Đau nhức xương khớp là phiền toái dai dẳng ở người lớn tuổi hoặc người làm việc nặng nhọc. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng cây bỏng nổ (còn gọi là bạch mã cốt, ngàn sao, tên khoa học Serissa japonica) sắc nước uống để giảm đau, tiêu sưng.

Liệu kinh nghiệm truyền miệng này có cơ sở khoa học? Câu trả lời ngắn gọn: Cây bỏng nổ chứa một số hoạt chất có khả năng kháng viêm và chống oxy hóa trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng việc khẳng định dược liệu này trị dứt điểm đau nhức xương khớp là hoàn toàn chưa đủ bằng chứng.

Cơ chế sinh học của viêm khớp và vai trò của chất trung gian

Viêm khớp, thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp thường bắt nguồn từ phản ứng viêm mạn tính tại màng hoạt dịch và mô sụn. Khi các tác nhân kích thích xuất hiện, tế bào miễn dịch tại chỗ giải phóng các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO) và các enzyme xúc tác quá trình sinh tổng hợp chất gây đau.

Sự tích tụ quá mức của các gốc tự do cũng như các phân tử gây viêm khiến mô khớp sưng phồng, nóng đỏ và đau nhức. Do đó, việc can thiệp ức chế các phân tử trung gian này được xem là chìa khóa để chặn đứng phản ứng viêm sưng tại ổ khớp.

Hoạt tính sinh học của bỏng nổ qua nghiên cứu phòng thí nghiệm

Năm 2025, một nghiên cứu chuyên sâu đã lần đầu tiên phân tích thành phần hóa học và hoạt tính sinh học từ tinh dầu lá cây bỏng nổ (Serissa japonica) [1]. Tinh dầu được tách chiết bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước với hiệu suất thu được là 0,1% [1].

Phân tích hóa học ghi nhận trong tinh dầu chứa 64 hợp chất khác nhau [1]. Các nhóm chất chiếm tỷ lệ lớn gồm hợp chất phi terpenic chiếm 39,0%, sesquiterpene chứa oxy chiếm 31,4%, và monoterpene chứa oxy chiếm 25,6% [1]. Những thành phần chính trong tinh dầu bao gồm 1,8-cineole, (E)-nerolidol và iso-longifolol [1].

Về mặt tác dụng sinh học, tinh dầu bỏng nổ biểu hiện khả năng ức chế chất trung gian gây viêm rõ rệt. Cụ thể, tinh dầu thể hiện hoạt tính ức chế sinh NO với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 63,03 ± 3,22 microgam/mL mà không gây độc tế bào ở nồng độ 100 microgam/mL [1].

Ngoài ra, thử nghiệm chặn albumin huyết thanh bò (BSA) ghi nhận giá trị IC50 đạt 59,31 ± 0,71 microgam/mL, minh chứng cho sự tương tác tốt trong việc ức chế enzyme [1]. Các mô hình tính toán mô phỏng cũng chỉ ra mối liên hệ tiềm năng giữa tyrosinase và cyclooxygenase-2 (COX-2) trong tác động chống oxy hóa và kháng viêm của tinh dầu [1]. Song song đó, tinh dầu thể hiện khả năng chống oxy hóa với giá trị IC50 là 62,79 ± 0,77 microgam/mL trong thử nghiệm DPPH và 57,82 ± 1,12 microgam/mL trong thử nghiệm ABTS [1].

Bằng chứng thành phần hóa sinh khác của cây bỏng nổ

Bên cạnh tinh dầu, các bộ phận khác của cây bỏng nổ cũng được quan tâm phân lập hóa học. Một công trình nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất từ cây bỏng nổ (Serissa japonica) bằng nhiều kỹ thuật sắc ký và dữ liệu phổ [2].

Kết quả thực nghiệm đã thu được 11 hợp chất sạch [2]. Danh sách gồm: 3-hydroxy-1,2-dimethoxyanthraquinone; 1,2,4-trimethoxy-3-hydroxy-6-methyl anthraquinone; emodin; pinoresinol; medioresinol; (7S,8R)-balanophonin-4-O-beta-D-glucopyranoside; lupeol; icariside F2; gallic acid; methyl caffeate; và 4-hydroxy-3-methoxyphenyl-beta-D-glucopyranoside [2].

Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng hai hợp chất pinoresinol và medioresinol lần đầu tiên được phân lập từ loài cây này, trong khi các hợp chất anthraquinone, emodin, lupeol, dẫn xuất glucopyranoside và acid phenolic lần đầu tiên được tìm thấy trong toàn bộ chi Serissa [2]. Sự hiện diện của các nhóm phenolic và triterpenoid như lupeol hay acid gallic góp phần giải thích thêm nền tảng hoạt tính kháng oxy hóa của dược liệu.

Ý nghĩa khoa học và khoảng cách bằng chứng lâm sàng

Các số liệu từ phòng thí nghiệm xác nhận rằng chiết xuất bỏng nổ thực sự có khả năng ngăn chặn sự phóng thích của NO – một chất trung gian quan trọng gây giãn mạch và duy trì ổ viêm [1]. Việc tinh dầu không gây độc tế bào ở ngưỡng 100 microgam/mL cũng mở ra tiềm năng khai thác nguồn dược chất tự nhiên [1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa petri phòng thí nghiệm đến cơ thể con người còn rất xa. Nghiên cứu thực nghiệm mới dừng lại ở việc đánh giá tinh dầu chiết xuất và phân lập hóa học đơn lẻ [5, 7].

Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân viêm xương khớp hay thoái hóa khớp để đánh giá khả năng thẩm thấu vào mô sụn, liều dùng hiệu quả hay tác dụng phụ khi dung nạp qua đường tiêu hóa. Do đó, tuyên bố bỏng nổ "trị khỏi viêm khớp" là võ đoán và thiếu cơ sở y học thực chứng.

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý trị đau khớp bằng cây thuốc nam

Rất nhiều bệnh nhân mắc bệnh lý xương khớp mạn tính có tâm lý sợ tác dụng phụ của thuốc Tây nên tự ý bỏ phác đồ điều trị để chuyển sang dùng các bài thuốc lá cây truyền miệng. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Cây bỏng nổ mọc hoang hoặc trồng làm cảnh thường dễ tích tụ nấm bệnh và tạp chất. Việc tự hái đun sắc không kiểm soát liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ngộ độc gan thận do tạp chất đi kèm. Hơn nữa, việc chậm trễ can thiệp y tế chuẩn mực có thể khiến sụn khớp bị bào mòn không thể hồi phục, dẫn tới biến dạng khớp và dính khớp vĩnh viễn.

Ai cần thận trọng và tuyệt đối tránh dùng bừa bãi?

Người cao tuổi có bệnh lý nền như suy giảm chức năng gan, suy thận không được tự ý uống nước sắc cây bỏng nổ do chưa rõ độc tính bán trường diễn và cơ chế thải trừ của các hợp chất anthraquinone hay tinh dầu.

Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định độc tính thai kỳ.

Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp, gút cấp tính hoặc thoái hóa khớp nặng cần tuân thủ chỉ định dùng thuốc hạ acid uric, thuốc chống viêm không steroid hoặc thuốc sinh học từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Bất kỳ sự phối hợp thảo dược nào cũng cần tham vấn chuyên môn để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng

Thay vì tin vào các bài thuốc truyền miệng chữa bách bệnh, người bệnh xương khớp nên duy trì lối sống khoa học: giữ ấm khớp, kiểm soát cân nặng, tập thể dục nhẹ nhàng như bơi lội hoặc dưỡng sinh để nuôi dưỡng sụn khớp.

Tóm lại, cây bỏng nổ chứa các thành phần có đặc tính kháng viêm, giảm chất trung gian gây viêm NO ở mức độ tiền lâm sàng trong ống nghiệm [1]. Dù vậy, người dân không nên tự ý thu hái hay sắc uống thay thế thuốc chữa bệnh. Khi xuất hiện các cơn đau khớp kéo dài, việc đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bài bản là biện pháp duy nhất giúp bảo vệ khớp an toàn và hiệu quả.