Nhiều người mắc đái tháo đường thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống hằng ngày nhằm hỗ trợ ổn định đường huyết. Trong đó, cam thảo đất (tên khoa học Scoparia dulcis) là dược liệu quen tộc, dễ tìm, được nhiều bệnh nhân truyền tai nhau sử dụng kết hợp cùng thuốc điều trị Tây y.

Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp cam thảo đất cùng các loại thuốc hạ đường huyết kê đơn tiềm ẩn nguy cơ y khoa rất lớn, đặc biệt là hiện tượng hạ đường huyết đột ngột do tương tác hiệp đồng. Các nghiên cứu dược lý cho thấy các hoạt chất trong cam thảo đất có khả năng kích thích tiết insulin và ức chế các enzym tiêu hóa đường với lực tác động tương đương hoặc thậm chí vượt trội hơn một số loại thuốc tân dược [3, 5].

Cơ chế tác động đa chiều của cam thảo đất đối với đường huyết

Cam thảo đất là loài cây thân thảo phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới như Ấn Độ, châu Mỹ, Brazil và Myanmar, vốn được y học cổ truyền dùng chữa sốt, tiêu chảy, sỏi thận, các vấn đề về thận [1]. Về mặt sinh học, loài cây này chứa lượng lớn các hợp chất polyphenol, trong đó chiết xuất methanol chứa 4,9% và chiết xuất nước chứa 3,2% tổng polyphenol [1]. Ngoài ra cây còn giàu flavones, terpenes và steroids [1].

Cơ chế hạ đường huyết đầu tiên của cam thảo đất nằm ở khả năng ức chế các enzym tiêu hóa tại ruột, cụ thể là alpha-amylase và alpha-glucosidase [1, 5]. Hai enzym này có vai trò phân cắt tinh bột và đường đôi thành glucose để hấp thu vào máu [1]. Khi bị ức chế, quá trình chuyển hóa carbohydrate chậm lại, giúp giảm sự gia tăng đường huyết sau bữa ăn [1, 5].

Cơ chế thứ hai đặc biệt quan trọng: cam thảo đất có hoạt tính kích thích tiết insulin từ tuyến tụy [2]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất nước của dược liệu này làm tăng nồng độ insulin trong huyết tương [3, 5, 7, 8]. Đồng thời, phân đoạn chiết xuất của cây còn thể hiện khả năng hấp thu glucose tại tế bào cơ tương đương với insulin [2].

Bên cạnh đó, các hoạt chất trong cây còn tác động lên các thụ thể và enzym khác liên quan đến chuyển hóa đường. Một đánh giá năm 2016 chỉ ra cơ chế hạ đường huyết chủ yếu của cam thảo đất bao gồm ức chế alpha-glucosidase, kiềm chế thụ thể PPAR-gamma và tăng tiết insulin [3]. Các hợp chất như axit scoparic A, axit scoparic D, scutellarein, apigenin, luteolin, coixol và glutinol được xác định là tác nhân chịu trách nhiệm cho các cơ chế này [3]. Hoạt chất luteolin trong lá cam thảo đất còn được ghi nhận giúp cải thiện độ nhạy insulin tại gan thông qua việc ức chế biểu hiện protein SREBP1, từ đó điều hòa biểu hiện Irs2 [2].

Rủi ro tương tác hiệp đồng: Nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm

Tương tác hiệp đồng xảy ra khi hai hay nhiều chất có cùng hướng tác động được đưa vào cơ thể cùng lúc, dẫn tới hiệu ứng cộng hưởng làm gia tăng mạnh mẽ tác dụng chung. Khi bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị tiểu đường nhóm kích thích tiết insulin (như sulfonylurea, đại diện là glibenclamide) hoặc thuốc ức chế enzym tiêu hóa (như acarbose), việc dùng thêm cam thảo đất sẽ gây tác động chồng chéo [1, 3, 5].

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận tác dụng kiểm soát đường huyết của chiết xuất cam thảo đất tương đương với thuốc chuẩn glibenclamide [1, 5]. Thậm chí ở liều lượng 200 mg/kg thể trọng trên động vật thí nghiệm, hiệu quả của chiết xuất nước cam thảo đất còn tốt hơn cả glibenclamide [3, 8]. Không chỉ vậy, hoạt chất luteolin tách chiết từ cam thảo đất còn được báo cáo là có khả năng ức chế alpha-glucosidase mạnh hơn cả thuốc đối chứng acarbose [2].

Khi người bệnh vừa uống thuốc tây theo đơn vừa uống nước sắc cam thảo đất đậm đặc, tuyến tụy bị thúc ép tăng tiết insulin từ hai phía, đồng thời các enzym phân giải tinh bột bị chẹn kép. Hậu quả trực tiếp là lượng đường trong máu tụt dốc không phanh. Tình trạng hạ đường huyết đột ngột có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập nhanh, lú lẫn, thậm chí co giật, hôn mê sâu nếu không được cấp cứu bổ sung đường kịp thời.

