Uống nước cây bỏng nổ hằng ngày: Rủi ro nào cho gan thận?

Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây quanh nhà để đun nước uống hàng ngày thay trà nhằm thanh nhiệt hoặc giải độc cơ thể. Trong số đó, cây bỏng nổ (còn gọi là bạch mã cốt, ngàn sao, tên khoa học Serissa japonica) là loại cây thường được truyền miệng về nhiều công dụng chữa bệnh dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này thường xuyên khi chưa rõ giới hạn an toàn tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Uống nước cây bỏng nổ hằng ngày có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan và thận. Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ loài cây này chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, chưa được kiểm chứng đầy đủ về độ an toàn khi dùng dài ngày qua đường uống. Đáng lo ngại hơn, tình trạng nhầm lẫn dược liệu còn có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương gan vĩnh viễn.

Cây bỏng nổ và những thành phần dược tính đã biết

Cây bỏng nổ (Serissa japonica, thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) là loại cây bụi nhỏ được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian truyền thống. Y học cổ truyền thường dùng toàn cây hoặc lá để hỗ trợ điều trị cảm sốt, viêm nhiễm hoặc các vết sưng đau.

Về mặt hóa học thực vật, các nghiên cứu gần đây đã làm sáng tỏ một số hợp chất chính có trong lá cây bỏng nổ. Một nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng tinh dầu chiết xuất từ lá cây bỏng nổ chứa tới 64 hợp chất khác nhau, chiếm tỷ lệ lớn là các hợp chất phi-terpene (khoảng 39,0%), sesquiterpene chứa oxy (khoảng 31,4%) và monoterpene chứa oxy (khoảng 25,6%) ^[1]. Các thành phần chủ yếu gồm có 1,8-cineole, (E)-nerolidol và iso-longifolol ^[1].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận tinh dầu lá bỏng nổ có hoạt tính chống oxy hóa với giá trị IC50 đạt 62,79 µg/mL trong thử nghiệm DPPH và 57,82 µg/mL trong thử nghiệm ABTS ^[1]. Ngoài ra, tinh dầu còn thể hiện khả năng kháng viêm thông qua việc ức chế oxit nitric (NO) với giá trị IC50 là 63,03 µg/mL mà không gây độc tế bào ở nồng độ 100 µg/mL ^[1]. Một nghiên cứu khác vào năm 2003 tại Đài Loan cũng phát hiện nước sắc từ cây bỏng nổ (Serissa japonica) có hoạt tính ức chế rộng đối với các loại virus như herpes simplex (HSV) và adenovirus (ADV) trong điều kiện ống nghiệm ^[2].

Cơ chế tác động lên gan thận khi dùng dài ngày

Mặc dù có hoạt tính sinh học trong các thử nghiệm ban đầu, việc đưa các hoạt chất này vào cơ thể người mỗi ngày theo đường uống lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Gan và thận là hai cơ quan giữ vai trò then chốt trong việc phân giải và đào thải các chất ngoại lai. Mọi hợp chất trong nước sắc thảo mộc sau khi hấp thu qua đường tiêu hóa đều phải đi qua hệ thống enzyme cytochrome P450 ở gan để chuyển hóa.

Khi một người uống nước sắc cây bỏng nổ liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, gan phải hoạt động liên tục để xử lý các phân tử terpene và chất chuyển hóa thứ cấp. Quá trình này có thể dẫn đến hiện tượng tích lũy chất chuyển hóa trung gian, làm cạn kiệt các chất chống oxy hóa nội sinh như glutathione. Hậu quả là tế bào gan có thể bị stress oxy hóa cục bộ, dẫn đến viêm nhẹ kéo dài hoặc hoại tử âm thầm mà người dùng không hề hay biết.

Đối với thận, việc đào thải một lượng lớn các hợp chất phức tạp qua cầu thận và ống thận mỗi ngày làm tăng nguy cơ tổn thương thận cấp tính hoặc tiến triển thành suy thận mạn. Các hoạt chất thực vật khi cô đặc qua nước tiểu có thể làm thay đổi tính thấm màng tế bào ống thận, gây viêm kẽ thận do độc chất.

