Nhiều người Việt có thói quen hái các loại cỏ cây mọc hoang quanh nhà về nấu nước uống giải nhiệt mỗi ngày. Trong đó, cam thảo đất là loại thảo dược quen thuộc, thường được phơi khô hãm trà thay nước lọc vì vị ngọt nhẹ, tính mát.

Tuy nhiên, thảo dược này không phải loại nước giải khát lành tính cho tất cả mọi người. Do chứa các hoạt chất sinh học có tính dược lý mạnh, cam thảo đất có thể gây ra nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng cho 4 nhóm đối tượng: người hay hạ đường huyết, người huyết áp thấp, người có bệnh lý suy thận và người thuộc thể trạng hàn.

Cam thảo đất là cây gì và vì sao lại tác động mạnh đến cơ thể?

Cam thảo đất có tên khoa học là Scoparia dulcis Linn., thuộc họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae), dân gian còn gọi là dã cam thảo [1]. Loại cây này mọc hoang nhiều tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới như Ấn Độ, các nước châu Mỹ và Việt Nam [1], [2]. Toàn cây chứa nhiều nhóm hoạt chất thực vật như alkaloid, glycoside, phenolic, flavonoid, saponin, triterpenoid và steroid [1], [2]. Các hợp chất đặc thù như scoparic acid A, B, scopadulcic acid A, B, scopadulciol và glutinol tạo nên dược tính đa dạng của cây [1], [3].

Theo y học cổ truyền, cây có vị ngọt pha chát, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu [1]. Dược tính này bắt nguồn trực tiếp từ các nhóm chất có khả năng can thiệp vào nhiều phản ứng sinh hóa của cơ thể người [1], [3]. Khi dùng không đúng liều lượng hoặc sai đối tượng, chính các cơ chế hạ đường huyết, bài tiết qua thận và tính hàn của thảo dược sẽ trở thành yếu tố kích hoạt các đợt bệnh cấp tính.

Rủi ro tụt đường huyết ở người có tiền sử đường huyết thấp

Người thường xuyên bị hạ đường huyết hoặc bệnh nhân đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết ổn định cần đặc biệt thận trọng với cam thảo đất. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng đã chứng minh loài thực vật này có khả năng làm giảm đường huyết rất rõ rệt [4], [2], [5], [6], [3].

Chiết xuất methanolic của cam thảo đất có khả năng ức chế mạnh hai enzyme amylase và glucosidase ở ruột non [2]. Đây là hai enzyme chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate từ thức ăn thành glucose đi vào máu; việc ức chế chúng làm chậm và giảm hấp thu đường sau ăn [2]. Đồng thời, chiết xuất dạng nước còn kích thích tuyến tụy tăng tiết insulin và nâng cao nồng độ insulin trong huyết tương [5], [3].

Nếu một người vốn có mức đường trong máu thấp lại liên tục uống nước sắc thảo dược này, nồng độ glucose tự do sẽ bị kéo xuống mức báo động. Biểu hiện thường gặp là vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, hoa mắt, chóng mặt và có thể ngất xỉu do tế bào não không nhận đủ năng lượng.

Bệnh nhân huyết áp thấp đối mặt nguy cơ trụy mạch

Người có huyết áp thấp hoặc đang có triệu chứng hoa mắt, đứng lên ngồi xuống hay bị choáng váng là nhóm thứ hai tuyệt đối không nên tự ý dùng cam thảo đất. Từ lâu trong dân gian, cây này đã được lưu truyền và sử dụng như một phương thuốc hỗ trợ điều trị chứng tăng huyết áp [1].

Tính chất lợi tiểu tự nhiên của cam thảo đất thúc đẩy quá trình đào thải nước qua thận [1]. Cơ chế này rất có ích cho người tăng huyết áp hoặc phù thũng cần giảm thể tích dịch tuần hoàn. Tuy nhiên, đối với người vốn có chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương thấp, lượng nước tiểu tăng lên đột ngột sẽ trực tiếp làm sụt giảm thể tích lòng mạch.

Khi lượng máu lưu thông giảm sút, tim không đủ áp lực để bơm máu lên não và các cơ quan xa. Người dùng dễ rơi vào tình trạng choáng ngất, tụt huyết áp kịch phát, tim đập nhanh bù trừ rất nguy hiểm nếu đang lái xe hoặc làm việc trên cao.