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì?

Để hiểu rõ mức độ tác động của dược liệu này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mô hình phòng thí nghiệm (in vitro), mô phỏng vi tính (in silico) cho đến động vật sống (in vivo).

Nghiên cứu công bố năm 2013 thử nghiệm chiết xuất methanol của cam thảo đất trên mô hình chuột bị tiểu đường do hóa chất streptozotocin [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế đáng kể nồng độ glucose trong máu so với nhóm đối chứng, với mức độ kiểm soát tương đương thuốc glibenclamide [1]. Khảo sát in vitro cũng khẳng định khả năng ức chế enzym amylase và glucosidase tại ruột giúp chặn đứng mức tăng glucose sau ăn [1].

Năm 2005, một nghiên cứu trên chuột đực bị tiểu đường do streptozotocin cho thấy: dùng chiết xuất nước cam thảo đất với liều 200 mg/kg thể trọng liên tục trong 3 tuần bằng đường uống giúp giảm đáng kể đường huyết và tăng insulin huyết tương [4]. Hiệu quả hạ đường huyết ở liều này được ghi nhận tốt hơn thuốc đối chứng glibenclamide [4]. Nghiên cứu đồng thời ghi nhận giảm peroxy hóa lipid (giảm TBARS và hydroperoxides) và tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa như SOD, CAT, GPx, GST và GSH ở gan và thận [4].

Nghiên cứu năm 2004 trên chuột Wistar đực bị tiểu đường do tiêm streptozotocin liều đơn 45 mg/kg thể trọng đã đánh giá tác động của chiết xuất nước cam thảo đất liều 200 mg/kg thể trọng dùng trong 6 tuần [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm tăng đáng kể insulin huyết tương, phục hồi các chất chống oxy hóa huyết tương (vitamin C, vitamin E, ceruloplasmin, glutathione khử) và giảm mạnh peroxy hóa lipid [5]. Tác động này được đánh giá vượt trội hơn nhóm dùng glibenclamide [5].

Một nghiên cứu khác cùng năm 2004 theo dõi trên mô não của chuột đực Wistar bị tiểu đường được cho uống chiết xuất nước liều 200 mg/kg thể trọng trong 6 tuần [6]. Kết quả ghi nhận tăng nồng độ insulin huyết tương, tăng hoạt tính SOD, CAT, GPx, GST, GSH và giảm TBARS, hydroperoxides ở não, bảo vệ màng tế bào khỏi tổn thương oxy hóa tương tự thuốc đối chứng glibenclamide [6].

Năm 2023, một nghiên cứu tập trung làm rõ động học ức chế enzym alpha-glucosidase của chiết xuất nước cam thảo đất [7]. Kết quả phân tích in vitro ghi nhận dịch chiết có hoạt tính ức chế mạnh với chỉ số IC50 rất thấp, chỉ 30 microgam/mL (30 µg/mL), thể hiện kiểu ức chế hỗn hợp [7]. Mô phỏng ghép phân tử xác định 6 hoạt chất chống tiểu đường tiềm năng gồm apigenin, axit betulinic, hispidulin, luteolin, scopadulcic-acid-B và scutellarein, trong đó scopadulcic acid B và axit betulinic thể hiện hằng số liên kết tối ưu và năng lượng tự do thấp [7].

Năm 2025, một nghiên cứu dược lý mạng lưới và phân tích in silico đã đánh giá tiềm năng chống viêm và hạ đường huyết của cam thảo đất [8]. Các nhà nghiên cứu phát hiện các hoạt chất của cây can thiệp vào các con đường bệnh lý tiểu đường như AGE-RAGE, chuyển hóa lipid, xơ vữa động mạch và con đường HIF-1 [8]. Trong 10 mục tiêu phân tử quan trọng, TNF-a là mục tiêu nổi bật nhất [8]. Mô phỏng động lực học phân tử trong 200 nano giây (200 ns) xác nhận ái lực liên kết mạnh mẽ và bền vững của các hợp chất với thụ thể TNF-a [8].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của bằng chứng

Không thể phủ nhận cam thảo đất sở hữu nhiều đặc tính sinh học có lợi. Đánh giá năm 2019 tổng hợp các bằng chứng cho thấy chiết xuất nước liều 200 mg giúp giảm đáng kể đường huyết và tăng nồng độ insulin ở chuột tiểu đường trong 15 ngày can thiệp [2]. Cây cũng làm giảm sorbitol dehydrogenase và tăng cường enzym chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa con đường polyol vốn liên quan mật thiết đến biến chứng tiểu đường [2].