Bằng chứng khoa học về độc tính bán trường diễn còn thiếu hụt

Để khẳng định một loại thảo dược có an toàn để uống hằng ngày hay không, giới khoa học bắt buộc phải thực hiện các thử nghiệm độc tính bán trường diễn (subchronic toxicity). Đây là các nghiên cứu cho động vật thí nghiệm (như chuột hoặc thỏ) uống nước chiết xuất của cây liên tục trong khoảng thời gian từ 28 đến 90 ngày.

Trong các thử nghiệm này, các chuyên gia phải đánh giá kỹ lưỡng sự thay đổi về trọng lượng cơ thể, công thức máu, chỉ số men gan (AST, ALT), chỉ số chức năng thận (ure, creatinine) và phân tích giải phẫu bệnh vi thể mô học gan, thận. Chỉ khi có đầy đủ dữ liệu từ các thử nghiệm này, các cơ quan quản lý mới xác định được mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) và ngưỡng tiêu thụ an toàn cho con người.

Hiện tại, đối với cây bỏng nổ (Serissa japonica), các công bố khoa học quốc tế chỉ mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm hoạt tính sinh học in vitro (trong ống nghiệm) hoặc chiết xuất tinh dầu [5, 7]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu độc tính bán trường diễn nào công bố ngưỡng an toàn đường uống khi sử dụng lặp lại dài ngày trên động vật hay người. Do đó, việc tự ý uống loại nước này mỗi ngày tiềm ẩn rủi ro rất lớn vì cơ thể hoàn toàn không có hàng rào bảo vệ trước các ngưỡng liều chưa xác định.

Mối nguy khôn lường từ nhầm lẫn dược liệu chứa độc tố

Bên cạnh sự thiếu hụt dữ liệu an toàn của chính cây bỏng nổ, một nguy cơ chí mạng khác đối với người dùng là sự nhầm lẫn dược liệu dân gian giữa các loài cây có tên gọi hoặc đặc điểm tương tự. Trong y học cổ truyền, việc thu hái tự nhiên thường xuyên dẫn đến các nhầm lẫn chết người, điển hình là các loài thực vật chứa alkaloid pyrrolizidine gây độc cho gan (HPAs).

Một nghiên cứu công bố năm 2019 cảnh báo về tình trạng ngộ độc nặng do nhầm lẫn thảo dược chứa HPAs, điển hình như cây Gynura japonica ^[3]. Loài cây này chứa một lượng lớn alkaloid gây độc gan, là nguyên nhân gây ra hàng trăm ca hội chứng tắc nghẽn xoang gan (Hepatic Sinusoidal Obstruction Syndrome - HSOS) ^[3]. Nghiên cứu năm 2019 đã phân tích 35 lô mẫu thân rễ và phần trên mặt đất của Gynura japonica, phát hiện ra 21 loại HPA khác nhau ^[3]. Trong đó, rễ chứa hàm lượng HPA lên tới 4,90 mg/g, còn phần thân lá trên mặt đất chứa 2,21 mg/g ^[3]. Thử nghiệm trên chuột C57BL đực dùng liều tương đương 50 mg HPAs/kg thể trọng cho thấy chiết xuất toàn phần gây tổn thương gan cấp nghiêm trọng và làm gián đoạn cân bằng acid mật trong huyết thanh và gan chỉ sau 48 giờ ^[3].

Một nghiên cứu sâu hơn vào năm 2024 tiếp tục chỉ ra rằng Gynura japonica rất hay bị người dân nhầm lẫn với các vị thuốc khác do tên gọi hoặc hình thái tương tự, gây ra hơn 50% số ca bệnh tắc xoang gan được báo cáo ^[4]. Nghiên cứu năm 2024 trên chuột Sprague-Dawley và tế bào gan Buffalo rat liver (BRL) chứng minh nước sắc của loài này làm biến đổi men gan, hoại tử mô gan và kích hoạt con đường chết theo chương trình của tế bào ^[4]. Tiếp xúc với nước sắc khiến tế bào gan biến dạng ty thể, giảm điện thế màng ty thể, giải phóng cytochrome C và kích hoạt caspase-3 gây apoptosis và hoại tử tế bào ^[4].

