dùng đúng liều lượng: Không nên nấu nước thảo mộc quá đậm đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Lượng hoạt chất polyphenol và hóa thực vật quá cao làm tăng mức độ ức chế hoặc cảm ứng enzym cytochrom P450 ^[4], ^[2].
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Khi đang phải điều trị các bệnh mạn tính (tim mạch, huyết áp, tiểu đường, ung thư, rối loạn tâm thần) cần thông báo cho bác sĩ điều trị biết về các loại thảo dược mình đang có ý định sử dụng ^[8], ^[7].

Thảo mộc tự nhiên như cà gai leo có thể mang lại những giá trị hỗ trợ nhất định cho sức khỏe, nhưng không thể sử dụng bừa bãi. Hiểu rõ cơ chế tương tác thông qua hệ enzym cytochrom P450 tại gan sẽ giúp người bệnh thận trọng hơn, tránh làm mất tác dụng của thuốc tây hoặc gây hại cho gan. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc đặc trị, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi phối hợp bất kỳ bài thuốc thảo dược nào.