Gánh nặng cho người suy thận và suy giảm chức năng bài tiết

Nhóm đối tượng thứ ba cần tránh xa cam thảo đất là những bệnh nhân suy giảm chức năng thận, viêm thận mãn tính hoặc người đang lọc máu. Trong y học bản địa, toàn cây từng được áp dụng để chữa sỏi thận hoặc các vấn đề đường tiết niệu nhẹ nhờ tác dụng lợi tiểu [1], [2].

Dù vậy, khi các đơn vị thận (nephron) đã tổn thương hoặc suy thoái, thận không còn khả năng điều hòa nước và các ion khoáng chất bình thường. Dược liệu kích thích lợi tiểu mạnh sẽ ép cơ quan này phải làm việc gắng sức, gây quá tải cho các mô thận đang bị tổn thương [1].

Hơn nữa, toàn cây cam thảo đất chứa hàm lượng tro, khoáng chất hòa tan và vô số hợp chất phenolic, diterpenoid phức tạp cần được chuyển hóa rồi bài tiết qua thận [1], [7]. Ở người suy thận, tốc độ lọc cầu thận giảm mạnh khiến các chất này ứ đọng trong máu, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc và làm tình trạng bệnh nền chuyển biến xấu hơn.

Người thể hàn, tỳ vị hư hàn dễ bị tiêu chảy, đau bụng

Nhóm thứ tư chính là những người có cơ địa thể hàn hoặc tỳ vị hư yếu. Y học cổ truyền xác định cam thảo đất có đặc tính mát sâu (cooling) [1]. Tính mát này rất tốt để giải tỏa tình trạng nóng trong, bốc hỏa hay mụn nhọt ngoài da, nhưng lại là điều đại kỵ với người có hệ tiêu hóa yếu [1].

Người thể hàn thường có các biểu hiện đặc trưng như bàn tay bàn chân hay bị lạnh, sợ gió, sợ lạnh, dễ bị đầy bụng sau khi ăn đồ sống nguội. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết nước của cây có khả năng ức chế bài tiết acid dạ dày thông qua việc ức chế bơm proton H+/K+-ATPase [8]. Với người bình thường hoặc người thừa acid dạ dày, điều này giúp ngừa viêm loét [8].

Nhưng với người vốn dĩ dịch tiêu hóa kém, lượng acid dạ dày bị giảm sút do cam thảo đất sẽ làm chậm quá trình tiêu hóa thức ăn, dẫn tới trướng bụng, khó tiêu. Thêm vào đó, tính hàn sâu kết hợp với tính gây phân sệt hoặc rối loạn tiêu hóa khi dùng kéo dài sẽ khiến người thể hàn bị đau bụng lâm râm, đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy liên tục [1].

Bằng chứng khoa học về tác động của cam thảo đất

Các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều công trình để kiểm chứng công dụng của cam thảo đất, đặc biệt trên chỉ số đường huyết và chuyển hóa tế bào:

  • Thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh tiểu đường (2015): Một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo kéo dài 6 tháng trên 35 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 dùng cháo chiết xuất lá cam thảo đất thương mại 3 ngày/tuần trong 3 tháng [4]. Kết quả ghi nhận chỉ số đường huyết trung bình HbA1c ở nhóm can thiệp giảm rõ rệt từ 7,9 ± 0,5% xuống 6,5 ± 0,3% ở đợt 1, và từ 7,0 ± 0,3% xuống 6,7 ± 0,3% ở đợt 2 [4]. Đường huyết lúc đói cũng có xu hướng giảm từ 174 ± 14 xuống 160 ± 10 mg/dL [4]. Điều này minh chứng khả năng hạ đường huyết trực tiếp trên người bệnh [4].
  • Thử nghiệm in vivo và in vitro về ức chế enzyme (2013): Nghiên cứu chiết xuất methanolic của cam thảo đất trên mô hình chuột bị tiểu đường do streptozotocin cho thấy khả năng hạ đường huyết tương đương thuốc đối chứng glibenclamide [2]. Ở mức tế bào, chiết xuất này chứa tới 4,9% tổng polyphenol, giúp chống oxy hóa mạnh và ức chế hai enzyme tiêu hóa tinh bột amylase và glucosidase [2].
  • Nghiên cứu tác dụng trên dịch chiết nước ở chuột (2005): Cho chuột mắc đái tháo đường uống dịch chiết nước cam thảo đất liều 200 mg/kg thể trọng trong 3 tuần [5]. Kết quả lượng đường huyết giảm mạnh, nồng độ insulin huyết tương tăng lên, các chỉ số gốc tự do tại gan và thận giảm sút, hiệu quả hạ đường tốt hơn cả glibenclamide [5].
  • Nghiên cứu liều lượng trên động vật thực nghiệm (2002): Cho chuột dùng dịch chiết lá với các mức liều 0,15; 0,30 và 0,45 g/kg thể trọng suốt 45 ngày [6]. Nhóm dùng liều 0,45 g/kg ghi nhận mức giảm đường huyết và giảm hemoglobin glycosyl hóa có ý nghĩa thống kê vượt trội, đồng thời cải thiện dung nạp glucose tương đương glibenclamide [6].