Những dữ liệu trên là hồi chuông cảnh báo rõ ràng: người dân tự ý hái cây lá trong vườn đun uống rất dễ hái nhầm cây có độc hoặc mua phải nguồn dược liệu trôi nổi bị trộn lẫn các thảo mộc chứa pyrrolizidine alkaloid. Uống phải các độc chất này hằng ngày sẽ tàn phá mạng lưới mao mạch xoang gan, dẫn đến xơ gan và suy gan cấp tính khó hồi phục.

Hiểu lầm: Cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính

Một định kiến ăn sâu vào suy nghĩ của nhiều người là "cây cỏ tự nhiên không bổ ngang cũng bổ dọc" hoặc "uống trà thảo mộc giúp mát gan, lọc thận". Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm dưới góc độ dược lý học hiện đại.

Mọi loài thực vật trong tự nhiên đều tự tổng hợp các hóa chất thứ cấp (như alkaloid, tannin, saponin, terpene) để tự bảo vệ trước sâu bọ và nấm mốc. Những chất này khi đi vào cơ thể người ở nồng độ nhất định đều là độc chất cần gan chuyển hóa và thận bài tiết. Việc đun sôi cây cỏ uống thay nước lọc cả ngày vô tình bắt gan và thận phải làm việc quá tải liên tục không có thời gian nghỉ ngơi.

Hơn nữa, các thử nghiệm cho thấy một chất có hoạt tính chống oxy hóa hoặc kháng khuẩn trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó sẽ phát huy tác dụng tương tự khi uống vào dạ dày. Ngược lại, nồng độ cô đặc từ việc sắc nước uống có thể vượt qua ngưỡng chịu đựng của tế bào, dẫn đến suy giảm chức năng các cơ quan nội tạng.

Ai tuyệt đối không nên dùng nước cây bỏng nổ?

Dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý, những nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối tránh xa việc dùng nước sắc cây bỏng nổ hằng ngày:

• Người có tiền sử bệnh gan: Bệnh nhân viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan tuyệt đối không dùng. Gan đã tổn thương sẽ không đủ khả năng giải độc các thành phần phức tạp, dễ kích hoạt suy gan cấp.
• Người suy giảm chức năng thận: Bệnh nhân viêm cầu thận, suy thận mạn hoặc sỏi thận cần tránh vì các chất đào thải có thể làm tổn thương thêm các nephron thận.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Các hoạt chất chưa được nghiên cứu về độc tính sinh sản có thể gây ảnh hưởng xấu tới thai nhi hoặc bài tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những đối tượng có hệ enzyme chuyển hóa thuốc ở gan chưa hoàn thiện hoặc đã suy thoái, rất dễ bị ngộ độc dù ở liều thấp.
• Người đang điều trị thuốc tây y: Các hợp chất trong thảo mộc có thể ức chế hoặc cảm ứng hệ enzyme chuyển hóa gan, làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc điều trị huyết áp, tim mạch, tiểu đường, gây ra các biến cố nguy hiểm.

Lời khuyên và cách sử dụng đúng đắn

Nước lọc sạch đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước tốt nhất và an toàn nhất cho cơ thể. Mỗi người trưởng thành nên duy trì uống đủ từ 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ gan và thận đào thải cặn bã một cách tự nhiên.

Nếu muốn sử dụng cây bỏng nổ để hỗ trợ sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

• Không bao giờ uống thay thế nước lọc hàng ngày. Chỉ nên dùng theo đợt ngắn ngày (khoảng 3 đến 5 ngày) nếu có chỉ định cụ thể.
• Mua dược liệu tại các cơ sở đông y có uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng để tránh nhầm lẫn với các cây độc chứa pyrrolizidine alkaloid.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, chán ăn, vàng mắt, vàng da, buồn nôn, đau tức hạ sườn phải hoặc nước tiểu sẫm màu, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến bệnh viện để kiểm tra men gan và chức năng thận.
• Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc lá cây nào vào thói quen ăn uống hằng ngày.

Nước cây bỏng nổ nói riêng và các loại nước thảo mộc nói chung không phải là thần dược giải độc như nhiều lời đồn đại. Việc sử dụng thiếu hiểu biết, lạm dụng hằng ngày có thể đánh đổi bằng chính sức khỏe của lá gan và quả thận. Hãy là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng thay vì phụ thuộc vào các bài thuốc dân gian chưa rõ bằng chứng khoa học.