Nhiều người Việt có thói quen hái cam thảo đất phơi khô rồi đun nước uống thay trà cả ngày để giải nhiệt. Thậm chí, không ít người mắc bệnh mạn tính dùng thảo dược này liên tục vì tin vào tác dụng thanh lọc nội tạng. Thói quen sử dụng kéo dài này khiến nhiều người băn khoăn: liệu uống nước cam thảo đất hằng ngày có gây độc, làm suy giảm chức năng gan và thận?
Dữ liệu lâm sàng bước đầu cho thấy cam thảo đất không gây tổn thương cấp hay làm tăng các chỉ số men gan, creatinine khi dùng đúng liều lượng ngắn hạn. Tuy nhiên, việc tự ý uống thay nước lọc mỗi ngày suốt thời gian dài vẫn tiềm ẩn nguy cơ do thiếu bằng chứng an toàn trường diễn.
Bối cảnh sử dụng và nỗi lo tổn thương tạng
Cam thảo đất (tên khoa học: Scoparia dulcis) là cây thân thảo mọc hoang dã phổ biến tại các vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Dân gian thường dùng toàn cây nấu nước uống giải khát hoặc làm bài thuốc hỗ trợ hạ đường huyết.
Dù có vị ngọt tự nhiên dễ uống, việc đưa một lượng lớn dịch chiết thảo dược vào cơ thể mỗi ngày tạo áp lực chuyển hóa lên gan và đào thải qua thận. Nhiều bệnh nhân tiểu đường hoặc người lớn tuổi tự ý dùng nước sắc đặc kéo dài nhiều tháng mà không kiểm tra chức năng nội tạng định kỳ.
Băn khoăn về độc tính bán trường diễn nảy sinh do nhiều loại thảo dược truyền thống có chứa hoạt chất gây co mạch hoặc lắng đọng vi thể tại cầu thận. Hiểu rõ các chỉ số sinh hóa khi dùng Scoparia dulcis giúp người bệnh tránh biến chứng nguy hiểm.
Cơ chế tác động sinh học của cam thảo đất
Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất lá và thân cây cam thảo đất chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa và chất kích thích chuyển hóa tự nhiên [1], [2]. Chiết xuất này tác động trực tiếp lên hệ thống tế bào nội tiết thông qua cơ chế kích hoạt giải phóng insulin [3].
Tại mô tụy, dịch chiết nước của cây kích thích các đảo tụy biệt lập tăng cường tiết hormone chuyển hóa đường [3]. Hoạt tính chống oxy hóa của cây cũng giúp trung hòa bớt các gốc tự do, bảo vệ cấu trúc tế bào trước các tác nhân sinh độc tố tế bào [3], [2].
Khi vào cơ thể, các phân tử trong dịch chiết được chuyển hóa qua hệ enzyme gan và lọc qua tiểu cầu thận. Do đó, các chỉ số men gan (AST, ALT) và chức năng lọc thận (creatinine, eGFR) là các thước đo phản ánh mức độ an toàn của vị thuốc này [1].
Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh tiểu đường
Nghiên cứu lâm sàng chéo ngẫu nhiên công bố năm 2015 đã khảo sát tác dụng hạ đường huyết và các chỉ số độc tính của cháo thảo dược chứa dịch chiết lá Scoparia dulcis [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 35 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đang dùng thuốc điều trị, độ tuổi từ 35 đến 70 tuổi, có chỉ số đường huyết lúc đói (FBG) từ 126 đến 300 mg/dL [1].
Quy trình thử nghiệm diễn ra theo thiết kế bắt chéo gồm hai giai đoạn, mỗi giai đoạn kéo dài 3 tháng, ngăn cách bởi một thời gian đào thải (wash-out period) [1]. Nhóm can thiệp tiêu thụ cháo cam thảo đất sản xuất thương mại với tần suất 3 ngày mỗi tuần trong suốt 3 tháng, trong khi nhóm đối chứng dùng khẩu phần ăn bình thường [1].
Các thông số độc tính được xét nghiệm bằng máy phân tích tự động KONELAB 20XT trước và sau can thiệp, bao gồm: men gan, creatinine huyết thanh, protein phản ứng C (CRP) và mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) [1]. Kết quả theo dõi không ghi nhận dấu hiệu độc tính sinh hóa bất thường trên gan và thận của các bệnh nhân trong thời gian can thiệp [1].
Về hiệu quả đường huyết, chỉ số HbA1c ở nhóm can thiệp 1 giảm từ 7,9 ± 0,5% xuống 6,5 ± 0,3% (p = 0,003), và nhóm 2 giảm từ 7,0 ± 0,3% xuống 6,7 ± 0,3% [1]. Mức đường huyết lúc đói cũng giảm nhẹ từ 174 ± 14 xuống 160 ± 10 mg/dL ở nhóm 1, và từ 183 ± 13 xuống 160 ± 7 mg/dL ở nhóm 2 sau thời gian sử dụng [1].