Nhiều phân tích tổng hợp ghi nhận thảo dược này có tiềm năng phát triển thành liệu pháp hỗ trợ hoặc thay thế đối với bệnh nhân tiểu đường kèm viêm mạn tính [2, 6]. Ngoài ra cây còn thể hiện nhiều hoạt tính khác như bảo vệ gan, giảm đau, an thần, chống sốt rét, chống loét dạ dày [3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới nghiên cứu. Phần lớn các dữ liệu hiện có đều bắt nguồn từ mô hình phòng thí nghiệm in vitro, phân tích điện toán vi tính mô phỏng, hoặc thử nghiệm trên động vật gặm nhấm [1, 2, 3, 4, 5, 7, 8]. Các đánh giá khoa học nhấn mạnh rằng để cam thảo đất có thể được khuyến nghị rộng rãi như một liệu pháp bổ sung, cần phải có thêm các nghiên cứu sâu hơn về độc tính và dược lý thông qua các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Sai lầm thường gặp nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng bổ". Người bệnh cho rằng uống nước sắc cam thảo đất thay nước lọc cả ngày sẽ giúp đường huyết mau về mức an toàn. Trên thực tế, dược tính mạnh mẽ với khả năng hạ đường huyết ngang ngửa hoặc mạnh hơn thuốc tây chính là con dao hai lưỡi [3, 8].

Một hiểu lầm khác là việc tự ý bỏ thuốc tây hoặc tự ý giảm liều rồi thay thế bằng nước thảo dược. Bệnh tiểu đường đòi hỏi sự kiểm soát nồng độ thuốc ổn định trong máu. Các bài thuốc tự nấu thủ công không thể kiểm soát chính xác hàm lượng hoạt chất, rất dễ dẫn đến tình trạng đường huyết dao động thất thường, lúc tăng vọt mất kiểm soát, lúc lại tụt xuống ngưỡng nguy hiểm.

Cuối cùng, nhiều người tin rằng thảo dược có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường. Hiện nay, y học khẳng định đái tháo đường là bệnh mạn tính cần quản lý suốt đời, không có loại thảo dược nào có khả năng "chữa dứt điểm" bệnh.

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Nhóm người có nguy cơ cao nhất là bệnh nhân đái tháo đường đang được điều trị bằng thuốc hạ đường huyết kê đơn, đặc biệt là các thuốc nhóm kích thích tế bào beta tụy tiết insulin (như glibenclamide) hoặc thuốc ức chế enzym alpha-glucosidase (như acarbose) [1, 3, 5]. Sự kết hợp vô tội vạ rất dễ gây tụt đường huyết cấp tính.

Bệnh nhân có tiền sử thường xuyên bị hạ đường huyết, người cao tuổi, người có chức năng gan thận suy giảm cũng cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với các loại nước sắc thảo mộc có hoạt tính sinh học cao.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em không nên tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ cam thảo đất khi chưa có đủ dữ liệu an toàn lâm sàng [3].

Bất kỳ bệnh nhân nào đang có bệnh nền hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi dùng thêm bất kỳ loại dược liệu nào.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn có thói quen sử dụng cam thảo đất theo kinh nghiệm dân gian hoặc muốn dùng như một loại trà giải nhiệt thông thường, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  • Trao đổi thẳng thắn với bác sĩ: Thông báo cho bác sĩ điều trị biết bạn có ý định dùng cam thảo đất. Bác sĩ có thể cần theo dõi sát sao chỉ số đường huyết mao mạch hoặc điều chỉnh đơn thuốc nếu cần thiết.
  • Không dùng đồng thời cùng lúc uống thuốc: Tuyệt đối không dùng nước sắc cam thảo đất để uống thuốc tây. Khoảng cách giữa việc uống thuốc điều trị và dùng các loại nước lá thảo mộc nên cách xa nhau để hạn chế tương tác tức thời.
  • Dùng lượng loãng, không lạm dụng: Tránh sắc nước quá đặc hoặc uống liên tục với lượng lớn thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày. Chiết xuất đậm đặc mang hàm lượng polyphenol và flavonoid cao, trực tiếp tác động mạnh lên hệ enzym tiêu hóa [1, 4].
  • Chủ động theo dõi đường huyết: Tự trang bị máy đo đường huyết cá nhân tại nhà. Đo đường huyết trước ăn, sau ăn và ngay khi có các dấu hiệu nghi ngờ như cồn cào, run tay chân, vã mồ hôi lạnh, choáng váng.
  • Xử trí khi có dấu hiệu tụt đường huyết: Khi nhận thấy các triệu chứng hạ đường huyết, cần lập tức bổ sung carbohydrate tác dụng nhanh như uống nửa ly nước ép trái cây, ngậm 3-4 viên kẹo ngọt hoặc uống nước đường, sau đó đo lại đường huyết và liên hệ cơ sở y tế gần nhất nếu triệu chứng không thuyên giảm.

Cam thảo đất là một dược liệu có giá trị với nhiều hoạt tính sinh học quý giá đang được khoa học tiếp tục khám phá và làm sáng tỏ [1, 2]. Tuy nhiên, dược tính hạ đường huyết mạnh mẽ của nó đòi hỏi người bệnh phải hết sức tỉnh táo, không tự ý phối hợp với thuốc tây y để tránh những tai biến hạ đường huyết đáng tiếc.