Dù các kết quả trên chứng minh tiềm năng dược lý to lớn, người dân cần lưu ý rằng phần lớn nghiên cứu đều thực hiện trên động vật hoặc dịch chiết tinh chế quy chuẩn [2], [5], [6]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế về cỡ mẫu (chỉ 35 người) [4]. Do đó, việc tự ý hái cành lá tươi hoặc khô nấu uống không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất cân bằng sinh hóa trong cơ thể.

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý sử dụng tại nhà

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng "cam thảo đất" với "cam thảo bắc" (Glycyrrhiza uralensis). Đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về mặt thực vật học lẫn thành phần hóa học [1]. Cam thảo bắc nổi tiếng với nguy cơ làm tăng huyết áp và giữ nước khi lạm dụng, trong khi cam thảo đất lại có xu hướng làm hạ huyết áp và lợi tiểu [1]. Dùng lẫn lộn hai cây này có thể dẫn tới hậu quả tai hại.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống càng nhiều càng bổ". Nhiều gia đình đun nước cam thảo đất đặc rồi uống thay toàn bộ nước lọc trong mùa hè. Thói quen này làm rối loạn cân bằng điện giải do tác dụng lợi tiểu liên tục, đồng thời khiến cơ thể bị nhiễm lạnh từ bên trong, ảnh hưởng tiêu cực đến tỳ vị và đường ruột [1].

Lời khuyên áp dụng an toàn cho người bình thường

Để tận dụng tính mát và các hợp chất chống oxy hóa của cam thảo đất mà không gây hại cho sức khỏe, người có thể trạng khỏe mạnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Lượng dùng hợp lý: Nếu dùng tươi, chỉ nên dùng khoảng 20-40g mỗi ngày; nếu dùng dược liệu khô đã sao vàng hạ thổ, liều lượng an toàn là từ 10-15g. Không nên sắc quá đặc.
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống nước thảo dược sau bữa ăn chính khoảng 30-60 phút để không ảnh hưởng xấu đến dịch vị dạ dày [8]. Không uống khi bụng đang đói cồn cào để tránh nguy cơ tụt đường huyết đột ngột [4], [2]. Tránh uống vào buổi tối muộn trước khi đi ngủ vì tác dụng lợi tiểu sẽ gây mất ngủ do đi tiểu đêm [1].
  • Cách chế biến và phối ngũ: Khi nấu nước giải nhiệt, có thể phối hợp cam thảo đất cùng các thảo mộc tính ấm nhẹ hoặc tính bình như một vài lát gừng tươi để cân bằng bớt tính hàn sâu của cây, giúp bảo vệ tỳ vị.
  • Tần suất dùng: Chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn ngày (khoảng 3-5 ngày trong những đợt thời tiết nắng nóng hoặc khi cơ thể nổi mụn nhọt nhiệt miệng), sau đó tạm ngưng. Tuyệt đối không dùng liên tục nhiều tháng liền thay cho nước uống hàng ngày.

Cam thảo đất là vị thuốc quý trong kho tàng dược liệu dân gian với nhiều hoạt tính sinh học giá trị như hạ đường huyết và chống oxy hóa đã được khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, ranh giới giữa vị thuốc và độc chất nằm ở đối tượng và liều lượng sử dụng. Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp, tiểu đường đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa loại thảo mộc này vào thói quen ăn uống hàng ngày.