Bằng chứng bảo vệ tế bào và ngưỡng liều tiền lâm sàng
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2004 đã làm rõ ngưỡng liều và khả năng bảo vệ tế bào của dịch chiết nước Scoparia dulcis [3]. Trên chuột cống đái tháo đường do hóa chất streptozotocin, liều uống 200 mg/kg thể trọng dùng liên tục trong 15 ngày đã giúp giảm đường huyết và tăng nồng độ insulin huyết tương [3].
Trên mô hình đảo tụy chuột cô lập, dịch chiết cây ở nồng độ 10 microg/mL kích thích tiết insulin gấp 6,0 lần [3]. Đáng chú ý, dịch chiết bảo vệ đến 88% dòng tế bào u đảo tụy RINm5F khỏi độc tính gây chết tế bào do streptozotocin, đồng thời giảm sản sinh oxit nitric (NO) [3].
Khả năng bảo vệ mô thần kinh của dịch chiết cồn Scoparia dulcis (EESD) cũng được chứng minh trên mô hình cá ngựa vằn trưởng thành bị nhiễm độc acrylamide năm 2023 [2]. Thử nghiệm cố định nồng độ tối ưu của EESD ở mức 20 microg/mL trong thời gian 72 giờ [2].
Kết quả cho thấy chiết xuất giúp cá cải thiện hành vi trí nhớ trong thử nghiệm mê cung chữ T, giảm biểu hiện độc tính trên các chỉ số mô bệnh học và sinh hóa [2]. Những dữ liệu này chứng minh thảo dược có tính bảo vệ tế bào ở nồng độ vi mô, không tạo ra phản ứng hoại tử tế bào đột ngột [3], [2].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những ngộ nhận phổ biến
Nhiều người lầm tưởng cam thảo đất là thảo dược "vô hại", có thể đun đặc uống thay nước lọc quanh năm suốt tháng để "giải độc gan". Đây là quan niệm sai lầm vì chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào kiểm chứng tính an toàn của việc dùng liên tục mỗi ngày vượt quá vài tháng.
Nghiên cứu lâm sàng năm 2015 chỉ cho dùng với tần suất ngắt quãng: 3 ngày mỗi tuần và kéo dài trong 3 tháng, trên một cỡ mẫu khiêm tốn gồm 35 người [1]. Dữ liệu này chứng minh cơ thể dung nạp tốt ở liều lượng kiểm soát, chứ không bảo chứng cho việc lạm dụng tự do không kiểm soát liều lượng [1].
Người dân cũng hay nhầm lẫn cam thảo đất (Scoparia dulcis) với các dược liệu có tên tương tự như cam thảo bắc hay khúng khéng (Hovenia dulcis). Mỗi loài cây có hoạt chất, độc tính và liều an toàn hoàn toàn khác nhau, không thể áp dụng thay thế lẫn nhau.
Những đối tượng cần thận trọng khi dùng
Bệnh nhân suy thận mạn tiến triển hoặc suy giảm chức năng gan mức độ nặng không nên tự ý dùng nước sắc cam thảo đất đậm đặc. Khi chức năng lọc của cầu thận đã giảm sút, việc tăng tải các chất chuyển hóa thực vật có thể gây quá tải bài tiết.
Người mắc bệnh tiểu đường đang điều trị bằng thuốc tây y cần đặc biệt thận trọng khi phối hợp với cam thảo đất [1]. Do cây kích thích tiết insulin và làm hạ HbA1c, việc dùng đồng thời liều cao có thể gây tụt đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát [1], [3].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chưa có dữ liệu lâm sàng về độc tính bán trường diễn. Nhóm này nên tránh dùng nước sắc thảo mộc kéo dài như một thói quen hằng ngày.
Hướng dẫn dùng an toàn trong sinh hoạt
Không nên dùng cam thảo đất thay thế hoàn toàn cho nước lọc hằng ngày. Nước lọc tự nhiên vẫn là dung môi thiết yếu để duy trì hoạt động lọc chất thải của thận và tuần hoàn của gan.
Nếu sử dụng như trà thảo mộc hỗ trợ sức khỏe, nên dùng dạng hãm loãng với liều lượng vừa phải và uống ngắt quãng. Có thể tham khảo chu kỳ dùng như nghiên cứu thực nghiệm: 2 đến 3 ngày mỗi tuần, dùng liên tục không quá 2 đến 3 tháng rồi tạm dừng [1].
Khi sắc nấu, tránh đun cô đặc quá mức khiến nồng độ hoạt chất tăng vọt. Tuyệt đối không kết hợp bừa bãi nhiều vị thuốc nam không rõ nguồn gốc trong cùng một ấm thuốc nhằm tránh nguy cơ tương tác độc hại cho gan thận.
Uống nước cam thảo đất ở liều lượng vừa phải và chu kỳ ngắt quãng không ghi nhận độc tính làm tổn thương gan hay thận [1]. Người có bệnh nền gan thận hoặc đang dùng thuốc điều trị tiểu đường nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa.
